Với nhiều người giàu có TQ, bằng cách này hay cách khác, họ đã và đang bị đẩy vào những
"bãi mìn được gài sẳn" mà không hề nhận thấy ra. Chỉ đến khi có hàng loạt
"quả mìn" đã phát nổ ra, họ mới nhận ra được sự nguy hiểm và lúc đó thì đã quá muộn màng rồi!
Những vụ "nổ mìn dây chuyền"
Người dân ở đại lục thường ví một khoản đầu tư thất bại là
"vụ nổ mìn". Trong trường hợp của nạn nhân có tên là Xue Li, vụ nổ đã đến từ một công ty quản lý tài sản hứa hẹn sẽ mang lại lợi nhuận hàng năm khoảng 8%. Vụ đầu tư này được một người bạn giới thiệu và được bán bởi Hywin (海银财富- Hải Ngân Tài Phú), một công ty lớn có trụ sở tại Thượng Hải nhưng có niêm yết ở thị trường chứng khoán ở Hong Kong lẫn ở New York. Xue Li đã bỏ ra đầu tư 300,000 nhân dân tệ (tương đương với 42,000 USD) vào tháng 2/2023 và bỏ vô thêm 500,000 nhân dân tệ chỉ vài tháng sau đó. Tuy nhiên, đến tháng 12/2023, công ty Hywin này bắt đầu gặp khó khăn trong việc trả tiền cho những người đầu tư như Xue Li.
Khắp TQ, chỉ vài tháng gần đây, có hàng trăm ngàn người khá giả đã bị
"tàn phế do bom mìn" theo nghĩa bóng mà
The Economist ngày 8/2/2024 cho biết. Zhongzhi (中融鼎新- Trung Dung Đỉnh Tân), một công ty đầu tư khác, đã bị phá sản vào tháng 12/23 khi dính nợ của 150,000 khách hàng với số tiền khổng lồ lên đến 36 tỷ USD.
Hàng loạt vụ
"nổ mìn" kiểu này không chỉ giới hạn ở các công ty quản lý tài sản. Vấn đề đầu tư phổ biến rộng rãi nhất TQ là ngành địa ốc trong khi giá trị bất động sản đã bị giảm xuống rất nhanh trong gần ba năm vừa qua. Thị trường chứng khoán cũng đang bị trượt dốc thê thảm:
Shanghai Composite, một trong những chỉ số được ưa chuộng nhất, nay đã bị giảm hơn 20% kể từ mức cao điểm vào năm 2021, theo tin của
The Economist cho biết. Trước đây Bắc Kinh thường ra tay trợ giúp cho giới đầu tư bị thiệt hại lớn khi giá trị tài sản bị lao dốc, nhưng lần này Bắc Kinh chỉ phủi tay mặc kệ. Những nạn nhân bị
"trúng mìn" phải tự lo cầm máu và băng bó vết thương.
Sự suy sụp của thị trường địa ốc, đầu tư cùng với sự tránh né can thiệp của chính phủ đang dần dần định hình lại sở thích và xu hướng đầu tư. Vấn đề là hiện tượng này sẽ gây cản trở lớn cho kế hoạch mở mang hệ thống tài chính của đại lục và do đó làm chậm đi sự tăng trưởng trong tương lai. Dân có tiền của rủng rỉnh mà thích chơi bất động sản như Xue Li đã bị thiệt hại nặng nhất và nền kinh tế TQ cũng bị tổn hại nặng nề bởi các vụ
"nổ mìn dây chuyền" này.
Bắc Kinh hầu như không cho công bố dữ liệu chính thức về sự phân bổ của cải ở đại lục. Họ không muốn tự mình vạch áo cho người khác xem lưng nhất là không muốn cho người dân thấy được sự bất bình đẳng trong tầng lớp xã hội. Số liệu nghiên cứu độc lập của giới phân tích ở phương Tây đã cho thấy khoảng 50% tài sản ở nước này đang nằm trong tay chừng 113 triệu người có tài sản ròng từ 1 triệu đến 10 triệu nhân dân tệ. Nhóm này, dù chỉ có chiếm khoảng 8% dân số, nhưng lại có ảnh hưởng rất đáng kể lên thị trường tài chính. Họ nắm quyền sở hữu 64% tổng số cổ phiếu giao dịch trên thị trường chứng khoán và 61% từ quỹ đầu tư.
TQ luôn tránh né cho công bố các con số cho thấy khoảng cách giàu nghèo trong xã hội (Ảnh: China Photos/GettyImages)
Thành phần này là những người đã hưởng lợi trong hơn 40 năm tăng trưởng kinh tế bùng nổ của TQ khi đã trở thành nơi sản xuất hàng hóa cung cấp cho phương Tây. Sinh vào những năm 1960, 1970 và đầu những năm 1980, họ là những người đầu tiên quay trở lại trường đại học sau khi hệ thống học đường đã bị đóng cửa thời Cách mạng Văn hóa do Mao Trạch Đông phát động ra. Họ là nhóm người đầu tiên khởi nghiệp với những mô hình kinh doanh có tính cách tư nhân nhỏ. Khi sàn giao dịch chứng khoán Thượng Hải được mở cửa hồi năm 1990, họ là một trong những người bỏ vốn đầu tư đầu tiên để tham gia. Họ cũng thúc đẩy thị trường địa ốc kể từ khi chính sách cho trả góp bắt đầu được ĐCSTQ và ngân hàng nhà nước cho thực hiện vào năm 1986.
Nhiều người đã kiếm được khối tiền từ việc tư nhân hóa nhà ở vào những năm 1990, khi họ mua được nhà với số tiền ít ỏi nhưng sau đó giá trị bất động sản đã tăng vọt bằng cả một gia tài. Họ là những nhân chứng từng trải nghiệm qua sự thay đổi lớn lao về mức sống, từ việc chen nhau trong bếp ăn tập thể đến bỗng chốc trở nên giàu có với tiền của dư giả để thoải mái đi nghỉ mát ở các khu resort sang trọng. Chính sách
"ưu tiên làm giàu" của Đặng Tiểu Bình vào cuối những năm 1970 đã kích thích họ lao vào việc kinh doanh và đầu tư.
Giàu trước, và...chết trước
Bây giờ, khẩu hiệu
"làm giàu trước tiên", đã khiến cho họ trở thành những người
"trước tiên bị đạp mìn". Nhiều người dành đến 20% tiền tiết kiệm để bỏ vô đầu tư ở thị trường chứng khoán. Vậy mà tất cả những khoản đầu tư, từ chứng khoán đến bất động sản, đang mất đi giá trị thật lớn. Nhìn đâu cũng thấy
"mìn" và
"bải mìn". Việc kiểm soát chặt chẽ của chính phủ TQ đã làm cho việc chuyển tiền ra nước ngoài trở nên khó khăn và tốn kém hơn. Với nhiều tay cự phú TQ, tình trạng hỗn loạn thị trường như đang xảy ra hiện nay là chưa từng có tiền lệ.
Sự hỗn loạn này đã khiến cho họ bị mất phương hướng. Những người một thời kiếm tiền nhanh nhất cũng là những người đang nghèo đi nhanh nhất. Trong nhiệm kỳ lãnh đạo đầu tiên của Tập Cận Bình (2013-2018), mức tăng trưởng thu nhập cá nhân hàng năm từ việc đầu tư là 10.8%. Tỷ lệ này đã giảm trong nhiệm kỳ thứ hai của Tập, xuống còn 7%. Hai năm qua, nó tụt xuống còn dưới mức 5%.
Đó là kết quả từ sự quyết tâm của Tập Cận Bình trong việc ngăn chặn hiện tượng nổ bong bóng địa ốc. Bắc Kinh tin rằng việc kiểm soát chặt sẽ giúp cho hệ thống tài chính sẽ ổn định hơn. Để đạt được mục tiêu đó, Tập Cận Bình tuyên bố, nhà nước sẽ không giải cứu bất cứ một công ty tài chính nào đang gặp khó khăn. Cùng lúc, vào năm 2018, Tập Cận Bình cho phát động chiến dịch đàn áp các nền tảng cho vay trực tuyến, xóa sổ một ngành có dư nợ một ngàn tỷ nhân dân tệ.
Khi tìm cách để chấn chỉnh nền kinh tế đang bị hỗn loạn, Tập Cận Bình đã mang lại sự hỗn loạn khác cho đại lục (Ảnh: Ju Peng/Xinhua via Getty Images)
Vào năm nay, 2024, chính quyền trung ương sẽ cho sáp nhập hơn 2,000 ngân hàng nông thôn với tổng số tài sản có trị giá hơn sáu ngàn tỷ USD, mà trên nguyên tắc là để củng cố các cơ chế phục vụ cho người nghèo. Tuy nhiên, với dân nhà giàu, lại là một câu chuyện khác. Khi một số ngân hàng nhỏ bị sụp đổ vào năm 2022, số tiền ký gửi khi vượt quá 500,000 đồng nhân dân tệ đã không được nhà nước hoàn trả lại. Tương tự, khi các công ty kinh doanh bất động sản bị sập tiệm, nhà nước cũng trì hoãn hoặc không hề ra tay cứu những nạn nhân đã dại dột lao vào cơn say đầu tư nhà đất khi đã trả tiền cọc một phần (hoặc thậm chí toàn phần) cho những dự án xây chung cư cap cấp chỉ đang nằm trên giấy tờ hoặc chưa bao giờ có thể hoàn thành.
Trên mạng xã hội, thiên hạ đang nhốn nháo bàn về những
"bãi mìn" đầu tư khác, từ quỹ tín thác đến các các công ty quản lý tài sản. Thông thường, đó là nguồn tiền từ những người giàu chảy đến những người đi vay sẵn sàng chấp nhận trả lãi suất cao. Chỉ riêng ngành tín thác đã huy động được 29 ngàn tỷ USD từ 1,3 triệu cá nhân và các công ty. Khoảng 30% khoản vay này đã được sử dụng để mua trái phiếu, cổ phiếu, bỏ vào các quỹ đầu tư hoặc cho các doanh nghiệp vay. Hơn 7% chạy đến tay các công ty xây dựng nhà đất.
Với một số người được xem là
"khôn ngoan", họ không đầu tư vào bất động sản mà bỏ tiền ra mua một tín phiếu ủy thác (a trust product). Họ nghiên cứu về các công ty quản lý tài sản và thường nghe theo lời ong mật của các cố vấn tại những công ty này.
Trong một vụ xảy ra cụ thể, hồi năm 2023, một người tên Wang (như được tường thuật từ
The Economist) đã mua tín phiếu ủy thác trị giá 3 triệu nhân dân tệ do một công ty thuộc nhà nước cho phát hành. Sau đó, bà Wang phát hiện rằng tiền của mình đã bị mang ra
"tái đầu tư" khi công ty nói trên dùng nó để cho một công ty xây dựng nhà đất vay mượn. Tuy nhiên, công ty bất động sản bị sập tiệm do nợ chồng chất. Công ty nhà nước này cho biết vấn đề sẽ được giải quyết trong vòng 60 ngày, từ đầu tháng Giêng 2024. Tuy nhiên cho đến nay sự việc chẳng hề được một ai đứng ra xử lý. Bà Wang giờ đây như muốn chết đứng.
Hàng chục ngàn người giàu đã bị
"mìn đầu tư" cho nổ banh xác tương tự. Làn sóng bị vỡ nợ đang tăng lên ở mức báo động đỏ. Tín phiếu mà bà Wang mua được phát hành bởi một công ty có tài sản trị giá khoảng 740 tỷ nhân dân tệ (100 tỷ USD). Hàng loạt công ty tín thác khác dự kiến bị
"bể bạc" trong những tháng tới đây. Cho đến nay chính phủ Bắc Kinh vẫn từ chối đứng ra bảo lãnh cho họ. Hầu hết khách hàng không có cách nào để thu lại số tiền đầu tư dại dột này. Gõ cửa đến luật sư, họ được khuyên rằng, thôi hãy quên đi, kiện tụng cũng vô ích.
Bất động sản là lĩnh vực chứng kiến nhiều vụ "nổ mìn" gây ra sát thương cao nhất (Ảnh: Costfoto/NurPhoto via Getty Images)
Kinh tế đại lục nay bị ảnh hưởng như thế nào?
Bất động sản vốn là một
"bãi mìn khổng lồ". Trong nhiều năm qua, giới truyền thông ở đây rôm rả cho rằng thị trường bất động sản phát triển rất tốt và kêu gọi mọi người nên bỏ tiền vào đầu tư, vì dư tiền nhiều để làm gì. Thế là những người có tiền có của liền mở hầu bao ra. Mua một căn chưa đủ, nhiều người đã mua 2-3 căn, chờ khi giá lên thì đẩy bán ra kiếm lời. Trong nhiều trường hợp, đúng là giá trị bất động sản đầu tư đã tăng lên nhiều, thậm chí cao gấp đôi. Tuy nhiên, đến năm 2023, khi tình hình suy thoái kinh tế mọi mặt ngày càng trầm trọng, họ bắt đầu hoảng hốt và bán tống bán tháo, hi vọng kiếm được chút lời trước khi giá bị giảm sâu hơn. Tuy nhiên, nhiều người vẫn không thể bán được. Thị trường nhà đất ở đây đã chết thật sự.
Không có số liệu toàn quốc về giá nhà trong khi số liệu chính thức của mỗi thành phố dường như đang cố tình che giấu thực tế về giá nhà đang giảm rất mạnh. Những con số của chính phủ cho thấy giá hầu như không có tăng ở Thượng Hải. Trong khi đó, giới kinh tế gia ở địa phương cho biết, giá bất động sản đã giảm sút từ 20-30% ở một số quận trung tâm và có thể sẽ giảm hơn nữa trong năm 2024 này.
Tại nhiều thành phố nhỏ, người ta đang rao những căn hộ mới xây được giảm giá từ 30-40%. Người dân TQ chi ra khoảng 16,3 ngàn tỷ nhân dân tệ để mua nhà vào năm 2021. Giới phân tích tin rằng ở thời điểm đó, khoảng 30% tài sản nhà ở được mua như một khoản đầu tư chứ không phải là để ở. Điều đó có nghĩa, những kẻ đánh cược vào địa ốc đã bơm vô khoảng 5 ngàn tỷ nhân dân tệ vào thị trường đầu tư bất động sản và cuối cùng lại ngậm đắng nuốt cay.
Tất cả cho thấy bức tranh kinh tế TQ đang thật sự ảm đạm, âm u. Nhiều người than thở lương bổng cũng liên tục bị giảm. Theo Zhilian Zhaopin (智联招聘– rí Liên Kiều Sính), một công ty tìm kiếm việc làm, có khoảng 1/3 lực lượng lao động trí thức cho biết tiền lương của họ đã bị cắt vào năm 2023, tỷ lệ cao nhất trong nhiều năm. Lương của nhiều giám đốc ngân hàng cao cấp cũng bị cắt 30%. Cơ quan Thống kê Quốc gia cho biết, tăng trưởng ở tiền lương trong khu vực tư nhân đã chậm lại, chỉ còn 3.7% vào năm 2022, giảm từ mức hai con số chỉ vài năm trước đây.
Hối cuối năm 2023, trong một bài báo địa phương có tựa
"Giấc mơ trung lưu của tôi đã chết vì đầu tư vào quản lý tài sản", một phụ nữ 40 tuổi tên Zhou Ning than rằng, bà bị mất hàng triệu nhân dân tệ vì
"bom mìn", rằng mình đã từng tung tăng du hí nghỉ mát ở châu Âu và châu Mỹ nhưng giờ đây phải ngửa tay để xin tiền người thân. Bà phải bán những chiếc túi xách sang trọng và phải tìm đủ mọi việc để sống, kể cả những công việc bán thời gian. Bà không còn khả năng chi trả tiền điều trị ung thư cho mẹ chồng. Bà cũng chuyển con từ một trường mẫu giáo quốc tế xuống một trường công nơi có sĩ số học sinh nhiều gần gấp ba…
Nạn thất nghiệp đang tràn lan. Hội chợ xin việc làm tại Nghi Xương, Hồ Bắc (Ảnh: Costfoto/NurPhoto via Getty Images)
Bao Công giờ đang ở đâu?
Nay người dân TQ bắt đầu không dám xài tiền. Khi mức thu nhập bị giảm và tài sản bị teo tóp, họ rất thận trọng hơn trong chi tiêu.
"Hiệu ứng của nả tiêu cực" ("negative wealth effect") đang gây tổn hại cho nền kinh tế.
Oxford Economics, một công ty nghiên cứu về kinh tế thế giới, ước tính rằng tiền tiết kiệm của các gia đình đã tăng lên 32.4% từ mức thu nhập khả dụng trong quý cuối cùng của năm 2023. Tiền gửi có kỳ hạn tại ngân hàng, một trong những khoản đầu tư an toàn nhất hiện tại, đã tăng nhanh hơn bất cứ thời điểm nào trong năm 2023 kể từ khi mô hình này được giới thiệu vào năm 2015. Tương tự, những nguồn quỹ (hiếm hoi) được phép đầu tư ra nước ngoài đã tăng lên gấp bốn lần.
Tất cả điều này sẽ có tác động xấu đến hệ thống tài chính và nền kinh tế đại lục. Về lâu dài, tình trạng này sẽ làm giảm dòng vốn rót vào kinh doanh. Ít còn ai dám mạo hiểm đầu tư nữa. Một cuộc khảo sát về niềm tin kinh doanh được thực hiện bởi
CKGSB (Cheung Kong Graduate School of Business, 长江商学院, Trường Giang Thương học viện) cho thấy kỳ vọng về lợi nhuận đã giảm trong bảy tháng liên tiếp, lần đầu tiên trong lịch sử 12 năm của cuộc khảo sát, ngoại trừ thời gian xảy ra cơn đại dịch COVID-19.
Một số người uất ức đã đến gõ cửa công quyền. Cầu may thôi. Bao Công chỉ có trong huyền thoại lịch sử. Mìn vẫn nổ tung tóe. Một số người, khi đến chính quyền hoặc cảnh sát nhờ giúp đở, họ chỉ nhận được lời khuyên rằng không được kích động người khác chạy đến khiếu nại. Những kẻ từng được khuyến khích làm giàu bây giờ đang được
"đảng và nhà nước" ngó lơ, thậm chí bị coi là kẻ thù, khi họ bị xem là những kẻ đã gây ra hỗn loạn đến nền kinh tế quốc gia!
