Người ta nói về một con số như nói về một cơn bão: khoảng 100.000 người gốc Việt có thể bị cuốn vào làn sóng trục xuất mà chính quyền Trump muốn đẩy nhanh. Con số ấy đi từ bản tin ra tới bàn ăn, từ quán phở sang tiệm nail, từ những nhóm chat gia đình cho đến những cuộc gọi lúc nửa đêm.

Hai nhóm người, hai “cánh cửa rủi ro” khác nhau
Nhóm thứ nhất là người Việt không có giấy tờ, ước tính trên 90.000. Họ có thể là người quá hạn visa, nhập cảnh rồi ở lại, hoặc rơi vào tình trạng “không giấy tờ” vì nhiều lý do mà đời sống nhập cư vốn phức tạp hơn một dòng chữ trên hồ sơ. Đây là nhóm đông, và vì đông nên nỗi lo lan rất nhanh: chỉ cần một đợt siết, cộng đồng đã cảm giác như cả khu phố bị gọi tên.

Nhóm thứ hai là những người đã có “final order of removal” — tức lệnh trục xuất đã hoàn tất về mặt pháp lý. Tính đến tháng 11/2024, số người bị ICE xếp theo quốc tịch Việt Nam trong nhóm này là khoảng 8.675. Điều khiến câu chuyện trở nên cay đắng là: con số này không đơn giản là “người nhập cư lậu”. Nhiều người trong đó đã sống ở Mỹ rất lâu, từng có quy chế hợp pháp, nhưng rồi một biến cố pháp lý, một hồ sơ bị đẩy đến đoạn kết, và cuộc đời bỗng rơi vào trạng thái “đã có phán quyết”.

8.675 lệnh trục xuất: nỗi đau của những người “đến từ trước 1995”
Điểm khiến cộng đồng chấn động nằm ở một chi tiết: rất nhiều người trong nhóm có lệnh trục xuất là những người đến Mỹ từ trước năm 1995. Nhiều trường hợp là tị nạn sau chiến tranh, sống vài chục năm, dựng lại cuộc đời từ hai bàn tay, có gia đình, có con cái là công dân Mỹ.

Trong một thời gian dài, việc trục xuất nhóm đến trước 1995 từng bị “khựng” vì ràng buộc thỏa thuận và vì một thực tế khó nói thẳng: Việt Nam không dễ cấp giấy thông hành. Khi “cửa nhận lại” không mở rộng, dây chuyền trục xuất cũng khó chạy nhanh.

Nhưng cục diện đổi tông khi chính sách siết chặt quay lại. Đáng chú ý, từ tháng 6/2025, các tổ chức pháp lý và vận động cộng đồng ghi nhận ICE đã rút lại cách xử lý “thường thả sau 90 ngày” đối với nhóm người Việt đến trước 1995 có lệnh trục xuất. Điều đó đồng nghĩa: nguy cơ bị giam lâu hơn và bị đưa lên chuyến bay cao hơn — một kiểu áp lực không ồn ào nhưng đủ làm người ta mất ngủ.

“Nút thắt” không phải là tòa án — mà là giấy thông hành
Trục xuất không chỉ là ký một tờ giấy. Muốn đưa một người lên máy bay, Mỹ cần quốc gia nhận lại xác nhận và cấp giấy tờ.

Và đây là chỗ mọi thứ có thể “tăng tốc”: vào cuối tháng 2/2025, có thông tin cho thấy Việt Nam đã cam kết phản hồi nhanh hơn các yêu cầu trục xuất, xử lý giấy tờ trong khung thời gian ngắn hơn trước, sau khi phía Mỹ gây sức ép bằng các biện pháp kinh tế/visa. Khi “nút thắt giấy tờ” loosen ra, dây chuyền còn lại chạy nhanh hơn rất nhiều.

Một chi tiết đáng suy nghĩ: trước đó, nhịp trục xuất người về Việt Nam không phải lúc nào cũng lớn; có giai đoạn cả năm chỉ vài chục trường hợp. Nhưng khi cơ chế giấy tờ thay đổi, nhịp trục xuất có thể khác hẳn — và cái “khác” ấy, cộng đồng thường chỉ cảm nhận rõ khi đã có người bị gọi tên.

Vì sao chính quyền muốn “trục xuất nhanh gọn”?
Với chính quyền Trump, trục xuất không chỉ là chính sách — nó là thông điệp. Thông điệp gửi tới cử tri: “Tôi làm thật.” Thông điệp gửi tới các nước: “Không nhận công dân về thì sẽ có giá phải trả.” Và thông điệp gửi tới người nhập cư: “Hệ thống không còn chậm chạp như trước.”

Khi số người bị giam tăng, khi thủ tục bị đẩy nhanh, và khi cả phương án đưa người sang “nước thứ ba” cũng được đem ra thử nghiệm trong một số vụ việc gây tranh cãi, nỗi lo trong cộng đồng gốc Việt không còn là chuyện “nghe cho biết” nữa. Nó trở thành cảm giác rất thật: sáng mở mắt ra, điện thoại rung lên, ai đó nhắn vội một câu lạnh sống lưng: “Ông X bị bắt lại rồi.”

Và thế là, giữa nước Mỹ rộng mênh mông, có những phận người bỗng thấy mình đứng trước một cánh cửa vô hình: không biết ngày nào nó sẽ mở, và khi mở ra… thì là để bước tiếp, hay để bị đưa ngược trở về nơi đã rời đi từ mấy chục năm trước.

Tâm thư người mẹ Việt bị trục xuất
Từ Việt Nam, cô Melissa Trần – một chủ tiệm nail từng sống ở Mỹ 32 năm – gửi đến cộng đồng lá thư đầu tiên sau ngày bị trục xuất. Trong những tấm hình mới, người ta thấy cô tập đi xe máy điện trên đường phố, tự tập cho mình thói quen mới, nhịp sống mới, thứ mà cô gọi là “bình thường”. Nhưng phía sau hai chữ bình thường ấy là cả một khoảng trống mênh mông trong tim, vì bầy con nhỏ và người chồng tên Danny vẫn còn ở bên kia Thái Bình Dương, bỗng dưng phải học cách sống thiếu mẹ, thiếu vợ.

“Tôi phải rời đất nước mà tôi coi là quê hương”
Trong tâm thư, Melissa viết rằng giờ này hầu như mọi người đều biết cô không còn ở Mỹ nữa. Cô buộc phải rời căn nhà nhỏ, rời tiệm nail từng gầy dựng, rời Danny và các con, rời đất nước mà cô coi là quê hương suốt 32 năm. Chuyến bay về Việt Nam dài, mệt mỏi, vừa là hành trình thể xác vừa là cuộc di cư đầy đau đớn trong tâm hồn. Đặt chân xuống phi trường, cô vẫn còn choáng váng, nhưng ít ra có một điều đã khác: cô không còn phải sống trong nỗi lo sợ mỗi lần đi trình diện với cơ quan di trú. Cô đang cố gắng tập quen với cuộc sống mới, nhưng mọi thứ ở Việt Nam đều vừa quen vừa lạ, như một giấc mơ cũ bị lật ngược. Cô thú nhận mình rất cô đơn, và mỗi giây phút trôi qua đều khiến nỗi nhớ Danny cùng các con siết chặt thêm trong lòng.

Giọt nước mắt ở Louisiana và câu Kinh Thánh định mệnh
Trước khi bị đưa lên máy bay, Melissa bị giữ tại Louisiana chờ chuyến bay về Việt Nam. Những ngày cuối cùng trên đất Mỹ, cô sống trong một không gian chật hẹp, thời gian dài như bất tận. Ở đó, cô gặp một người phụ nữ tên Nikki, người đã đưa cho cô cuốn sách “Next to the last vein”. Thoạt đầu, nhìn bìa sách về đề tài nghiện ngập, Melissa không muốn đọc, vì tâm trí cô đã quá mệt mỏi, chán chường. Nhưng rồi, giữa sự cô độc và tuyệt vọng, chẳng có việc gì để làm, cô mở sách và lật từng trang. Trong lúc đang rơi vào đáy sâu của lo âu, cô bắt gặp câu Kinh Thánh Jeremiah 29:11 nói rằng: Thượng Đế định cho con người những kế hoạch bình an, không phải tai họa, để ban cho họ một tương lai và niềm hy vọng. Ngay khoảnh khắc ấy, Melissa kể rằng một sự bình an lạ lùng bỗng tràn vào tim. Cô khóc, nhưng là những giọt nước mắt của người vừa bám được vào một chiếc phao giữa biển đời chao đảo. Cô tin rằng Thượng Đế đã trả lời những lời cầu xin thầm lặng của mình, đã nói chuyện với cô qua những dòng chữ đó, để từ đó cô đủ can đảm đi tiếp, dù chẳng biết phía trước là gì.

Lời cảm ơn và lời xin lỗi gửi cộng đồng Việt tại Mỹ
Trong tâm thư, Melissa gửi lời cảm ơn đến từng người đã ủng hộ, cầu nguyện, an ủi cô và gia đình trong suốt thời gian căng thẳng trước khi bị trục xuất. Cô nhớ lại những lần gặp gỡ chóng vánh khi được tạm về nhà, những cái ôm vội, những lời dặn dò chưa dứt. Cô xin lỗi nếu trong quá khứ đã vô tình làm ai tổn thương, đã có lời nói hay hành động không phải. Những kỷ niệm với bạn bè, đồng hương, khách quen ở tiệm nail – từ những câu chuyện đời thường ở bàn manicure đến những tâm sự thầm kín – giờ đây trở thành hành trang tinh thần để cô bước vào chương đời mới. Melissa nói rằng cô không biết tương lai sẽ ra sao, cũng không dám hứa điều gì, chỉ mong một ngày nào đó có thể gặp lại cộng đồng, gặp lại khách hàng, gặp lại những gương mặt thân yêu mà cô gọi là “gia đình lớn” của mình trên xứ người. Lời cô cầu xin bây giờ giản dị: xin mọi người tiếp tục cầu nguyện cho Danny và các con, vì chúng đang phải tập sống trong căn nhà vắng bóng mẹ, và cho chính cô – đủ sức mạnh để chấp nhận chương mới đời mình.

Mạng xã hội: nơi chia sẻ, an ủi và cả phán xét
Câu chuyện của Melissa được đăng tải trên một trang dành cho giới làm nail, kèm theo lời giới thiệu của hãng American Gel Polish và những dòng thông tin “call/text for nail supply” quen thuộc. Từ đó, hàng loạt bình luận đổ về, tạo nên một bức tranh rất thật về tâm trạng cộng đồng người Việt ở Mỹ. Có những dòng chữ đầy thương yêu: “Mong em thật bình an khỏe mạnh trong cuộc sống, mọi việc rồi sẽ đi qua, Giáng sinh an lành cho gia đình em.” Những lời chúc như ôm lấy người mẹ đang ngồi ở nửa bên kia địa cầu. Có người nhắc lại những năm tháng vượt biên: ngày xưa biết bao cha mẹ chấp nhận ở lại Việt Nam, để con một mình lên thuyền hoặc băng rừng, chấp nhận nguy hiểm, chỉ mong một ngày được đoàn tụ trên đất Mỹ. Họ nhìn vào chuyện của Melissa và thấy thấp thoáng bóng dáng những gia đình ly tán năm nào, nên trái tim không thể không chạnh buồn.

Nhưng bên cạnh đó là những tiếng nói rất thẳng và lạnh lùng của luật pháp. Có người nhắc rằng ngay từ đầu cô đã sai với luật di trú, rằng dù có ở Mỹ 30 hay 100 năm, không giấy tờ thì vẫn là bất hợp pháp. Có người ví von “luật lệ nó như toán vậy, 2+2=4, không thể là 3.5 hay 4.5”, nghe qua tưởng khô khan nhưng lại phản ánh đúng cách hệ thống pháp lý vận hành: không nhìn nước mắt, chỉ nhìn hồ sơ. Một số bình luận nhấn mạnh rằng người bị trục xuất thường dính đến ăn trợ cấp, làm tiền mặt, khai gian thuế, và rằng Melissa đã có lệnh trục xuất từ hơn 20 năm trước, bây giờ chỉ là đến lúc bản án được thi hành. Những câu chữ ấy, nhìn từ xa thì là “ý kiến cá nhân”, nhưng với người trong cuộc, mỗi dòng là một vết cứa, bởi giữa những lời đúng về luật là bao nhiêu nỗi niềm riêng không ai hiểu hết.

Cũng có những tiếng nói kêu gọi sự cảm thông: “Ai không ở trong cuộc thì đừng lên tiếng”, “Hãy tìm hiểu cho rõ rồi hãy lên án”, “Có nhân thì mới có quả, nhưng ai cũng có quyền làm lại cuộc đời”. Có người lại nhìn nhẹ nhàng hơn: nếu có điều kiện, cả gia đình có thể về Việt Nam, ở đây nếu có tiền thì sống cũng không đến nỗi nào; người khác thì đùa rằng ở Việt Nam một tháng là… không muốn quay lại Mỹ, vì tiền đô gửi về xài quá sướng. Những câu nói nửa đùa nửa thật ấy cho thấy khoảng cách trong cái nhìn về “giấc mơ Mỹ”: với người ở lại, Mỹ là nơi đầy áp lực, còn với người vừa bị trục xuất, Mỹ vẫn là vùng trời của ký ức, của hy vọng đã dang dở.

Trong mớ cảm xúc lẫn lộn ấy, cộng đồng hiện ra với đủ gương mặt: người cầu nguyện, người giáo huấn, người giận dữ, người triết lý về nhân – quả, người quay sang trách chính trị, thề sẽ “không bỏ phiếu cho Trump”, người lại khuyên “bắt đầu một chương mới”. Nếu gom tất cả bình luận lại, đó là một dòng sông dư luận vừa ấm áp vừa khắc nghiệt, nơi người mẹ như Melissa có thể tìm thấy vài bàn tay chìa ra, nhưng cũng phải gồng mình chịu những mũi dao phán xét.

Số phận, luật lệ và chương đời mới của một gia đình Việt
Dù lý do trục xuất là gì, một sự thật không thể chối cãi là có một gia đình Việt nhỏ ở Mỹ đang bị cắt đôi. Danny từ một người chồng trở thành ông bố đơn thân bất đắc dĩ, vừa lo tiệm nail, vừa lo bữa cơm, bài vở, giờ giấc ngủ của các con. Những đứa trẻ lớn lên với chiếc điện thoại, nơi khuôn mặt mẹ hiện ra qua video call, nhưng vòng tay thì không thể chạm tới. Còn Melissa, ở Việt Nam, tập lái chiếc xe máy điện, học lại cách đi chợ, cách nói năng với hàng xóm, học cả việc sống trong một xã hội mà trước đây cô chỉ biết qua ký ức tuổi thơ. Luật pháp Mỹ có thể được ví như phép tính 2+2=4, rõ ràng, dứt khoát và ít chỗ cho thương lượng. Nhưng phía sau từng con số, từng tờ lệnh trục xuất là những nhịp tim biết đau, là những đứa trẻ chưa một lần được hỏi ý kiến, là những cuộc đời phải bắt đầu lại từ đầu ở cái tuổi tưởng như đã ổn định. Những lời khuyên kiểu “sau này con lớn bảo lãnh mẹ” nghe thì đơn giản, nhưng con đường ấy dài và đầy dấu hỏi, bởi không ai dám chắc tương lai sẽ ra sao.

Lời chúc bình an gửi từ hai nửa địa cầu
Khi câu chuyện của Melissa lan rộng cũng là lúc mùa lễ cuối năm đang đến gần. Ở Mỹ, trong ánh đèn Giáng sinh, nhiều gia đình Việt chuẩn bị gà tây, gói quà, chụp hình bên cây thông. Ở Việt Nam, ở một căn phòng trọ hay một căn hộ xa lạ nào đó, Melissa có lẽ chỉ mong chuông điện thoại reo đúng giờ, để được nghe tiếng con kể về ngày đi học, được nhìn thấy nụ cười của Danny sau một ca làm dài. Ước nguyện lớn nhất của cô mùa Giáng sinh này không phải là quà, không phải là chuyến shopping ở mall, mà chỉ là hai chữ bình an – cho mình, cho chồng con, và cho cả cộng đồng người Việt đang sống ở một đất nước hào phóng nhưng cũng vô cùng nghiêm khắc với luật lệ.

Câu chuyện của Melissa Trần vì thế không chỉ là câu chuyện cá nhân của một chủ tiệm nail bị trục xuất. Nó là tấm gương phản chiếu thân phận di dân: những người rời bỏ quê hương để tìm tương lai mới, rồi có người thành công, có người vấp ngã, có người phải quay về trong nước mắt. Ở giữa giấc mơ Mỹ và thực tại nghiệt ngã, họ chỉ còn biết bấu víu vào hy vọng rằng, dù chương cũ đã khép lại đầy đau đớn, vẫn sẽ có một chương đời khác mở ra – nơi gia đình được đoàn tụ, hoặc ít nhất, nơi trái tim thôi day dứt vì hai chữ “ly tán”.

Trong lần về nước ngắn ngủi này, gia đình mình đã lên kế hoạch từ nhiều tháng trước cho chuyến du lịch gia đình tới Đà Nẵng. Vì ba mẹ đã lớn tuổi, em vợ mình cẩn thận mua vé hạng Thương gia của Vietnam Airlines từ hơn 1 tháng, thanh toán đầy đủ, có mã đặt chỗ, số ghế rõ ràng. Nói nôm na: tiền đã trả, chỗ đã chọn, tinh thần đã “thương gia” sẵn sàng… chỉ chờ ra sân bay là bay.

Nhưng tới quầy làm thủ tục ở Tân Sơn Nhất cho chuyến bay đi Đà Nẵng, câu mở màn lại là: “Không tìm thấy vé.” Nghe nhẹ nhàng như gió thoảng, mà rơi đúng vào tim người đã trả tiền thật. Nhân viên đưa ra hàng loạt lý do vòng vo: nào đổi tàu bay, nào lỗi hệ thống, nào phải chờ xác minh… cứ như vé của mình đang đi du lịch vòng quanh máy chủ, chưa kịp về tới quầy check-in.

Tình huống kéo dài cho tới khi chỉ còn khoảng một tiếng trước giờ cất cánh. Và cuối cùng, gia đình bị đặt vào “bài toán phút 89”: 1) dời sang chuyến 17h (nhưng vẫn… chưa chắc có đủ ghế Business như đã mua), hoặc 2) giữ chuyến đúng giờ nhưng hạ hạng xuống “cao nhất có thể”. Đi với ba mẹ lớn tuổi, không ai muốn căng thẳng thêm hay kéo dài chờ đợi, em mình đành chọn phương án 2. Kết quả: cả nhà bị đẩy xuống ghế phổ thông, lại còn gần cuối khoang.

Điều khó chấp nhận nằm ở chỗ: sau đó hệ thống vẫn xác nhận gia đình đã thanh toán vé Thương gia, nhưng ghế Business thì “không còn”, và việc chuyển từ Business xuống Economy diễn ra mà không hề có thông báo hay thỏa thuận trước ngày bay. Nó không còn là “sự cố kỹ thuật” kiểu trễ giờ vài phút; mà là đổi hạng ghế đã bán – đã thu tiền – nhưng hành khách chỉ được biết ở phút chót, trong thế gần như không còn lựa chọn.

Phiếu thu ghi Business, thẻ lên máy bay lại ghi Economy: cười không nổi
Cái cảm giác bức xúc nó không chỉ nằm ở trải nghiệm, mà còn nằm ở… giấy tờ. Một bên là phiếu xác nhận/phiếu thu thể hiện hạng Thương gia (hạng D – Business Classic), bên kia thẻ lên máy bay lại nổi bật dòng “Economy Class”. Người ngoài nhìn vào sẽ tưởng gia đình mình đang chơi trò “đố bạn tìm điểm sai”: sai ở đâu? Sai ở hạng ghế. Sai luôn ở tâm trạng.

Mà khổ nhất là đi với người lớn tuổi: không ai muốn đứng tranh luận tới cùng khi thời gian cất cánh đếm ngược, bụng đói, chân mỏi, tâm lý căng. Nên nhiều người đọc xong mới thở dài: “Chắc vì đi với ba mẹ nên mới phải chấp nhận, chứ đi một mình là làm căng tới cùng.”

Cộng đồng mạng đoán già đoán non: Overbook? VIP phút chót? Hay “lỗi hệ thống” kiểu khó nói?
Bên dưới câu chuyện, phần bình luận đúng nghĩa là “họp khẩn cấp”. Nhiều ý kiến nghi vấn đây là tình trạng oversold/overbook: “Một hạng ghế bán cho nhiều người, tiền thu đủ, còn quyền lợi khách hàng thì kệ…” Người khác thì nói thẳng: “Nếu hạ hạng ghế thì phải thanh toán chênh lệch chứ?” Có người mạnh miệng hơn đề nghị “khởi kiện”, “yêu cầu xin lỗi”, “bắt đền full refund”, hoặc ít nhất phải có lời giải thích đàng hoàng.

Một luồng khác lại cho rằng khả năng có khách “ưu tiên phút chót” nên ghế Business bị thu xếp lại: “96,69% là có tai to mặt bự nào sát giờ bay tới, hãng phải nhường.” Có người còn đùa mà như thật: “Lên máy bay nhìn khu business coi có gương mặt quan chức nào không.” Dĩ nhiên đó chỉ là suy đoán của cư dân mạng, nhưng nó cho thấy một sự thật: khi hãng không minh bạch, khoảng trống thông tin sẽ được lấp bằng… nghi ngờ.

Cũng có ý kiến bênh vực theo hướng thận trọng: đừng vội gọi hãng “lừa đảo” khi chưa đủ dữ kiện, vì hãng lớn thường có quy trình xử lý, kênh khiếu nại và chính sách bồi thường; muốn chê thì chê đúng sự việc, đúng quy trình. Nhưng ngay cả nhóm này cũng thừa nhận: cách xử lý tại quầy, cách “vòng vo” và đẩy hành khách vào thế đã rồi là điều rất khó chấp nhận.

Đáng chú ý, nhiều người kể trải nghiệm tương tự: bị đổi ghế đã mua, bị delay liên tiếp mà thông báo thiếu nhất quán, bị cân hành lý xách tay rồi “hù dọa”, thậm chí có người nói hãng hủy chuyến và hứa hoàn tiền nhiều lần rồi… im luôn. Những chuyện đúng sai từng vụ còn cần kiểm tra, nhưng khi quá nhiều người cùng có cảm giác “bị coi thường”, đó là dấu hiệu dịch vụ đang có vấn đề.

Vé đã trả tiền thì không thể “mất ghế”: tối thiểu phải minh bạch và bồi hoàn sòng phẳng
Đi máy bay, ai cũng hiểu có những tình huống bất khả kháng: đổi tàu bay, thay cấu hình ghế, trục trặc vận hành… Nhưng “bất khả kháng” không đồng nghĩa với “được quyền im lặng tới phút chót”. Cái khách cần không phải lời xin lỗi kiểu cho có, mà là ba thứ rất cơ bản: thông báo sớm, lựa chọn rõ ràng, và bồi hoàn/đền bù minh bạch.

Nếu đã mua Thương gia mà bị hạ xuống Economy không tự nguyện, thì chuyện hoàn tiền chênh lệch (hoặc phương án bồi thường phù hợp) phải là điều hiển nhiên. Và quan trọng hơn: phải nói rõ vì sao, ai quyết định, quyết định lúc nào, vì sao không thông báo trước. Khách hàng không ngại sự cố; khách hàng ngại nhất là cảm giác mình bị đẩy vào thế “chấp nhận hay bỏ chuyến”, đặc biệt khi đi cùng người già và lịch trình gia đình đã sắp sẵn.

Câu chuyện này vì vậy không chỉ là chuyện một chuyến bay, mà là chuyện niềm tin. Hãng hàng không quốc gia mà để hành khách rơi vào cảnh “cầm Business lên quầy, bước ra cầm Economy” thì dù có giải thích thế nào, người ta vẫn thấy… mệt.

Kết lại bằng một câu hơi buồn cười mà nhiều người đồng cảm: đi Thương gia không phải để khoe, mà để ba mẹ đỡ cực. Vé Thương gia biến thành ghế phổ thông gần cuối máy bay, cái “đổi hạng” này không chỉ đổi chỗ ngồi—nó đổi luôn cảm xúc của cả chuyến về quê.
FROM VIETNAM

Theo tin từ Hà Nội, cuộc họp số 15 đã kết thúc. Ông Tô Lâm được cho là huy động một cuộc khống chế lớn để loại bỏ 2 đối thủ đáng gườm là chủ tịch nước Lương Cường và thủ tướng Minh Chính. Hai người được cho là phe trung lập. Được biết trước đó bộ trưởng quốc phòng Giang đã đưa đặc công bảo vệ 9 vị VIP thuộc nhóm chống Hưng Yên. Sau cuộc bố ráp, ông Tô Lâm tuyên bố với Hưng Yên rằng mình sẽ nắm chức vụ Tổng Bí Thư và Chủ Tịch nước, còn ghế thủ tướng sẽ thuộc về một người Hưng Yên khác. Cùng lúc đó Cô Gái Đồ Long (bí danh của nhà báo Hương Trà) đăng 1+1=1, ý nói là ông Tô Lâm chiếm 2 ghế A1+A2, tức là cả TBT và chủ tịch nước. Trong khi đó Người Buôn Gió (bí danh của nhà báo Thanh Hiếu) cũng đăng một nội dung tương tự về cách đoạt quyền của ông Tô Lâm.

Hội nghị “chốt bài” mở màn, lời ca tụng phủ kín
Trung Ương Đảng CSVN vừa họp kỳ 15 (diễn ra từ Thứ Hai 22/12 đến 23/12/2025) – hội nghị được xem là then chốt để “chốt” nhân sự đưa ra Đại hội Đảng khóa XIV, dự kiến tổ chức vào giữa Tháng Giêng 2026. Truyền thông trong nước đồng loạt dùng những cụm từ quen thuộc như “Bộ Chính Trị thống nhất rất cao giới thiệu lãnh đạo chủ chốt…”, nghe bóng bẩy như có tranh luận, có dân chủ, có đồng thuận. Nhưng ai theo dõi chính trường Việt Nam đều hiểu: những chữ “thống nhất cao” thường chỉ là lớp sơn phủ lên một danh sách đã được dàn xếp từ trước.

Cái “hội nghị” trên sân khấu là để hợp thức hóa; cái “mặc cả” sau cánh gà mới là nơi quyết định. Và khi hội nghị kết thúc nhanh đến mức bất thường, người ta càng có lý do để nghi ngờ rằng… ván bài đã được xáo xong, chỉ chờ lật quân.

Cơ chế tuyển chọn: dân đứng ngoài, đảng viên cũng chỉ là “cát sạn”
Trên hình thức, khoảng 1.600 đại biểu đảng viên từ trung ương tới địa phương sẽ dự Đại hội XIV, trong tổng số hơn 5 triệu đảng viên. Rồi từ đó “lọc” ra khoảng 200 người vào Ban Chấp hành Trung ương khóa mới; Trung ương lại “lọc” tiếp 17–19 ghế Bộ Chính Trị; cuối cùng mới “ra” Tổng Bí thư và chia ghế Chính phủ – Quốc hội.

Nhưng khi quy trình được thiết kế theo kiểu “lọc – lọc – lọc”, thì câu hỏi thật sự không phải là “ai được dân chọn”, mà là “ai được phe thắng thế cho vào danh sách”. Những đại hội, những kỳ họp, những cuộc “nhất trí thông qua” – xét cho cùng – thường chỉ là màn trình diễn cho tròn vai trong một kịch bản đã viết sẵn.

Tin đồn “khống chế Hà Nội” và câu chuyện 20.000 CSCĐ
Điều khiến mạng xã hội bùng lên trong những ngày qua không phải là những dòng tường thuật khuôn mẫu, mà là các lời đồn đoán từ nhiều nguồn không chính thức: rằng ông Tô Lâm đã huy động lực lượng công an/cảnh sát cơ động quy mô lớn ở Hà Nội để “khống chế”, nhằm vô hiệu hóa các đối thủ hoặc các cực quyền lực khác, đặc biệt là Chủ tịch nước Lương Cường và Thủ tướng Phạm Minh Chính.

Cuộc đua quyền lực trước Đại hội, những trận “xáo bài” nhân sự, và truyền thống “im lặng là vàng” của hệ thống – nơi càng quan trọng càng kín tiếng, càng kín tiếng càng sinh ra… lời truyền miệng.

Trước đó lại rộ thêm một tuyến tin khác: Bộ trưởng Quốc phòng Phan Văn Giang đưa lực lượng đặc công/đơn vị bảo vệ “VIP” để giữ an toàn cho nhóm chống “Hưng Yên”. Thật giả thế nào chưa ai kiểm chứng, nhưng riêng việc nhiều câu chuyện chạy song song đã đủ tạo cảm giác rằng nội bộ đang căng như dây đàn – và ai nắm lực lượng thì nắm nhịp thở của bàn cờ.

“1+1=1”: mật mã chính trị hay tiếng cười lạnh?
Giữa lúc lời đồn lan nhanh, một chi tiết làm dân mạng khoái khẩu là câu “1+1=1”. Một số tài khoản/bình luận viên chính trị ẩn danh gợi ý: “A1 + A2” sẽ nhập làm một, tức Tổng Bí thư kiêm luôn Chủ tịch nước – quyền lực chụm lại trong một người.

Thông điệp kiểu mật mã này hấp dẫn vì nó ngắn, sắc, dễ lan truyền. Nó giống như câu vè dân gian thời kỹ thuật số: không cần chứng cứ vẫn gây cảm giác “biết chuyện”, không cần tài liệu vẫn khiến người ta đoán già đoán non. Và khi một xã hội quen sống trong màn sương thông tin, thì một phép tính tưởng như trẻ con lại trở thành… mồi lửa.

Danh sách truyền tay: ai lên, ai “nghỉ”
Trong các tin nhắn truyền miệng, người ta rỉ tai nhau về một bản “dự kiến quy hoạch Bộ Chính trị khóa 14”:
Tô Lâm được đồn đoán sẽ nắm cả Tổng Bí thư lẫn Chủ tịch nước; ghế Thủ tướng được gọi tên Lê Minh Hưng; Bộ Quốc phòng vẫn là Phan Văn Giang; Trần Thanh Mẫn tiếp tục ở lại Bộ Chính trị với vai trò đại diện miền Nam… Cùng lúc đó, một loạt nhân vật bị đồn đoán “quá tuổi” sẽ rút: Lương Cường, Phạm Minh Chính, Nguyễn Hòa Bình, Nguyễn Văn Nên, Phan Đình Trạc, Nguyễn Xuân Thắng…

Tất nhiên, danh sách kiểu này chỉ là đồn đoán, nhưng nó phản ánh một sự thật khác: hệ thống “đóng dấu mật” ở Việt Nam đôi khi kín với dân, nhưng lại không kín với… các đường rò rỉ. Càng cấm nói, người ta càng rỉ tai; càng giấu, tin đồn càng chạy nhanh.

Nhất thể hóa: “tiện” cho ngoại giao, “nguy” cho xã hội
Mô hình Tổng Bí thư kiêm nguyên thủ quốc gia không phải chuyện lạ trong các chế độ xã hội chủ nghĩa và nhiều hệ thống tập quyền: Trung Quốc, Lào, Cuba, Triều Tiên… đều có biến thể “một người đóng hai vai”. Ưu điểm nhìn thấy ngay: ra quốc tế dễ “một tiếng nói”, ký kết – tiếp nguyên thủ – ra thông điệp đều gọn. Nhưng nhược điểm cũng nằm sờ sờ: quyền lực tập trung quá mức dễ sinh độc đoán, bảo thủ, và sai lầm lớn khó sửa.

Ở Việt Nam, thời ông Nguyễn Phú Trọng từng có giai đoạn kiêm nhiệm, nhưng luôn được mô tả là “tạm thời”. Thậm chí từng có lập luận: quyền to quá thì ai quản nổi? Vậy mà nếu kịch bản “1+1=1” thành hiện thực lần này, nó sẽ cho thấy một bước trượt đáng kể: từ “tứ trụ” sang một dạng “siêu trụ” – nơi cái ghế Chủ tịch nước không còn là “hữu danh vô thực”, mà trở thành con dấu hợp thức hóa quyền lực tối cao.

Kinh tế: mục tiêu 10% và thực tế bị kéo chân
Trong khi nội bộ lo “chốt ghế”, nền kinh tế lại bị bủa vây bởi rủi ro bên ngoài. Mỹ đã áp mức thuế quan 20% đối với hàng Việt Nam (và có cơ chế mức cao hơn với hàng bị coi là “trung chuyển”), tạo áp lực nặng lên xuất khẩu – vốn là động cơ sống còn của tăng trưởng.

Trớ trêu ở chỗ, Hà Nội vẫn đặt mục tiêu tăng trưởng bình quân ít nhất 10% giai đoạn 2026–2030 – một con số đẹp như khẩu hiệu. Nhưng các định chế quốc tế thường dự báo thấp hơn đáng kể. Và còn một điểm yếu mang tính cấu trúc: hơn 70% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đến từ khu vực FDI. Nói trắng ra, tăng trưởng dựa nhiều vào “hãng xưởng nước ngoài”, trong khi doanh nghiệp nội địa vẫn loay hoay ở phần giá trị thấp.

Khi chiếc máy kinh tế lệ thuộc vào xuất khẩu và FDI, bất cứ cú bẻ lái nào từ thương chiến hay thuế quan cũng đủ làm guồng quay khựng lại. Mà khi guồng quay khựng lại, áp lực xã hội sẽ dội về trong nước – đúng lúc chiếc ghế quyền lực đang được tranh nhau đến nghẹt thở.

“Hết phim!” hay chỉ là mở đầu một mùa mới?
Hội nghị Trung ương 15 kết thúc, nhưng câu chuyện quyền lực thì chưa kết thúc. Nó chỉ chuyển từ “họp kín” sang “đợi công bố”, từ “xáo bài” sang “lật quân”. Tin đồn có thể sai, danh sách truyền tay có thể đổi, phép tính “1+1=1” có thể chỉ là trò châm biếm… nhưng nó phản ánh một điều khó phủ nhận: xã hội đang nhìn vào thượng tầng như nhìn một sân khấu, nơi kịch bản có thể thay đổi bất ngờ, còn người dân – như thường lệ – chỉ là khán giả không được mua quyền bấm nút. “Hết phim!” – câu kết nghe nhẹ hều. Nhưng với chính trị Việt Nam, nhiều khi “hết phim” chỉ là hết một tập. Tập sau mới là nơi người ta biết: 1+1 có thật sự bằng 1, hay cuối cùng vẫn bằng 2 như mọi quy luật đời thường.

Có những khoảnh khắc, bạn không cần bằng kiến trúc sư vẫn thấy “quen quen”. Chỉ cần đặt cạnh nhau hình sân bay Yangzhou Taizhou (Trung Quốc) giai đoạn 2 (T2) và phối cảnh sân bay Long Thành (Việt Nam), tự nhiên trong đầu bật ra câu thần chú: “Same same but different!” Rồi người thì phán một câu gọn lỏn: “Con nhà tông không giống lông cũng giống mông!” — nghe xong, cười mà cũng… hơi nhói.

Long Thành

Theo hướng thông tin đang được chia sẻ, sân bay bên Giang Tô (Yangzhou Taizhou International Airport) được cho là có thiết kế/định hình trước, rồi sau đó mới đến câu chuyện Long Thành với phối cảnh khiến nhiều người “đứng hình” vì thấy na ná. Vì vậy mới nảy ra cái cảm giác: “Ủa sao giống dữ vậy?”—và từ đó dân mạng bắt đầu đặt câu hỏi kiểu… rất đời: “Vậy rốt cuộc ai giống ai?”

Cái “giống” gây bão: mái cong – thân uốn – dáng trải dài
Nói cho công bằng: sân bay hiện đại hay chuộng kiểu mái cong mềm, thân dài, nhiều nhánh, vừa “tương lai” vừa dễ tạo điểm nhấn nhận diện. Nhưng nhìn hai phối cảnh, nhiều người vẫn không nén được câu đùa: “Nó anh hai (2 mái), mình em ba (ba mái)!” Có người khác thêm mắm: “Phiên bản của tàu thì tương tự thôi.” Nghe vậy mới thấy, ở thời đại mạng xã hội, kiến trúc không chỉ là nghệ thuật—mà còn là… meme.

Câu chuyện tiền thiết kế: từ 6,5 triệu xuống 3,4 triệu USD
Chi tiết khiến nhiều người “khoái” (vì có số cụ thể để bàn) là chi phí thiết kế cơ sở: Heerim từng đề xuất tổng chi phí tư vấn 6,5 triệu USD (khoảng 143 tỷ đồng sau thuế), được nói là cao hơn dự toán đã thẩm tra. Sau đó đơn vị này tự đề xuất lại lần 4 còn 3,61 triệu USD, và sau khi ACV yêu cầu các đơn vị tư vấn đề xuất lại để “công bằng, minh bạch”, con số chốt được nhắc đến là 3,4 triệu USD (gần 75 tỷ đồng). Thế là có người chốt hạ bằng câu cà khịa: “Sân bay mà giá bằng 1 căn biệt thự thôi á hả?” (Biệt thự nào thì không nói, chứ biệt thự thường chắc… khó lắm!)

Lo xa kiểu Sri Lanka: “đến kỳ không trả nổi thì… đổi chủ?”
Từ chuyện “nhìn giống”, câu chuyện được kéo sang một nỗi lo quen thuộc: ví dụ hải cảng Sri Lanka do Trung Quốc xây, đến kỳ hạn không trả được nợ thì rơi vào cảnh bị phía Trung Quốc nắm quyền kiểm soát (dân gian hay gọi gọn là “bẫy nợ”). Và thế là câu hỏi bật ra: Sân bay Long Thành rồi có đi theo kịch bản đó không?
Nói thật, đây là đoạn khiến người ta vừa cười vừa muốn… bớt cười: vì sân bay là hạ tầng chiến lược, mà hạ tầng chiến lược thì điều dân cần nhất vẫn là minh bạch hợp đồng, minh bạch vốn, minh bạch điều kiện ràng buộc. Không ai muốn đến khi “chuyện đã rồi” mới ngồi kể nhau nghe kiểu… “ủa sao tự nhiên thấy bảng hiệu lạ lạ?”

Thực ra, “giống” đôi khi chỉ là cùng một ngôn ngữ thiết kế thời hiện đại: mái cong, kính lớn, đường nét mềm. Nhưng cũng đúng là trong một xã hội mà người ta quá quen với chuyện “bê nguyên chương trình về xài”, thì thấy gì na ná cũng dễ giật mình. Dân mạng nói vui: “Anh em môi hở răng lạnh mà!”.

Hôm qua, tôi ghé nhà thờ St. Susanna ở Dedham, Massachusetts, chỉ để nhìn tận mắt dòng chữ “ICE WAS HERE” mà nhà thờ từng trưng bày trong hang đá Hài Đồng Giáng Sinh vài tuần trước—một tấm hình đã làm dư luận xôn xao khắp nơi. Sáng thứ Bảy, khuôn viên vắng tanh. Bãi đậu xe rộng mà chỉ lác đác 1-2 chiếc. Trời lạnh khoảng 32°F (0°C), cái lạnh khiến người ta bước nhanh hơn, nhưng cũng khiến lòng người dễ chùng xuống.

Cuộc gặp bất ngờ trong cái lạnh Dedham
Tôi đi vòng qua trước sân để quan sát vị trí hang đá trước khi bấm máy quay vài hình ảnh. Bên phải nhà thờ có một tòa nhà rộng, tôi đoán là nơi sinh hoạt của các linh mục. Tôi vừa định bấm chuông thì một vị cao niên mở cửa mời vào, bảo ngoài trời lạnh quá. Tôi hỏi nhanh: “Cha có phải linh mục Joseph Josoma không?” Ông mỉm cười: “Không, tôi là linh mục Stephen.” Tôi giới thiệu mình là người gốc Việt và đến tìm hiểu về câu chuyện “ICE WAS HERE”. Nghe đến hai chữ “người Việt”, cha Stephen thoáng ngạc nhiên, rồi bắt đầu kể—không phải kể về một khẩu hiệu, mà kể về một bi kịch.

Ông Joseph Nghĩa Vy: thuyền nhân, tù tội, và nỗ lực làm lại cuộc đời
Theo lời cha Stephen, ông Joseph Nghĩa Vy, 64 tuổi, là thuyền nhân đến Mỹ vào thập niên 80, sống một mình, không có người thân ở đây. Thời trẻ, ông vướng vào vòng lao lý trong một vụ án nghiêm trọng và phải trả giá bằng hơn một thập niên sau song sắt. Cha kể lại rằng khi còn trẻ vì nóng tính, ông có ẩu đả gây thương tích cho một cô gái; ông đưa cô đi bệnh viện nhưng dọc đường lại gặp tai nạn xe, ông bị thương và một người đi cùng thiệt mạng. Đó là một đoạn đời vừa rối, vừa nặng, vừa đủ để đẩy một con người xuống đáy.

Nhưng ông đã ra tù được 18 năm. Ông được cộng đồng Công giáo Norfolk Bethany nâng đỡ, cưu mang để làm lại từ đầu. Tám năm gần đây, ông làm nghề chải lông, làm đẹp cho chó (dog groomer), sống lặng lẽ, không phát sinh thêm rắc rối pháp luật. Ông còn tham gia các chương trình hướng dẫn, hỗ trợ những cựu tù nhân khác quay về đời thường—một kiểu chuộc lỗi bằng cách giúp người khác đừng lạc đường như mình từng lạc.

ICE bắt tháng 6, trục xuất về Việt Nam và cú rơi tuyệt vọng
Cha Stephen kể rằng vào tháng 6 năm nay, ông Nghĩa bị ICE bắt vào trại tạm giam. Vài tháng sau, ông bị trục xuất về Việt Nam—nơi ông đã rời đi từ mấy chục năm trước, không còn quen biết ai, không còn mạng lưới nâng đỡ, không còn “mái hiên” để trú. Cha nói thêm: đầu tháng 11, cha nghe tin phía Việt Nam có thể không chấp nhận để ông ở lại vì xem ông là tội phạm hình sự, và có khả năng bàn giao để đưa ông đến một quốc gia khác, nghe đâu là El Salvador. Trong một đời người, có những cú sốc không làm ta ngã ngay, nhưng làm ta rạn nứt từ bên trong—âm thầm, lạnh lẽo và kéo dài.

Theo lời kể, ngày 7 tháng 11 năm 2025, ông Nghĩa đã tự kết liễu đời mình. Một người từng được cứu lần thứ hai ở Mỹ nhờ lòng nhân ái của cộng đồng và niềm tin tôn giáo, rốt cuộc lại gục ngã vì một cú đổi chiều của thời cuộc. Có những cái chết không chỉ là một cái chết; nó là dấu chấm hết của một hành trình dài cố gắng “trở thành người tốt” trong một hệ thống không luôn cho cơ hội sửa sai.

Vì sao câu chuyện gây bùng nổ tranh cãi?
Khi câu chuyện lan ra, phản ứng trên mạng xã hội lập tức chia làm hai bờ đối nghịch. Một bên thương cảm: “Ông ấy đã trả giá rồi, đã sống tử tế suốt nhiều năm, sao vẫn bị xô đi?” Bên kia lạnh lùng: “Luật là luật, có tội thì phải trả.” Có người đổ lỗi cho chính quyền Trump, có người nói luật di trú tồn tại từ trước, Trump chỉ “thi hành”. Có người trách Việt Nam không nhận. Có người nghi ngờ chi tiết, nghi ngờ mốc thời gian, nghi ngờ cả tấm ảnh ngôi mộ. Và cũng có những lời nặng nề, mạt sát, nguyền rủa—thứ ngôn ngữ không hề giúp ai hiểu thêm điều gì, nhưng rất giỏi làm vết thương sâu hơn.

Trong phần bình luận, một ý đáng chú ý được nhắc đi nhắc lại: luật di trú và tòa di trú có khi không vận hành theo trực giác “đã mãn án là xong” như nhiều người nghĩ. Có những trường hợp phạm tội từ rất lâu, ra tù đã lâu, sống lương thiện nhiều năm, vẫn có thể bị lôi lại vào tiến trình trục xuất. Thậm chí có người từng phục vụ quân đội cũng không chắc miễn nhiễm nếu quá khứ có bản án thuộc diện bị xem là nghiêm trọng. Vì vậy, tranh luận “đáng hay không đáng” thường va vào một bức tường: hệ thống không hỏi cảm xúc, nó hỏi điều khoản.

Điều còn lại sau một cái chết
Nếu không có cuộc gặp tình cờ với cha Stephen hôm ấy, có lẽ rất ít người Việt biết rằng đã có một đồng hương sống lặng lẽ, làm việc lương thiện, cố chuộc lỗi bằng tử tế, rồi vẫn bị xô khỏi nơi họ gọi là nhà—để cuối cùng rơi vào tuyệt vọng. Câu chuyện này không nhằm biến ai thành biểu tượng chính trị, càng không phải để “mượn áo nhà thờ” làm bình phong. Nó chỉ nhắc chúng ta một điều: dưới những khẩu hiệu cứng như đá, luôn có con người bằng xương bằng thịt.

Luật có thể là luật. Nhưng xã hội vẫn cần lòng thương. Và cộng đồng vẫn cần hiểu biết: hiểu rằng di trú không đơn giản là “hợp pháp hay bất hợp pháp”, “tội hay không tội”, mà còn là những mảnh đời bị treo lơ lửng giữa quá khứ và hiện tại. Trước khi phán xét bằng một câu gọn lỏn, hãy thử đặt câu hỏi: nếu người đó là anh em mình—mình muốn được nghe một câu chửi, hay muốn được chìa một bàn tay?


Bryant Trần

Tin đồn từ mạng xã hội đến quán cà phê vỉa hè

Những ngày gần đây các diễn đàn của người Việt trong và ngoài nước xôn xao câu chuyện: cựu Thủ tướng, cựu Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc được con trai là Nguyễn Xuân Hiếu – một công dân Hoa Kỳ – bảo lãnh sang Mỹ “đoàn tụ”, nhưng hồ sơ bị phía Mỹ từ chối.

Tất cả mới chỉ dừng lại ở mức độ tin đồn, chưa có xác nhận chính thức từ bất kỳ phía nào. Thế nhưng chỉ cần bấy nhiêu cũng đủ để dấy lên vô số bình luận, clip phân tích, livestream kéo dài hàng tiếng. Người thì châm biếm, kẻ mỉa mai, có người lại bình thản: “Đi hay ở là quyền của mỗi người, vấn đề là nước thứ hai có cho nhập cư hay không.”

Ở một góc khác, có tiếng cười ha hả: “Chắc sợ cộng sản cài người qua hoạt động ở Mỹ đó mà!” – câu nói nửa đùa nửa thật, nhưng gói ghém tâm trạng chung của không ít người: cảm giác trớ trêu khi một nhân vật từng đứng trên đỉnh quyền lực của chế độ cộng sản lại bị cho là vướng ngay chính cái mác “đảng viên cộng sản” khi bước tới cửa di trú Hoa Kỳ.

Luật di trú Mỹ và câu hỏi gai góc về ‘đảng viên cộng sản’

Nếu giả sử có một bộ hồ sơ bảo lãnh đúng như lời đồn, chuyện bị từ chối cũng không phải điều quá khó hiểu dưới góc nhìn pháp lý. Trong các mẫu đơn xin visa định cư của Mỹ, luôn có một loạt câu hỏi bắt buộc: đương đơn có từng là đảng viên cộng sản hay đảng Quốc Xã (Nazi) hay không, có tham gia các tổ chức toàn trị nào không… Đây không phải câu hỏi để cho có; nhiều người đã bị kẹt lại ở chính ô “Yes/No” ấy.

Về nguyên tắc, thành viên một đảng cộng sản là đối tượng có thể bị từ chối cấp visa định cư. Luật có một số ngoại lệ: người đã rời bỏ đảng từ nhiều năm trước, tham gia một cách hình thức khi còn nhỏ, hay bị ép buộc trong hoàn cảnh đặc biệt. Nhưng với những nhân vật từng nắm giữ vị trí cao, ký quyết định, đọc diễn văn, giữ chức Thủ tướng, Chủ tịch nước… thì rất khó để thuyết phục rằng mình chỉ là “đảng viên cho có lệ”.

Ông Nguyễn Xuân Phúc bị buộc thôi chức đầu năm 2023, rồi đến tháng 7/2025 bị cách hết mọi chức vụ trong Đảng. Nhưng bị mất chức không đồng nghĩa với việc không còn là đảng viên. Trừ khi trong im lặng, ông đã tự nguyện xin ra khỏi Đảng và có bằng chứng rõ ràng từ nhiều năm trước – điều mà phần đông dư luận đều nghi ngờ. Một bộ hồ sơ di trú khai trung thực, đối chiếu với lý lịch chính trị công khai, rất dễ dẫn tới kết luận bất lợi cho đương đơn.

Những đảng viên ‘nhạt Đảng, khô Đoàn’ tìm đường định cư

Thực tế, cũng đã có không ít người từng là đảng viên CS Việt Nam sang Mỹ định cư hợp pháp. Điểm chung của họ, theo kinh nghiệm của những người am hiểu hồ sơ, là đã “nhạt Đảng, khô Đoàn, xa rời chính trị” từ lâu – mượn lại chính cụm từ từng được ông Nguyễn Phú Trọng dùng để phê phán cán bộ.

Nói cụ thể hơn, họ lặng lẽ ra khỏi Đảng nhiều năm trước khi nộp đơn, không còn giữ bất kỳ chức vụ lãnh đạo nào, không liên quan đến bộ máy đàn áp hay tuyên truyền. Sau một khoảng thời gian đủ dài, thường ít nhất 5 năm, họ có thể giải trình với phía Mỹ rằng việc tham gia Đảng chỉ là chuyện quá khứ, không còn ràng buộc về tư tưởng hay tổ chức.

Những trường hợp đó rất khác với một nhân vật từng đứng ở vị trí “tứ trụ triều đình”, gắn liền với vô số quyết sách, chiến dịch, ký tá. Từ góc nhìn di trú, đây không còn là câu chuyện của một cá nhân bình thường mà là biểu tượng của cả một hệ thống. Bởi vậy, nếu tin đồn bị từ chối là thật, thì đó đơn giản là hệ quả tất yếu của những dòng chữ lạnh lùng trong luật di trú Hoa Kỳ.

Từ Phủ Chủ tịch đến mơ ước ‘thẻ xanh’: nghịch lý của giới cầm quyền

Điều khiến dư luận chú ý không chỉ là câu chuyện một hồ sơ bị “rớt”, mà là hình ảnh tượng trưng phía sau nó. Một người từng ở đỉnh cao quyền lực của chế độ, từng tuyên thệ trung thành với “định hướng xã hội chủ nghĩa” và lên án “thế lực thù địch”, nay lại được cho là muốn sang chính “đế quốc Mỹ” – nơi lâu nay bị tuyên truyền như kẻ đối đầu ý thức hệ – để an hưởng tuổi già bên con cháu.

Hình ảnh ấy, dù chỉ ở dạng tin đồn, vẫn làm nhiều người bật cười chua chát. Nó khớp với cảm giác của không ít người Việt về tầng lớp quan chức: miệng thì rao “xây dựng CNXH”, nhưng con cái, tài sản, bất động sản lại âm thầm hướng về phương Tây. Từ góc nhìn ấy, câu chuyện ông Phúc chỉ là một mảnh ghép trong bức tranh rộng hơn về sự đứt gãy niềm tin: người cầm lái con tàu lại không muốn sống trên chính con tàu đó.

Trong các comment trên mạng, có người mỉa: “Bò đỏ, DLV, AK47 đâu, vô nhận hàng đi chứ!” – như một lời gọi tên cả bộ máy tuyên truyền từng hết lời ca tụng lãnh đạo, giờ bỗng im bặt khi xuất hiện tin đồn ông cựu Chủ tịch muốn “thoát thân” sang Mỹ. Ở một thái cực khác, có người bình luận bâng quơ: “Đi hay ở là quyền của mỗi người, chẳng việc gì phải xin ý kiến thiên hạ.” Chỉ khác là với những người từng nắm quyền lực, lựa chọn cá nhân ấy không còn là chuyện riêng tư nữa.

Tin đồn và bài học về trách nhiệm chính trị

Dĩ nhiên, cho đến lúc này, tất cả mới chỉ là lời truyền miệng. Có thể rồi đây sẽ xuất hiện những thông tin xác nhận, cũng có thể vụ việc chưa từng tồn tại và tất cả chỉ là sản phẩm của trí tưởng tượng tập thể. Nhưng dù thế nào, phản ứng của dư luận trước tin đồn này vẫn đáng để suy ngẫm.

Nó cho thấy người dân nhạy cảm thế nào với câu chuyện “đi – ở” của giới lãnh đạo. Khi người từng đứng trên bục cao nay bị đồn là phải xếp hàng trước lãnh sự quán Mỹ như bất kỳ di dân nào khác, nhiều người bỗng nhận ra một sự thật: quyền lực chính trị ở trong nước không giúp được gì trước những nguyên tắc lạnh lùng của một nền pháp trị khác. Tấm thẻ đảng từng mở ra mọi cánh cửa trong hệ thống, bỗng trở thành vật cản trước cánh cửa di trú Hoa Kỳ.

Nếu có một điều tích cực rút ra từ câu chuyện này, có lẽ là bài học về trách nhiệm. Những người đang cầm quyền hôm nay, nếu mai sau cũng mơ ước một tấm “thẻ xanh” nơi xứ khác, nên tự hỏi mình: đã để lại di sản gì cho đất nước mà mình sắp rời đi? Và những công dân bình thường, dù yêu hay ghét chế độ, cũng thấy rõ thêm một điều: tương lai của chính mình rốt cuộc không thể đặt vào tay những người mà ngay cả họ cũng không đủ tin tưởng để ở lại sống cùng.

Cơn vàng hóa khi Trump trở lại Nhà Trắng
Ngày Donald Trump trở lại Nhà Trắng, Phố Wall và thế giới crypto như lên cơn sốt. Mọi thứ có chút dính dáng tới họ Trump – từ cổ phiếu công ty gia đình đến những đồng meme coin mang tên vợ chồng cựu tổng thống – bỗng hóa vàng.
Nhà đầu tư đổ tiền mua ào ạt, đặt cược rằng quyền lực chính trị sẽ biến thành lợi nhuận tài chính. Một năm sau, bức tranh trở nên rõ ràng hơn: vài cược ăn đậm, nhưng rất nhiều “giấc mơ Trump” rơi thẳng từ thiên đường về mặt đất, để lại những tài khoản bốc hơi hàng chục, hàng trăm phần trăm giá trị.
Như lời một chiến lược gia thị trường chua chát: đôi khi sự hưng phấn phi lý sẽ đâm sầm vào bức tường của… logic.

Cổ phiếu Trump Media: từ 11 tỷ đô xuống còn chưa tới 3 tỷ
Ví dụ rõ nhất là Trump Media & Technology Group, chủ sở hữu mạng xã hội Truth Social, mã cổ phiếu DJT. Trong mắt giới đầu cơ, DJT trở thành “cổ phiếu trưng cầu” cho vận mệnh chính trị của Trump. Càng gần bầu cử, càng nhiều người tin Trump thắng, giá DJT càng được thổi lên.
Chỉ trong năm tuần trước cuối tháng 10/2024, cổ phiếu này tăng gấp ba, dù công ty chưa hề có lợi nhuận, doanh thu thì ít ỏi. Ngay trước ngày bầu cử, Trump Media được Phố Wall định giá tới 11 tỷ đô la – gần như tách biệt hoàn toàn với thực tế kinh doanh.
Nhưng hiện tại, DJT đã trượt xuống dưới 11 đô/cổ phiếu, mất khoảng 80% giá trị so với đỉnh, vốn hóa chỉ còn chưa đầy 3 tỷ. Dù Trump dùng Truth Social như kênh phát ngôn chính thức, nền tảng này vẫn không trở thành mạng xã hội “quốc dân” như nhiều người mơ tưởng: lượng người dùng hoạt động hàng tháng chỉ là cái bóng nhỏ so với X hay Reddit, thậm chí thua cả mạng xã hội mới Bluesky.
Trump Media giờ xoay sang mảng dịch vụ tài chính, crypto, trí tuệ nhân tạo… nhưng mọi thứ vẫn chỉ là lời hứa chưa biết có thành vàng hay không.

Coin Trump, coin Melania: từ hào quang tỷ đô đến cú rơi 99%
Nếu DJT còn giữ lại được một phần giá trị, thì các meme coin nhà Trump là màn lao dốc còn dữ dội hơn.
Đồng Trump chính thức ra mắt chỉ vài ngày trước lễ nhậm chức, bất chấp những lo ngại đạo đức. Giá nhanh chóng bay lên 45,57 đô, tương đương vốn hóa 9 tỷ đô la. 80% lượng coin nằm trong tay các công ty liên quan Trump Organization, ít nhất trên giấy tờ đã làm giàu thêm cho gia đình Trump.
Giờ đây, đồng coin này chỉ quanh 5,60 đô, vốn hóa khoảng 1,1 tỷ, tức là đã mất gần 90% giá trị so với đỉnh.
Đồng Melania Meme còn bi đát hơn. Từng đạt 8,48 đô, vốn hóa 1,6 tỷ, nhưng chỉ sau vài tuần đã rớt xuống dưới 2 đô, và hiện giờ lặng lẽ nằm ở mức 0,11 đô – tương đương khoảng 100 triệu. Ai mua đúng ngay đỉnh và ôm đến bây giờ coi như mất 99% tiền vốn.
Cùng số phận lình xình còn có American Bitcoin – hãng đào bitcoin được Donald Trump Jr. và Eric Trump chống lưng, từng vọt lên 9,31 đô khi lên sàn Nasdaq, rồi mau chóng rơi xuống dưới 2 đô; hay token của World Liberty Financial, công ty do Trump cùng Steve Witkoff và các con trai lập ra, cũng chỉ lóe sáng lên 25 xu rồi tụt lại quanh 14 xu.

Cổ phiếu nhà tù tư nhân: giấc mơ “nhốt hết lại” không thành
Ngay sau bầu cử, một nhóm khác cũng được giới đầu tư săn đón: cổ phiếu nhà tù tư nhân. Lập luận rất “đơn giản”: nếu chính quyền Trump siết chặt di trú, bắt giữ và giam giữ thêm nhiều người, các trung tâm detention do tư nhân vận hành sẽ trúng mánh.
Cổ phiếu GEO Group, doanh nghiệp nổi tiếng quản lý trại giam cho ICE, từng leo lên đỉnh lịch sử 35,35 đô, tăng tới 175% chỉ trong vài tháng. Nhưng sớm muộn, thị trường nhận ra làn sóng giam giữ “đại trà” như nhiều người hình dung đã không xảy ra. Thay vì nhét thêm người vào nhà tù, chính quyền Trump tập trung trục xuất, gửi người tới các nước như El Salvador và nơi khác.
Kết quả: GEO Group mất hơn nửa giá trị so với đỉnh. Một số nhà quản lý quỹ phải thừa nhận đã “bỏ cuộc” với nhóm cổ phiếu này, sau khi kỳ vọng sai về cách chính quyền xử lý di dân.

Nhưng vẫn có kẻ thắng lớn: Bitcoin và vũ khí châu Âu
Không phải mọi canh bạc gắn tên Trump đều lỗ. Một số lại hưởng lợi từ bối cảnh mới.
Các hãng quốc phòng, hàng không châu Âu hưởng lợi từ áp lực của Trump buộc đồng minh NATO tăng chi tiêu quân sự. Một quỹ ETF chuyên đầu tư vào mảng này đã tăng hơn 70% trong năm, hút về khoảng 1 tỷ đô la chỉ trong thời gian ngắn sau bầu cử – một cú lội ngược dòng cho nhóm cổ phiếu từng bị bỏ quên.
Còn Bitcoin là câu chuyện gây choáng khác. Sau khi Trump hứa biến Mỹ thành “thủ đô crypto của thế giới”, lập kho bitcoin dự trữ quốc gia, thay thế các quan chức nghi ngờ tiền mã hóa, giá đồng tiền này bứt phá. Dù hiện đã điều chỉnh khá mạnh so với đỉnh kỷ lục tháng 10, bitcoin vẫn đứng quanh 90.000 đô, cao hơn rất nhiều so với mốc 63.000 đô trước bầu cử. Ai bắt kịp làn sóng này từ sớm đã có một năm “bội thu”.

Trump và cách tính “nền kinh tế vàng ròng”
Trong mắt đa số người dân, kinh tế là chuyện giản dị: tiền lương trừ đi chi phí. Nếu lương tăng nhanh hơn giá cả, cuộc sống ổn, kinh tế tốt. Ngược lại, nếu tháng nào cũng chật vật trả tiền chợ, tiền nhà, tiền điện, thì với họ nền kinh tế đang tệ, bất kể các bảng biểu thống kê nói gì.
Trump lại chọn một cách tính khác. Ông gạt nỗi lo chi phí sinh hoạt, nhiều lần gọi chuyện “khó sống vì giá cao” là “trò lừa”. Thay vào đó, Trump thích nói về số tiền đang chảy vào kho bạc:
– Hàng trăm tỷ đô tiền thuế quan mới.
– Các cam kết đầu tư trị giá “hàng chục ngàn tỷ” từ doanh nghiệp và các nước.
– Những phi vụ chính phủ bỏ tiền mua cổ phần trong các tập đoàn chiến lược rồi khoe lãi nhờ thị trường chứng khoán tăng.
Trong các bài phát biểu, Trump vẽ nên bức tranh: nước Mỹ đang thu về “trillions of dollars”, đủ để vừa chi cho tấm séc 2.000 đô mỗi hộ gia đình, vừa giảm thuế thu nhập, thậm chí về lâu dài còn… trả hết nợ công.

Bài toán số học không chịu nghe lời chính trị
Vấn đề là phép tính đó không khớp. Toàn bộ khoản thu từ thuế quan mới trong năm chỉ khoảng 200 tỷ đô – con số không hề nhỏ, nhưng là giọt nước trong đại dương 30.000 tỷ đô của nền kinh tế Mỹ. Nó không đủ để thay thế thuế thu nhập, càng không thể gánh nổi gánh nặng 38.000 tỷ đô nợ công.
Những cam kết đầu tư hàng nghìn tỷ, xét kỹ, chỉ là lời hứa không có ràng buộc pháp lý. Lịch sử từng chứng kiến nhiều dự án được khởi công rình rang với sự hiện diện của Tổng thống, để rồi âm thầm thu nhỏ hoặc biến mất sau đó – như nhà máy Foxconn ở Wisconsin thời Trump nhiệm kỳ đầu.
Ngay cả khi mọi lời hứa đều thành hiện thực, các nhà máy mới vẫn đối mặt bài toán thiếu nhân lực, cạnh tranh với robot và tự động hóa. Không ai dám chắc đó là chiếc đũa thần mang việc làm “vàng son” trở lại.

Khi gió lạnh thổi qua một nền kinh tế vẫn tăng trưởng
Các con số vĩ mô có thể đẹp: GDP tăng, thị trường chứng khoán lập đỉnh, chi tiêu tiêu dùng vẫn mạnh. Nhưng với nhiều gia đình, đây là một “nền kinh tế gió lạnh” – nhìn trên giấy thì ổn, nhưng cảm giác ngoài đời lại buốt. Giá nhà, giá thuê, hóa đơn thực phẩm, y tế… vẫn khiến họ thấy mình thụt lùi.
Trong bối cảnh đó, Trump chọn nói bằng ngôn ngữ của một CEO: doanh thu, dòng tiền, tài sản, đầu tư. Ông kể chuyện nước Mỹ “giàu lên” nhờ thuế quan, nhờ từng tỉ đô đổ vào. Nhưng nền kinh tế không chỉ là bảng cân đối kế toán. Nền kinh tế, rốt cuộc, là những con người đang mở ví mỗi ngày.
Khi cơn sốt Trump trên Phố Wall hạ nhiệt, coin mang tên Trump–Melania rơi thẳng từ trời xanh xuống đất, nhiều nhà đầu tư mới vỡ ra một bài học cũ: không có thứ gì miễn nhiễm với quy luật cung – cầu và tính toán sòng phẳng. Và trong khi giới tài chính còn mải đuổi theo những “ván bài Trump” mới, thì ngoài kia, hàng triệu người vẫn chỉ quan tâm đến một câu hỏi: cuối tháng này, mình còn đủ tiền trả hết hóa đơn hay không.

Chuyện lạ mà quen: vừa đáp xuống đã được “tặng” một bài thi nhẫn nhịn
Nhiều nước đón khách bằng hoa, bằng nụ cười. Còn ở sân bay Việt Nam, bạn được đón bằng một “trải nghiệm nhập môn”: xếp hàng dài như rồng rắn, mặt ai cũng kiểu “mình đã làm gì sai với cuộc đời?”, và tốc độ xử lý thì… chậm rãi như đang chiếu phim slow-motion.

Đặc biệt dịp lễ tết: dân đứng chờ mòn mỏi, còn trong cabin, các anh chị thao tác nhẹ nhàng, uyển chuyển, thong dong… như con 🦥 đang thiền định.

Tấm ảnh “tai nghe – đóng dấu” và nghi án: hóa ra chậm là có lý do?
Mạng xã hội mới đây lại rần rần vì một tấm ảnh “nóng”: nhân viên cabin đeo tai nghe, mắt hướng màn hình (nội dung thì… người lớn hiểu với nhau), tay vẫn đóng dấu đều đều.

Thế là dân mạng kết luận luôn: “À, thảo nào nhập cảnh Việt Nam chậm như rùa bò. Người ta còn bận theo dõi tình tiết gay cấn!”

Có người kể: đứng đợi gần 3 tiếng, tới lượt thì chị cán bộ vừa check vừa video call tám chuyện. Bên kia đầu dây nói gì hơi… quá trớn, chị còn thủ thỉ: “Ê từ từ, có người ở đây…”
Nghe xong chỉ biết: Lạy má 🙏.

Hải quan hay an ninh xuất nhập cảnh? Dân thì gọi chung: “cửa ải”
Trong comment cũng có người chỉnh lại cho chuẩn bài: “Cái này là an ninh/xuất nhập cảnh chứ không phải hải quan.”
Nhưng thiệt tình, lúc bạn đang đứng giữa biển người, con nít ngồi lau sàn, vali kéo rần rần, thì gọi tên gì cũng vậy. Tất cả đều là… cửa ải.

Cửa ải mà có biển “cấm quay phim chụp ảnh” nữa chứ. Nhiều người nhìn biển cấm mà chợt ngộ ra: “À, hóa ra không phải vì an ninh… mà vì sợ lộ bí kíp tốc độ rùa bò!”

Thái độ “tổng tài” và nghệ thuật nói nhỏ như đọc thần chú
Điều làm hành khách “tăng xông” không chỉ là chậm. Mà là cái vibe:

nhìn hành khách như nhìn… tội phạm tập sự

nói chuyện nhỏ như đọc thần chú trong phim cung đấu

hỏi lại thì gằn giọng như đang làm giám khảo vòng loại

Có người kể: cán bộ bảo “kẹp vé máy bay vào”, nhưng nói nhỏ quá phải hỏi lại 2 lần. Cùng tiếng Việt mà nghe như đang phiên dịch tiếng… vũ trụ.

Bênh kiểu gì cũng có: hệ thống load chậm, tên trùng nhau, nên coi phim cho đỡ buồn
Cũng có phe “thông cảm”: “Máy nó load dữ liệu lâu, nhất là tên phổ thông. Nhân viên ngồi chờ chứ biết làm gì?”
Nghe hợp lý ghê. Nhưng khổ nỗi, nếu đã phải chờ, thì ít nhất xin chờ trong tư thế chuyên nghiệp. Chứ chờ mà tai nghe cắm vào, mắt long lanh theo plot twist, thì dân dễ hiểu lầm lắm.

Nói kiểu dân gian: hệ thống chậm đã mệt, người còn ‘túc tắc’ nữa thì thôi….

Vì sao lễ tết càng “toang”: hàng dài như phim truyền hình 80 tập
Dịp cao điểm, bạn sẽ thấy một hiện tượng kỳ lạ:

khoảng 20 cửa, nhưng chỉ 6–7 cửa có người

người thì đông như kiến

tốc độ thì như đang tiết kiệm… năng lượng quốc gia

Trẻ nhỏ “được ưu tiên” là câu chuyện kể ở đâu đó, còn thực tế nhiều nhà vẫn xếp hàng như thường. Có bà mẹ kể con cứ ngồi xuống rồi nằm ra lau sàn sân bay.
Đúng nghĩa: về nước chưa kịp thăm nhà đã kịp… quen nền gạch.

Rốt cuộc muốn nhanh thì làm sao? Dân truyền tai nhau “bí kíp đô la”
Và đây là phần nhạy cảm mà ai cũng nghe đâu đó: “kẹp $10/người”, “fast track 500”, “bôi trơn”…
Chưa biết thật giả, nhưng chỉ cần tin đồn tồn tại là đã đủ làm hình ảnh xấu đi cả cây số.

Hành khách vội, còn các anh chị thì không vội. Vì sao? Có người giải thích rất triết:
“Làm nhanh thì phải làm nhiều. Làm chậm thì vừa đủ hết ca. Chuông reo reng reng là đổi ca về.”
Nghe xong chỉ biết gật gù: đỉnh cao quản trị thời gian!

Về Việt Nam là về quê, nhưng xin đừng biến cửa khẩu thành… “vòng loại”
Thiệt ra ai cũng hiểu: kiểm tra an ninh phải cẩn thận. Hệ thống có thể chậm. Người làm cũng áp lực.
Nhưng cái người ta cần nhất vẫn đơn giản thôi:

mở thêm cửa khi đông

nói rõ ràng, lịch sự

đừng đeo tai nghe như đang “cày phim tổng tài”

và đừng để hành khách bước vào Việt Nam bằng một cảm giác: “Chưa về tới nhà đã muốn… về lại.”

Vì đôi khi, thứ giữ chân người ta không phải nhà ga đẹp hay quảng cáo du lịch rực rỡ.
Mà chỉ là một con dấu đóng nhanh gọn… và một câu nói đủ nghe: “Mời anh/chị qua.”

Ảnh tài liệu cung cấp bởi Thu Nguyễn

Ngày đầu chiến dịch và ba cái tên Việt Nam
Ngay trong ngày mở màn chiến dịch truy quét mang mật danh “Catahoula Crunch” tại New Orleans, lực lượng Di trú và Hải quan Mỹ (ICE) đã bắt 16 người, trong đó có ba người gốc Việt: Bình Văn Tô, Vũ Hoàng Phạm và Hùng Ngọc Trần. Bộ Nội An (DHS) mô tả cả ba là “di dân tội phạm bất hợp pháp” – cụm từ dùng cho những người không có hoặc đã mất quy chế cư trú hợp pháp, đồng thời có án hình sự. Họ không phải là những di dân bị bắt lén vượt biên ở biên giới, mà là những người từng sống nhiều năm trên đất Mỹ, phạm tội, thụ án, sau đó bước thẳng từ nhà tù sang trại giam di trú.

Bình Văn Tô: ‘Nếu có giấy tờ, tôi tự bay về Việt Nam’
Theo thông cáo của DHS, ông Bình Văn Tô từng bị kết án 40 năm tù với một loạt tội danh nặng: cướp, tấn công có vũ khí, bắt cóc, giết người, hành hung… Mãn hạn tù, ông bị tòa di trú ra lệnh trục xuất. Trong lúc ICE thực hiện lệnh, phóng viên Ali Bradley của News Nation Network phỏng vấn nhanh. Trước ống kính, ông Bình nói mình “rất tiếc” và cho rằng sự việc “xảy ra như vậy nhưng không phải như vậy”, xin lỗi gia đình và thừa nhận “có sai lầm là tôi”. Khi được hỏi có vi phạm luật di trú không, ông vừa phủ nhận vừa thừa nhận mình là “tội phạm vì phạm tội hình”. Điều khiến nhiều người chú ý là câu nói dõng dạc của ông: nếu có đủ giấy tờ, ông sẵn sàng tự mua vé bay về Việt Nam, không cần cảnh sát áp giải. Ông bảo đã đến Mỹ từ rất nhỏ, “không biết gì” về quê cũ, nhưng vẫn chấp nhận quay về nếu đó là cái giá phải trả.

Vũ Hoàng Phạm và Hùng Ngọc Trần: hồ sơ dài hơn cả bản án
Hồ sơ mà DHS công bố về ông Vũ Hoàng Phạm cho thấy một chuỗi vi phạm dày đặc: hành hung, bạo hành gia đình, trộm xe, tấn công cảnh sát, trộm cắp, say xỉn nơi công cộng, tội liên quan ma túy, giả danh người khác, sở hữu dụng cụ chuyên dùng để ăn trộm… Một người như thế, ở bất kỳ quốc gia nào, cũng trở thành nỗi ám ảnh của cộng đồng địa phương. Còn ông Hùng Ngọc Trần đã có lệnh trục xuất từ năm 2010 sau khi bị kết tội tấn công tình dục, sờ mó trẻ em và trộm cắp. Cả ba trường hợp, DHS không nêu rõ họ sang Mỹ bằng con đường nào, có thẻ xanh hay chỉ là thường trú nhân, nhưng điểm chung là: sau khi mãn án hình sự, tòa di trú đều ra lệnh trục xuất. Nếu nước gốc không nhận lại hoặc bản thân đương sự không chịu rời Mỹ, họ được xếp vào nhóm “di dân tội phạm bất hợp pháp” và sẽ bị ICE truy bắt bất cứ khi nào có thể.

Trục xuất về đâu và câu hỏi ‘Việt Nam có nhận không?’
Không ít người đọc tin đã thắc mắc: những người này suốt bao năm nay tự nhận là “người Mỹ gốc Việt”, giờ bị trục xuất thì ai chịu nhận? Về mặt pháp lý, nếu vẫn còn quốc tịch Việt Nam hoặc chưa chứng minh được đã từ bỏ, họ vẫn được xem là công dân Việt Nam. Trên thực tế, nhiều trường hợp phạm tội nặng bị trục xuất đã được đưa về, dù trở thành gánh nặng không nhỏ cho gia đình lẫn xã hội. Nhưng không phải hồ sơ nào cũng thuận buồm xuôi gió: có khi giấy tờ không đầy đủ, có khi phía quốc gia gốc không muốn ký nhận, thế là họ mắc kẹt ở trại giam di trú, không được ở, cũng chẳng được đi. Câu chuyện “quê cũ có nhận lại hay không” vì vậy luôn ám ảnh những người mang án.

Mạng xã hội chia phe: mỉa mai, giận dữ và cả nỗi lo nhân quyền
Dưới các bản tin, bình luận của cư dân mạng Việt chia làm nhiều luồng. Có người hả hê gọi đây là “nước Mỹ quét rác khỏi nhà”, mỉa mai cộng đồng người Việt chống cộng ở hải ngoại, cho rằng họ chỉ lên tiếng khi có ai trong nước bị bắt chứ im lặng khi “đồng hương” phạm tội ở Mỹ. Có người lo lắng: những tội danh như cướp, giết người, ấu dâm… nếu bị đưa về Việt Nam sẽ trở thành “ung nhọt”, mầm mống bất ổn cho xã hội. Lại có ý kiến châm biếm nước Mỹ luôn giương cao khẩu hiệu nhân quyền, nhưng sẵn sàng trục xuất những người đã sống ở đó từ bé, gần như không còn gốc gác ở quê nhà. Giữa tranh cãi, một sự thật hiển hiện: không có chế độ nào hoàn hảo, cũng không có “tấm vé thiên đàng” nào cho những ai bước chệch khỏi luật pháp.

Giấc mơ Mỹ vỡ vụn và bài học cho người Việt xa xứ
Ba người đàn ông gốc Việt bị bắt ở New Orleans chỉ là lát cắt nhỏ trong chiến dịch truy quét di dân phạm pháp đang diễn ra trên khắp nước Mỹ. Nhưng đằng sau đó là lời nhắc không dễ chịu cho nhiều gia đình: tấm thẻ xanh, quốc tịch hay một chuyến vượt biên thành công không phải là bảo hiểm vĩnh viễn. Chỉ cần vài năm lạc lối trong tội phạm, mọi thứ có thể tan như bong bóng xà phòng, để lại phía sau những người vợ, đứa con, cha mẹ già không biết bấu víu vào đâu. Ở quê nhà, nhiều người vẫn đang mơ về “miền đất hứa” với đồng đô-la lấp lánh. Câu chuyện của Bình Văn Tô, Vũ Hoàng Phạm và Hùng Ngọc Trần cho thấy: nếu không mang theo ý thức tôn trọng luật pháp và trách nhiệm với cộng đồng, giấc mơ Mỹ rất có thể kết thúc bằng một chiếc còng tay, một vé trục xuất, và một quê hương trở nên xa lạ ngay cả với chính người mang tên mình.

Một ổ bánh mì và một tuần ám ảnh
Bánh mì vốn là thứ “nhanh gọn cho kịp giờ làm”, bữa sáng của học trò, công nhân, người già… Ở Quảng Ngãi, cũng chỉ là một ổ bánh mì mua vội ngoài đường, cắn vài miếng cho ấm dạ. Nhưng từ ngày 11 đến sáng 13/12, những ổ bánh mì mang tên Hồng Vân lại bị nhiều người khai báo là điểm khởi đầu của một chuỗi ngày nôn ói, tiêu chảy, sốt, đau đầu, đau quặn bụng… kéo nhau vào viện trong hoang mang.
Đáng sợ nhất là cảm giác “không biết mình đã ăn gì” và “không biết khi nào sẽ nặng lên”. Có người nhẹ thì tự uống thuốc ở nhà, có người chịu không nổi mới vào viện. Thế là số ca tăng dồn, rải rác theo từng ngày, từng khu phố, từng gia đình, để rồi khi tin tức lan ra, nỗi lo lây sang cả những người chưa kịp ăn: “Ổ bánh mì mình mua hôm qua… có phải cùng chỗ đó không?”

129 người đi khám, hơn 140 ca ngộ độc và những giường bệnh chật kín
Theo thống kê đến ngày 17/12, ghi nhận 129 người đã đến các cơ sở y tế khám và điều trị liên quan vụ nghi ngộ độc sau khi ăn bánh mì Hồng Vân; ngoài ra còn nhiều trường hợp triệu chứng nhẹ tự theo dõi hoặc điều trị tại nhà. Các điểm bán được bệnh nhân xác nhận nằm trên đường Huỳnh Thúc Kháng, đường Quang Trung (khu gần khách sạn trung tâm), số 1156 Quang Trung, số 47 Trần Hưng Đạo… và một số điểm khác.
Trong làn sóng nhập viện ấy, hình ảnh khiến người ta nghẹn nhất là trẻ em. Bệnh viện Sản – Nhi Quảng Ngãi tiếp nhận 17 bệnh nhi từ tối 12 đến 14/12; bé nhỏ nhất mới 30 tháng tuổi. Đến sáng 17/12 vẫn còn nhiều bé phải nằm lại vì đau bụng, tiêu chảy, mệt rã rời; có trường hợp phải chuyển tuyến ra Đà Nẵng. Phía Bệnh viện Đa khoa Phúc Hưng cũng cho biết tiếp nhận hơn 90 trường hợp đến khám/điều trị; riêng khoa Nội còn nhiều ca nặng cần theo dõi sát.
Có những lời kể nghe mà rợn: “Ăn buổi chiều, tối phát sốt, đau bụng; đi khám tư không đỡ, tới chủ nhật mệt quá mới nhập viện…” Và cũng có ca người lớn tuổi diễn tiến nặng, từng được nhắc tới với biểu hiện suy thận cấp – một cảnh báo rằng ngộ độc thực phẩm không phải chuyện “khó chịu vài hôm” như nhiều người vẫn nghĩ.

Kiểm tra liên ngành: những khoảng trống pháp lý và vệ sinh bị phơi ra
Sau vụ việc, lực lượng chức năng và đoàn kiểm tra liên ngành vào cuộc kiểm tra các điểm bán và khu vực được cho là nơi chế biến, cung cấp chả, xíu mại, bơ, tương ớt… cho hệ thống. Điều khiến dư luận bức xúc không chỉ là con số người nhập viện, mà là những gì bị ghi nhận trong quá trình kiểm tra: chưa xuất trình/không chứng minh được nhiều giấy tờ pháp lý liên quan sản xuất – kinh doanh thực phẩm; chưa chứng minh được nguồn gốc nguyên liệu; thiếu hồ sơ khám sức khỏe, giấy xác nhận tập huấn kiến thức an toàn thực phẩm cho chủ cơ sở và người trực tiếp chế biến; một số sản phẩm (như các loại chả làm nhân) chưa có hồ sơ công bố theo quy định.
Đáng chú ý, khu vực chế biến tại một địa chỉ ở đường Nguyễn Nghiêm bị ghi nhận chưa có giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh và giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm (hoặc giấy tờ tương đương); bố trí chế biến không đảm bảo nguyên tắc “một chiều”, tiềm ẩn nguy cơ nhiễm chéo. Thực phẩm còn lại cũng bị niêm phong để phục vụ điều tra; mẫu thực phẩm và bệnh phẩm được lấy để xét nghiệm tìm nguyên nhân.
Và câu hỏi cứ tự bật ra, rất chát: Nếu những “điều kiện tối thiểu” còn thiếu như vậy, vì sao một hệ thống có thể hoạt động, mở nhiều điểm bán, trở thành cái tên quen thuộc… cho tới khi bệnh viện đông nghẹt?

Thư xin lỗi, cơn phẫn nộ và cảnh “thanh lý tủ bánh mì”
Chiều 14/12, trang của cơ sở đăng “thư xin lỗi”, nhận trách nhiệm về thiếu sót trong kiểm soát và chế biến, nói đã tạm ngưng hoạt động và phối hợp cơ quan chức năng, đồng thời hứa chỉ quay lại khi “bảo đảm an toàn tuyệt đối”. Nhưng xin lỗi, trong những vụ liên quan sức khỏe – thậm chí tính mạng – thường không đủ để đóng lại nỗi sợ.
Trên mạng xã hội, phản ứng của người được cho là nạn nhân và người nhà nạn nhân gay gắt, bởi cảm giác bị xem nhẹ: có người nói “không thể gọi là thiếu sót”, có người đòi “đóng cửa vĩnh viễn”, có người kể mình sốt cao, đi ngoài liên tục nhiều ngày, nằm viện kiệt sức và nhấn mạnh “không phải xin lỗi là xong chuyện”. Những câu chữ ấy không văn hoa, nhưng có thứ thật thà của nỗi đau: khi thân thể bị hành hạ, người ta cần một câu trả lời rõ ràng hơn một lời xin lỗi.
Rồi đến ngày 17/12, mạng xã hội lan truyền hình ảnh hệ thống rao bán/thanh lý tủ bán bánh mì. Chủ cơ sở xác nhận đang bán toàn bộ tủ, giá thấp nhất từ 1 triệu đồng một tủ. Một chi tiết nhỏ thôi, nhưng lại như dấu chấm than. Bởi trong mắt nhiều người, đó giống như khoảnh khắc “đóng sập cánh cửa” của một thương hiệu – và cũng là lúc nỗi hoang mang chuyển thành hoài nghi: liệu việc thanh lý này là dừng hẳn, hay chỉ là rút lui tạm thời, hay là thay hình đổi dạng để quay lại?

Không chỉ Quảng Ngãi: chuỗi cảnh báo với bánh mì và đồ ăn đường phố
Cùng thời điểm, Lâm Đồng cũng ghi nhận nhiều ca nhập viện nghi liên quan bánh mì; cơ quan y tế yêu cầu điều tra, truy xuất nguồn gốc, lấy mẫu xét nghiệm, xử lý nghiêm vi phạm. Những vụ việc nối nhau khiến người dân giật mình: hóa ra rủi ro không nằm ở “món bánh mì”, mà nằm ở khâu nguyên liệu, bảo quản, chế biến, và ở lỗ hổng quản lý.
Bánh mì không có lỗi. Lỗi nằm ở sự dễ dãi với sức khỏe cộng đồng: khi giấy tờ chỉ là “thủ tục”, khi nguồn gốc nguyên liệu mập mờ, khi bếp núc thiếu chuẩn vệ sinh, khi hậu kiểm lỏng lẻo, và khi niềm tin của khách hàng bị đặt lên bàn cân với lợi nhuận.

Câu hỏi chiếc ghế số 1 và 100 triệu người đứng ngoài cuộc
Khi Hội nghị Trung ương 15 đến gần, chính trường Việt Nam lại sôi sục với câu hỏi tưởng như chỉ nội bộ Đảng nhưng thật ra đụng vào số phận gần 100 triệu con người: Ai sẽ là Tổng Bí thư khóa tới – Tô Lâm hay Phan Văn Giang? Với Tô Lâm, viễn cảnh 5 năm tới khá dễ hình dung: chế độ được đặt lên hàng đầu, người dân xếp phía sau. Một Việt Nam “công an trị” đúng nghĩa – mạng xã hội bị siết chặt, đời tư bị soi kỹ, tiếng nói phản biện bị đè nén, bắt bớ blogger, nhà báo độc lập, nhà hoạt động trở thành “nhịp sinh hoạt thường kỳ” của bộ máy. Xã hội vận hành bằng nỗi sợ nhiều hơn là bằng niềm tin. Nếu mục tiêu cao nhất là bảo vệ chế độ bằng mọi giá, thì quyền tự do của người dân chắc chắn là vật tế lễ đầu tiên. Trong kịch bản ấy, đất nước giống một trại kỷ luật khổng lồ: an ninh dày đặc, tiếng nói xã hội bị triệt tiêu, mọi thứ quyết định bởi tư duy “ổn định bằng cưỡng chế”. Còn nếu Phan Văn Giang lên, không phải vì ông cấp tiến, mà vì xuất thân thuần quân đội, ít cắm rễ sâu vào hệ thống công an, bầu không khí có thể đỡ ngột ngạt hơn phần nào. Đối nội, có thể sẽ có dư địa “xả van” chút ít, không phải nhờ cải cách thể chế mà vì không áp đặt được tuyệt đối mô hình công an trị. Đối ngoại, đường lối “cây tre” nhiều khả năng được giữ nguyên: mềm khi cần, rắn khi buộc phải rắn, cố tránh đối đầu trực diện. Nhưng cay đắng nhất là: số phận cả dân tộc vẫn chỉ xoay quanh những cái tên mà người dân không được quyền lựa chọn; cuộc tranh ghế diễn ra trong một phòng họp vài chục người, còn hệ quả thì gieo xuống cuộc sống của hàng chục triệu người đứng ngoài cuộc.

Hội nghị 15 bị hoãn và cú trượt dài của một “trường hợp đặc biệt”
Theo giới thạo tin, Hội nghị Trung ương 15 lẽ ra khai mạc ngày 7–8/12/2025 nhưng rồi im lặng trôi qua, không thông báo chính thức. Việc trì hoãn “lạ thường” ấy được nhiều nhà quan sát coi là bằng chứng rõ ràng của bất đồng sâu sắc trên thượng tầng, đặc biệt quanh chiếc ghế Tổng Bí thư Đại hội 14. Chỉ vài tháng trước, câu hỏi “Ai sẽ là Tổng Bí thư?” gần như được xem là thừa: đa số đều mặc định đó là Tô Lâm, với tư cách “trường hợp đặc biệt”. Thế nhưng chỉ hơn một năm cầm quyền đã đủ để bộc lộ một loạt sai lầm chiến lược. Ngay sau khi lên ngôi (8/2024), phe Công an được ưu ái mở rộng quyền lực nhanh chưa từng thấy, tạo cảm giác một thời kỳ “công an trị” trùm lên toàn bộ hệ thống. Doanh nghiệp bị thanh tra, kiểm tra, điều tra triền miên; cán bộ, đảng viên ở đâu cũng phập phồng; người dân thì sống trong tâm trạng bất an trước cái bóng quá lớn của Bộ Công an. Đỉnh điểm là chủ trương “sắp xếp lại giang sơn” – sáp nhập tỉnh, thành phố. Về lý thuyết, tinh giản bộ máy là điều ai cũng thấy đúng. Nhưng cách triển khai vội vã, áp đặt từ trên xuống, thiếu lắng nghe và đánh giá hệ quả thực tiễn đã chạm vào nỗi lo trực tiếp của hàng chục nghìn cán bộ, công chức, viên chức. Từ chỗ từng kỳ vọng vào một cuộc “đại phẫu” bộ máy, nhiều người quay sang thất vọng khi nhận ra các quyết sách lớn bị chi phối mạnh bởi toan tính nhóm lợi ích. Khi các nhóm quyền lực khác trong Đảng nhận ra phe Công an đang bành trướng quá nhanh, một liên minh để “hãm phanh” là điều tất yếu. Đặc biệt, sự cứng rắn của bên Quân đội – mà biểu tượng là Chủ tịch nước Lương Cường – với quan điểm “ai quá tuổi phải nghỉ” càng khiến cánh cửa tái cử của Tô Lâm hẹp lại rõ rệt. Từ một “người được chọn”, ông dần trở thành “vấn đề cần được giải quyết”.

Hà Nội, Quân khu 9, Thanh Hóa: những nước cờ vội vã trước giờ G
Trong bối cảnh ấy, mỗi động thái nhân sự hay nghiệp vụ đều bị soi dưới lăng kính đấu đá quyền lực. Trước giờ khai mạc Hội nghị 15, Đại tướng Phan Văn Giang – Bộ trưởng Quốc phòng – trao quyết định đưa tân Bí thư Hà Nội Nguyễn Duy Ngọc kiêm Bí thư Đảng ủy Bộ Tư lệnh Thủ đô và Chủ tịch Vũ Đại Thắng vào Ban Thường vụ Đảng ủy Bộ Tư lệnh. Với một tướng công an gốc Hà Nội như ông Ngọc, việc “cắm” vào đầu mối kiểm soát an ninh quân sự của Thủ đô rõ ràng có ý nghĩa hơn một điều động thuần túy. Nó được hiểu như nỗ lực gia cố ảnh hưởng của phe Công an tại trung tâm quyền lực chính trị, trong thời điểm nhân sự cấp cao đang ở thế giằng co. Tuy vậy, nhiều nhà quan sát mỉa mai: một “tướng súng ngắn” khó lòng kiểm soát được cả một cấu trúc “súng dài” của Quân đội – tức là nước cờ này có thể giúp siết chặt một số mắt xích, nhưng khó xoay chuyển cả thế trận. Cùng lúc đó, việc Tổng Bí thư Tô Lâm xuất hiện ở Quân khu 9 (Cần Thơ), địa bàn gắn với ảnh hưởng của cựu Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng, được coi là động tác vận động hậu thuẫn từ các “ông anh” Tây Nam Bộ để gỡ thế bí. Việc ông chọn đi dự lễ kỷ niệm đúng ngày Trung ương được cho là phải nhóm họp càng làm dày thêm những suy đoán về trục trặc trong nội bộ Bộ Chính trị. Trên một bàn cờ khác, Công an Thanh Hóa bất ngờ khám xét, phong tỏa tiệm vàng lớn Kim Chung, bắt vợ chồng chủ tiệm về tội trốn thuế – ngay tại “sân nhà” của Thủ tướng Phạm Minh Chính. Trong mắt nhiều người, Thanh Hóa – Nghệ An – Hà Tĩnh từ lâu là mạng lưới quyền lực và tài chính riêng, các tiệm vàng lớn bị đồn đoán là “trung chuyển” dòng tiền của nhiều nhóm lợi ích. Đánh vào vàng Xứ Thanh ở thời điểm nhạy cảm này không chỉ đơn giản là “chống trốn thuế”, mà giống một cú dằn mặt chính trị, nhắc nhở rằng Bộ Công an vẫn nắm trong tay một công cụ quyền lực sắc bén nhất: khả năng chạm vào túi tiền của bất kỳ phe nào.

Một status mơ hồ, một sự “nói lại cho rõ” và nỗi sợ vô hình
Giữa bối cảnh đó, một bức ảnh và một dòng chữ của Tiến sĩ Lê Kiên Thành – con trai cố Tổng Bí thư Lê Duẩn – bỗng làm mạng xã hội sôi lên. Bức ảnh chụp từ ô cửa máy bay với chú thích “Ngày mới đang lên hay buổi chiều úa tàn?” lập tức bị suy diễn thành ẩn dụ chính trị: phải chăng ông đang nói về vận mệnh một cá nhân quyền lực, một nhóm lãnh đạo, hay thậm chí là cả hệ thống trước thềm Đại hội 14? Chỉ một ngày sau, ông phải vội vàng đăng bài “Nói lại cho rõ”, khẳng định đó chỉ là cảm xúc trước thiên nhiên, tự tay xóa các bình luận bị coi là “không phù hợp”. Hình ảnh một người xuất thân “đỏ”, từng có uy tín nhất định trong giới đảng viên lão thành, phải tự kiểm duyệt trên chính trang cá nhân đã cho thấy mức độ nhạy cảm của chủ đề nhân sự cấp cao hiện nay. Trong bầu không khí ấy, không chỉ dân thường mà cả con trai cố Tổng Bí thư cũng cảm nhận rõ lằn ranh đỏ vô hình: mọi từ ngữ, mọi hình ảnh, nếu vô tình chạm vào nỗi bất an quyền lực, đều có thể bị quy chụp và xử lý không khoan nhượng. Hội nghị Trung ương 15 được đánh giá là một trong những kỳ phức tạp nhất nhiều năm trở lại đây, với những “trường hợp đặc biệt” và những toan tính kéo dài sang cả khả năng Trung ương 16, 16+. Khi nội bộ đóng chặt, không gian công cộng bị nén lại, sự im lặng và tự kiểm duyệt trở thành phản xạ sinh tồn – ngay cả với những người đáng lẽ có “đặc quyền phát biểu”.

Quốc hội “cơ cấu” và đề xuất đại biểu khuyết tật: nhân văn hay phơi bày sự giả tạo?
Trong lúc nhân sự cấp cao còn chưa ngã ngũ, Văn phòng Trung ương Đảng bất ngờ công bố kết luận của Tổng Bí thư Tô Lâm, yêu cầu “nghiên cứu bổ sung cơ cấu có đại biểu Quốc hội là người khuyết tật”. Truyền thông nhà nước lập tức ca ngợi tinh thần “nhân văn”, “bao trùm”. Nhưng với nhiều người, đề xuất này chỉ phơi bày thêm một sự thật khó nuốt: Quốc hội Việt Nam vẫn vận hành bằng “cơ cấu sắp sẵn”, chứ không phải ý chí cử tri. Ở các nước dân chủ, việc có đại biểu khuyết tật xuất hiện trong nghị viện thường là kết quả của bầu cử cạnh tranh – cử tri tự tay chọn người đại diện cho mình. Còn ở ta, chỉ cần một câu “nghiên cứu cơ cấu” là một ghế “người khuyết tật” sẽ được thiết kế, phân bổ như những chỉ tiêu phụ nữ, dân tộc thiểu số, tôn giáo… lâu nay. Một lời bình mỉa mai của bà Hồ Thu Hồng – cựu Tổng Biên tập báo Thể thao TP.HCM – rằng “Quốc hội Việt Nam đâu thiếu người khiếm khuyết não mà cần thêm cơ cấu hay bổ sung” tuy bị xem là nặng nề, nhưng lại chạm đúng nỗi bức xúc của nhiều người về chất lượng thật sự của cơ quan được gọi là “quyền lực cao nhất của nhân dân”. Khi đại biểu không do dân chọn mà do “cơ cấu” xếp vào, thì dù có thêm bao nhiêu “đại diện cho người yếu thế”, khoảng trống về tính đại diện vẫn không thể lấp đầy.

Lợi ích nhóm: từ công an, thuế vụ đến “người nhà trong bộ máy”
Đề xuất mới đây của Bộ Tài chính – thưởng thêm hàng tháng bằng 100% lương cho công chức quản lý thuế – là một ví dụ điển hình cho tư duy đặc quyền đang lan rộng. Nó xuất hiện ngay sau khi đề xuất miễn học phí cho con giáo viên từ mẫu giáo đến đại học bị rút khỏi dự thảo vì bị phản ứng là thiếu công bằng. Hai vụ liên tiếp cho thấy nhiều cơ quan nhà nước đang nhìn chính sách bằng lăng kính “ngành tôi được gì” hơn là “xã hội được gì”. Điều đó lại diễn ra trong bối cảnh một Tổng Bí thư bước ra từ ngành Công an, nơi lực lượng này được ưu ái rất lớn, từ lương bổng, phụ cấp, nhà ở đến các “quyền hưởng lợi” trực tiếp. Hình ảnh lực lượng Cảnh sát giao thông được hưởng tới 85% tiền phạt vi phạm giao thông là ví dụ trần trụi về xung đột lợi ích: người thực thi luật được chia phần từ chính hành vi vi phạm, dễ biến nhiệm vụ bảo đảm an toàn thành cuộc săn đuổi doanh thu. Khi mô hình đó được chấp nhận như “chuyện bình thường”, không khó hiểu vì sao các bộ, ngành khác cũng bắt đầu tìm cách xây thêm bức tường ưu đãi quanh ngành mình. Trong bức tranh lớn, đó không chỉ là vài đề xuất rời rạc, mà là triệu chứng của một “căn bệnh” chính trị: nguồn lực quốc gia bị phân chia cho các nhóm nhỏ có quyền, thay vì được phân bổ công bằng cho xã hội. Khi quyền lực trung ương đang bị tranh chấp, khi vị trí lãnh đạo tối cao chưa ổn định, các nhóm lợi ích sẽ càng tranh thủ “chốt phần”, khiến khoảng cách giữa “nhà nước của dân” trên giấy và một bộ máy ưu tiên quyền lợi cho chính mình càng loang rộng.

Tô Lâm hay Phan Văn Giang – hay là lúc phải hỏi: bao giờ dân được chọn?
Nhìn toàn cảnh, câu hỏi “Tô Lâm hay Phan Văn Giang tốt hơn?” dù quan trọng, nhưng vẫn chỉ mới chạm phần nổi của tảng băng. Thực chất hơn, câu hỏi phải là: Bao giờ người dân Việt Nam được quyền lựa chọn lãnh đạo của mình? Bao giờ ghế Tổng Bí thư, Thủ tướng, Chủ tịch nước không còn là đối tượng mặc cả của một thiểu số trong những phòng họp kín, mà trở thành kết quả của lá phiếu tự do? Ở một đất nước bình thường, việc ai lên ai xuống chỉ là chuyện chính trị – chu kỳ tự nhiên của quyền lực. Ở Việt Nam, nó trở thành chuyện sinh tử: quyết định biên độ tự do, mức độ kiểm soát, thậm chí độ dày của nỗi sợ trong đời sống hàng ngày. Nếu Tô Lâm tiếp tục cầm trịch, đất nước sẽ tiến gần hơn tới mô hình toàn trị công an, nơi càng nhiều người phải tập sống trong im lặng. Nếu Phan Văn Giang lên, có thể bớt ngột ngạt hơn ở vài nhịp, nhưng cấu trúc quyền lực độc đảng – vốn là cội rễ của mọi bi kịch dân chủ – vẫn không thay đổi. Chừng nào quyền lựa chọn vẫn bị tước khỏi tay người dân, chừng đó 100 triệu người Việt vẫn chỉ là khán giả bất đắc dĩ, ngồi xem một vở kịch chính trị dài kỳ, nơi hồi kết luôn được viết sẵn mà không cần họ góp tiếng nói. Và đó mới là bi kịch lớn nhất của chính trị Việt Nam trước thềm Đại hội 14: không phải chỉ ai ngồi ghế số 1, mà là việc cả một dân tộc vẫn chưa được phép bước từ hàng ghế khán giả lên vị trí chủ nhân của sân khấu.
Nguồn: Central Intelligence of the Republic of Vietnam (RVN)

Khi BMW, Lexus trở thành… sạp chợ

Sáng 14/12/2025, ở góc Magnolia và Bolsa, trời còn mù sương mà bãi đậu xe đã rộn ràng như một phiên chợ quê. Hàng chục chiếc BMW, Mercedes, Lexus, SUV đời mới xếp hàng dài, cốp sau mở toang. Từ trong lòng những chiếc xe bóng loáng ấy, từng thùng rau, thùng trái cây, khay bánh flan, sữa bắp, giò chả lần lượt được bày ra, xen lẫn những rổ mướp, mận, ổi, mít, rau vườn. Người bán thì co ro trong áo lạnh, đầu đội nón lá, mũ trùm kín mặt; người mua tay ôm túi nylon, cúi xuống trả giá, lựa từng bó rau non như thể đang đứng ở chợ Bà Chiểu hay Cần Thơ, chứ không phải Little Saigon trên đất Mỹ.

Giữa hai hàng xe là một lối đi nhỏ, chật kín rổ cam, bí đỏ, măng cụt, rau sống; nhiều chỗ hàng tràn hẳn xuống lối chạy xe, biến bãi đậu vốn dành cho khách siêu thị thành một “chợ đuôi xe” đúng nghĩa. Tấm bảng “Parking lot not a market” treo trên tường bỗng trở nên lạc lõng, như một lời nhắc nhở bất lực trước cơn lốc mưu sinh.

Chợ, quán lên giá – bãi đậu xe thành nơi mưu sinh

Người ta giải thích với nhau rất đơn giản: giá cả trong chợ, trong tiệm ăn tăng vù vù, từ bó rau tới ổ bánh mì đều đội thêm vài đồng. Nhiều cô chú lớn tuổi ráng trồng vài luống rau, nuôi thêm đàn gà, làm mẻ bánh flan, nồi sữa bắp, rồi gom vào cốp xe, lái ra Bolsa bán kiếm ít tiền phụ tiền điện nước, thuốc men. Có người nói thẳng: “Hổng mua thì thôi, tụi tui trồng cho vui, có đồng nào hay đồng nấy.” Trong cảnh vật giá leo thang, đồng tiền hưu non, vài chục đô la mỗi cuối tuần cũng là phao cứu sinh.


Nhưng trong đám người “rau nhà” ấy, cộng đồng đồn nhau cũng không ít kẻ tranh thủ hái trộm trái cây, bứt rau ở vườn nhà người khác đem ra bán. Một comment trên mạng mỉa mai: “Có người bán hàng hái trộm ở vườn nhà người khác” kèm theo icon cười đến chảy nước mắt – tiếng cười chua chát, vì ai cũng hiểu, ở đâu có nghèo khó, ở đó có những cuộc tranh giành lặt vặt mà không ai muốn nhìn thấy.

Phạm luật hay văn hóa “chợ cóc” mang từ quê nhà?

Dưới mắt nhiều cư dân, cảnh chợ đuôi xe này là một thứ ký ức Việt Nam sống dậy: những mẹ già ngồi bệt trên nền xi măng, bên cạnh là rổ nấm, rổ ớt, mớ hành lá, đội nón lá và nói cười bằng tiếng Việt. Nhưng dưới con mắt luật pháp Mỹ, đây lại là một câu chuyện khác. Một người bình luận: “Bán như vậy là phạm luật, chợ họ có quyền gọi cảnh sát.” Người khác thêm: “Chiếm chỗ parking trước sau cũng bị đuổi, người ta mở tiệm làm ăn là trả luôn tiền chỗ đậu xe.” Quả thật, sau lớp vỏ dễ thương của “chợ quê trên xứ người” là cả một bài toán về an toàn thực phẩm, giấy phép kinh doanh, bảo hiểm, thuế má – thứ mà đa số bà con “bán cho vui” không hề có hoặc không đủ điều kiện để lo.


Thỉnh thoảng, bảo vệ chợ hay cảnh sát thành phố ghé lại, nhắc nhở, giải tán. Có người kể: “Mai kia bị đuổi, bây giờ thi thoảng bị đuổi hoài, được vài bữa xong lại tiếp tục.” Cứ thế, một cuộc rượt đuổi âm thầm giữa luật lệ và miếng cơm manh áo diễn ra ngay trên bãi đậu xe đầy vạch sơn trắng.

Những tiếng nói trái chiều từ cộng đồng

Trên mạng xã hội, hình ảnh dãy xe sang mở cốp bán đồ gây tranh luận rôm rả. Một số người bức xúc: “Time to clean up and parking lot turn into marketplace hổ lốn” – đã đến lúc phải dọn dẹp cả chợ ngoài đời lẫn chợ ảo. Người khác châm biếm rằng phần đông đây là “tui này là bọn leo tường Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh”, một kiểu quy chụp vùng miền đầy ác ý, cho thấy ngay cả người Việt với nhau đôi khi cũng nhìn nhau bằng ánh mắt nghi ngại. Có người ngán ngẩm: “Bán cũng không rẻ”, ý nói dù là hàng “vườn nhà” nhưng giá chẳng dễ chịu hơn bao nhiêu so với trong chợ.




Ngược lại, cũng có những tiếng nói cảm thông. Một bác Dayton Snyder bình thản nhìn mọi chuyện: mấy người có tuổi thích trồng cây, đến mùa có chút hoa lợi đem ra đổi chác, kiếm vài đồng đóng tiền gas, tiền điện; ai không thích thì thôi, khỏi mua. Trong cái lạnh của một buổi sáng Bolsa, những cuộc trò chuyện như vậy làm hiện ra cả một thế hệ cha chú đã đi quá nửa đời người, giờ ngồi sau đuôi xe bán từng bó rau như một cách từ chối ngồi không, từ chối trở thành gánh nặng cho con cháu.


Chợ đuôi xe và nỗi lo của một Little Saigon đang đổi khác

Thực ra, cảnh bãi đậu xe thành chợ không chỉ riêng Bolsa, mà người ta bảo “Úc, Mỹ và Việt Nam đều giống nhau”. Ở đâu có cộng đồng Việt đông đúc, ở đó dần dần cũng mọc lên những chợ cóc kiểu này: nhanh, gọn, không phải trả tiền rent, không cần bảng hiệu. Nhưng nếu để tự phát kéo dài, parking lot sẽ biến thành một marketplace lộn xộn, cạnh tranh trực tiếp với các tiệm đã bỏ vốn đầu tư, trả tiền thuê mặt bằng, điện nước, thuế má đầy đủ. Câu hỏi đặt ra cho chính quyền địa phương và cộng đồng là: làm sao vừa giữ được sinh kế nhỏ bé của những người bán rau đuôi xe, vừa bảo vệ sự công bằng cho các cơ sở kinh doanh chính thức, lại vừa giữ được trật tự, vệ sinh, an toàn cho khu thương xá.

Nhìn những chiếc xe sang đậu dọc bãi, nhiều người cười cợt: “Toàn lái xe thiếu nợ nên phải khổ thế.” Trong tiếng cười ấy giấu cả nỗi lo của một cộng đồng di dân đã đi qua mấy chục năm dựng xây, nay đối mặt với lạm phát, nợ nần, tiền nhà, tiền bảo hiểm. Little Saigon từng là biểu tượng thành công của người Việt tị nạn, nhưng dưới bầu trời xám của buổi sáng Bolsa hôm nay, những chiếc cốp xe mở toang chất đầy rau trái cho thấy một sự thật giản dị: để bám trụ được giữa nước Mỹ, đôi khi người ta phải lùi lại, ngồi xuống vỉa hè, bày rổ rau như thuở còn ở quê nhà.

Và biết đâu, giữa bãi xe lạnh lẽo, những cuộc trò chuyện đôi ba câu, những bó rau thơm, trái cây quê hương trao tay lại chính là điều giữ cho người Việt nơi xứ lạ còn cảm thấy mình thuộc về nhau – cho dù “parking lot not a market”, nhưng tình cảnh và tâm sự của những người mưu sinh nơi đây rất thật, rất Việt Nam.

Nguồn: Hải Trần

Danh sách rút gọn Oscar công bố, “Mưa đỏ” dừng lại trước top 15
Tối 16/12 theo giờ Mỹ, Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Mỹ công bố danh sách rút gọn cho nhiều hạng mục của Oscar lần thứ 98. Trong hạng mục Phim quốc tế xuất sắc, “Mưa đỏ” – tác phẩm được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chọn đại diện Việt Cộng – đã không có tên trong danh sách 15 phim rút gọn từ 86 đại diện quốc gia. Thông tin ấy rơi xuống giữa lúc dư âm phòng vé còn nóng, như một tiếng gõ cửa nhắc rằng “ra biển lớn” là câu chuyện khác hẳn “làm nên chuyện trong nước”.

Kỳ vọng khi gửi phim đi: quảng bá hình ảnh và “nâng vị thế điện ảnh Việt Cộng”
Khi chọn “Mưa đỏ”, cơ quan quản lý đặt kỳ vọng bộ phim không chỉ quảng bá hình ảnh đất nước, con người và lịch sử Việt Cộng, mà còn góp phần nâng vị thế điện ảnh Việt Cộng trên bản đồ thế giới. Nhưng Oscar vốn không phải nơi chỉ cần nhiệt huyết là đủ; nó là cuộc sàng lọc khắc nghiệt, nơi mỗi khung hình bị cân đo bằng ngôn ngữ điện ảnh, chuẩn mực nghệ thuật, và cả bối cảnh văn hóa quốc tế.

Bộ phim “Mưa đỏ”: xuất thân, câu chuyện, và những tranh cãi kéo dài từ ngày ra rạp
“Mưa đỏ” do đạo diễn Đặng Thái Huyền thực hiện, Điện ảnh Quân đội nhân dân sản xuất, chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Chu Lai. Từ khi ra rạp cuối tháng 8/2025, phim thu hút khen chê trái chiều vì một số tình tiết gây tranh cãi. Có người xem và rưng rưng vì cảm giác “được chạm” vào ký ức chiến tranh, có người xem và khó chịu vì cảm giác mọi thứ bị đẩy quá tay, hư cấu quá đà, hoặc đặt thông điệp lên trên chất lượng kể chuyện.

Điều trớ trêu là: trong nước, “Mưa đỏ” lại trở thành hiện tượng phòng vé. Doanh thu ghi nhận có thời điểm lên đến 713,7 tỷ đồng (tính đến 28/9), với hơn 8,1 triệu lượt khán giả – một con số khổng lồ, được xem như mức người xem lớn nhất lịch sử điện ảnh Việt Cộng. Nhưng chính chỗ này cũng làm dư luận tách đôi: một bên coi đó là “niềm tự hào”, bên kia bảo đó là “hiệu ứng tuyên truyền, hiệu ứng FOMO, hiệu ứng suất chiếu”, và con số đông chưa chắc đồng nghĩa với một bộ phim đủ sức bước vào guồng tuyển chọn Oscar.

Trượt Oscar có bất ngờ không? Nhiều người bảo: “xa vời” là đúng bài
Thực ra, trước khi danh sách rút gọn xuất hiện, nhiều ý kiến chuyên môn đã dè dặt: việc “Mưa đỏ” có thể làm nên chuyện ở Oscar là… xa vời. Không phải vì “không yêu nước”, mà vì Oscar là đấu trường nơi câu chuyện cần vượt qua biên giới, chạm vào trái tim người chưa từng sống trong bối cảnh của mình; nơi kỹ thuật, tiết tấu, ngôn ngữ hình ảnh và cách đặt vấn đề phải đủ tinh tế để người xem quốc tế không bị đứng ngoài.

Lịch sử cũng nhắc điều đó rất rõ. Trong 22 lần Việt Cộng gửi phim tranh giải hạng mục Phim quốc tế xuất sắc nhất, Việt Cộng chỉ có một lần duy nhất được đề cử chính thức: “Mùi đu đủ xanh” (1993) của đạo diễn Trần Anh Hùng. Dù quay tại Pháp, phim được đăng ký đại diện Việt Nam và bất ngờ lọt vào đề cử chính thức Oscar lần thứ 66. Cái “một lần duy nhất” ấy giống một chiếc mốc vừa đáng tự hào, vừa như một lời nhắc nhở: con đường này không dễ, và không thể đi bằng cảm xúc tự sướng.

Cơn bão bình luận: từ châm chọc, mỉa mai đến bức xúc, và cả những tiếng thở dài tỉnh táo
Tin “Mưa đỏ” trượt top 15 không chỉ là một kết quả; nó mở ra một biển bình luận ồn ào như chợ. Có người ném thẳng một câu lạnh lùng: “Đem dự thi cũng là một thành công rồi…”, rồi bẻ giọng sang cay nghiệt, coi việc gửi phim đi như một màn “tự sướng tinh thần”. Có người chế giễu: “Tranh mâm xôi vàng may ra”, kiểu nói vừa cười vừa đạp. Có người buông một câu nghe như tiếng tắt: “Chưa thèm đi xem nữa”, như thể không cần tranh luận, chỉ cần quay lưng.

Rồi có người mượn câu chuyện Oscar để chọc quê: đề nghị lập một giải kiểu “VinOscar”, tự trao cho nhau khỏi phải đi xa. Có người thì phản ứng ngược lại, bảo “lọt vào mới sợ”, vì họ nhìn Oscar như “giải của phương Tây”, không cần – hoặc không muốn – được công nhận. Ở giữa hai bờ mỉa mai và tự ái ấy là những ý kiến vừa buồn cười vừa buồn thật: “Mang về nhà mà chiếu”, “đạt giải óc cá”, “để ngủ cho khỏe”… Những câu chữ tưởng chỉ để gây cười, nhưng đọc kỹ lại giống như một cách trút giận lên thứ mà họ cảm thấy bị thổi phồng quá mức.

“Phim lịch sử mà hư cấu quá”: lời chê đau nhất lại đến từ người từng đi qua chiến tranh
Trong đám đông bình luận, có một giọng khiến người ta phải dừng lại: một người tự nhận là cựu chiến binh năm 1972 nói thẳng rằng phim hư cấu nhiều quá, nghe đem đi thi Oscar thấy “như hài”, và kết quả đúng là “hề hề”. Dù bạn đồng ý hay không, dạng bình luận này chạm vào điểm nhạy cảm nhất của phim lịch sử: ranh giới giữa hư cấu nghệ thuật và sự tôn trọng sự thật. Một người khác cũng nói: hư cấu không sai, nhưng phải hợp lý; khi còn nhiều nhân chứng sống, hư cấu quá đà thì rất khó đi xa, vì khán giả sẽ không chỉ xem bằng mắt, họ xem bằng ký ức và trải nghiệm.

Có bình luận còn “chốt” gọn mà đau: nếu làm phim dựa trên “Nỗi buồn chiến tranh” thì may ra lọt danh sách ngay. Câu này không phải chỉ khen một tác phẩm văn học; nó là lời phàn nàn về chiều sâu nhân bản, về cách nhìn chiến tranh như bi kịch con người thay vì như khẩu hiệu. Và đó cũng là thứ điện ảnh thế giới thường tìm: nỗi đau, cái giá, sự phức tạp, chứ không chỉ sự đúng – sai theo kiểu một chiều.

Vì sao phim thắng lớn trong nước nhưng khó “chạm” quốc tế?
Có người bình luận khá tỉnh: “Thành công doanh thu ở VN vì chạm tới tinh thần yêu nước, tự hào về thế hệ cha ông; còn trình độ làm phim của Việt Cộng vẫn chưa tới tầm để đi tranh giải.” Đây là kiểu nói không chửi, không nịnh, chỉ đặt hai chuyện vào đúng chỗ của nó. Khán giả trong nước có thể xúc động vì câu chuyện gắn với ký ức tập thể, vì tâm thế “cần một biểu tượng”, vì không khí rạp chiếu như một sự kiện. Nhưng khán giả quốc tế không có chiếc chìa khóa cảm xúc đó. Họ cần câu chuyện tự đứng trên đôi chân nghệ thuật: kịch bản, nhịp phim, nhân vật, xung đột, sự tinh tế, và cái nhìn đa chiều. Nếu phim không đủ “tự thân vận động”, người xem lạ văn hóa rất dễ tắt sau 30 phút, như một bình luận thẳng thừng đã nói.

Oscar không phải chiếc gương để soi tự hào, mà là bài kiểm tra khắc nghiệt của ngôn ngữ điện ảnh
Oscar là giải thưởng thường niên của Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Mỹ, được xem là sự kiện điện ảnh danh giá và có tầm ảnh hưởng lớn nhất thế giới. Lễ trao giải lần thứ 98 dự kiến diễn ra ngày 15/3/2026. Ở đó, danh sách rút gọn chỉ là một cánh cửa đầu; không lọt top 15 không đồng nghĩa “phim vô giá trị”, nhưng nó cũng là dấu hiệu rõ rằng: muốn bước vào cuộc chơi này, điện ảnh Việt không thể chỉ dựa vào doanh thu và không khí phong trào.

Và có lẽ, điều đáng suy nghĩ nhất sau cơn mưa bình luận không phải là chuyện “trượt hay không trượt”. Mà là câu hỏi: chúng ta muốn thế giới nhớ đến điện ảnh Việt bằng gì? Bằng sự ồn ào ngạo nghễ, hay bằng những câu chuyện đủ sâu để người lạ văn hóa cũng thấy mình trong đó? “Mưa đỏ” đã làm được một điều hiếm: kéo hàng triệu người vào rạp, làm xã hội bàn tán, tạo thành hiện tượng. Nhưng Oscar là một ngọn núi khác. Leo núi ấy không thể bằng tiếng hò, mà phải bằng đôi chân nghề nghiệp, bằng sức nặng nghệ thuật, và bằng sự thật con người được kể ra một cách tử tế.

KHÔNG PHẢI VÌ GHÉT TRUMP, MÀ VÌ YÊU CON NGƯỜI

Có người hỏi tôi: “Vì sao anh chống Trump? Anh ghét ông ta đến thế sao?”
Câu hỏi đó đã sai ngay từ gốc rễ. Họ tưởng chống Trump là ghét một cá nhân, trong khi sự thật hoàn toàn ngược lại: tôi chống Trump vì tôi yêu con người, yêu nước Mỹ, và yêu những giá trị tự do – nhân bản mà xứ sở này từng đại diện.

Tôi tin vào tự do kinh doanh, vào trách nhiệm cá nhân, vào gia đình, tôn giáo, và kỷ luật đạo đức. Nghĩa là, trên nhiều mặt, tôi không xa lạ gì với “bảo thủ”. Nhưng bảo thủ không đồng nghĩa với bất nhân, và truyền thống không đồng nghĩa với tàn bạo. Điều khiến tôi chống Trump là việc ông ta khoác chiếc áo “bảo thủ” để phá hoại chính những giá trị mình rao giảng, biến “ý thức hệ” thành cái khiên che giấu sự tàn nhẫn, và biến “tự do” thành thứ chỉ dành cho những người cùng màu da, cùng suy nghĩ.

Một ý thức hệ thì có thể tranh luận. Nhưng nỗi sợ, nước mắt, và sự tan nát của các gia đình thì không thể tranh luận. Chúng hoặc là có thật, hoặc là không. Và dưới thời Trump, chúng hiện ra khắp nơi, quá nhiều, quá thật.

NHỮNG VẾT THƯƠNG MÀ CHÍNH SÁCH ĐỂ LẠI TRÊN ĐỜI SỐNG CON NGƯỜI

Tôi chống Trump vì tôi đã nhìn thấy những vết thương cụ thể mà ông ta gieo lên đời sống người dân Hoa Kỳ. Tôi nhớ hình ảnh một bà mẹ ôm đầu khóc khi đứa con trai 15 tuổi – sinh ra ở Texas, quốc tịch Mỹ – bị ICE giữ chỉ vì nói tiếng Tây Ban Nha với bạn. Chỉ một câu nói bình thường trong một buổi phụ hồ đủ để biến một đứa bé thành “đối tượng khả nghi”. Giọng người mẹ kể lại run như người đứng giữa trận động đất. Không ai có quyền gieo nỗi kinh hoàng như thế vào một gia đình vô tội – càng không phải một tổng thống.

Tôi nhớ một gia đình ở Mississippi, nơi người cha bị bắt trong một cuộc bố ráp chỉ vì trùng tên với ai đó trong danh sách. Ông bị đưa đi như một món đồ bị vứt, để lại ba đứa con hoảng loạn hỏi mẹ: “Ba con đi đâu? Ba có về không?”

Tôi nhớ lời kể của một cựu binh Mỹ từng phục vụ ở Iraq, bị giữ lại ở sân bay như đối tượng đáng nghi chỉ vì mang họ Ả Rập. Anh nói: “Tôi đã cầm súng vì nước Mỹ, nhưng nước Mỹ lại nhìn tôi như gián điệp.” Đó không chỉ là xúc phạm – đó là phản bội.

Những chuyện đó không phải tin đồn. Chúng nằm trong hồ sơ, trong lời khai, trong báo cáo nhân quyền, và trong nước mắt của người thật – nếu ai đủ can đảm nhìn thẳng.

COVID: KHI MỘT CÂU “TRÒ BỊP” GIẾT THÊM NHIỀU NGƯỜI

Tôi chống Trump vì tôi đã thấy ông ta đối xử với sinh mạng như con số, và với sự thật như trò đùa. Khi Trump gọi COVID-19 là “trò bịp”, có người nghĩ đó chỉ là câu nói để lấy tràng pháo tay. Nhưng trong thực tế bệnh viện, câu nói ấy giết người. Người dân nghe tổng thống bảo đó là “trò lừa”, họ buông bỏ cảnh giác, tụ tập đông, không đeo khẩu trang, không xét nghiệm. Và rồi họ chết.

Trong thời gian đó, tôi làm việc trong bộ phận IT của một bệnh viện lớn. Tôi chịu trách nhiệm gửi báo cáo COVID mỗi ngày lên County, theo dõi số ca dương tính, số nhập viện, số tử vong, và vẽ những biểu đồ để ban giám đốc thấy tình hình đang xấu đi nhanh thế nào. Mỗi đường cong tăng lên không phải là nét vẽ vô tri – đó là những sinh mạng thật. Tôi thấy ICU kín giường, thấy báo cáo “không còn giường trống” dày lên từng tuần, thấy những cuộc họp khẩn kéo dài đến khuya.

Cùng lúc đó, vợ tôi – một y tá tại một bệnh viện lớn khác – phải trực tiếp chăm sóc bệnh nhân COVID. Mỗi ngày tôi nhìn vợ mặc đồ bảo hộ kín từ đầu đến chân, như lính cứu hỏa bước vào đám cháy, không phải vì cô ấy muốn kịch tính, mà vì một hơi thở sai có thể cướp cả gia đình. Về đến nhà, vợ tôi phải dừng ngay trong garage, tháo từng lớp đồ bảo hộ, thay toàn bộ quần áo bỏ vào cái giỏ riêng mà cả nhà gọi là “giỏ đồ nguy hiểm”. Trong khoảng thời gian ấy, con cái không được chạy tới ôm mẹ. Một cái ôm trở thành điều xa xỉ.

Ngoài kia, những người chống vaccine hô “COVID là trò lừa”, “không cần khẩu trang”, “tự do quan trọng hơn bệnh vặt”. Nhưng trong bệnh viện – nơi tôi nhìn số liệu từng giờ và nơi vợ tôi nhìn bệnh nhân tắt thở mỗi ngày – chúng tôi thấy một sự thật khác hẳn: COVID giết người thật, và lời nói vô trách nhiệm của lãnh đạo còn giết nhiều hơn.

MỘT XÃ HỘI TRỞ NÊN TÀN NHẪN HƠN

Tôi chống Trump vì tôi thấy ông ta làm con người trở nên tàn nhẫn hơn. Một cảnh sát trưởng đảng Cộng hòa từng nói thẳng rằng từ khi Trump lên, người ta “cho phép bản thân tàn nhẫn hơn”. Họ cảm thấy được cấp phép để chửi rủa, để chế nhạo kẻ yếu thế, để coi thường luật pháp.

Tôi thấy điều đó trong tràng cười của đám đông khi Trump bắt chước dáng đi của một ký giả khuyết tật. Khi hàng triệu người cười theo, tôi hiểu: đạo đức xã hội không sụp đổ trong một ngày, nó sụp dần theo từng tràng cười đểu cáng.

Trump không lãnh đạo bằng sự chân thật, ông ta lãnh đạo bằng cách tạo ra kẻ thù. Kinh tế có vấn đề, ông đổ cho người tị nạn. Có scandal, ông đổ cho truyền thông. Bộ máy nhà nước có sai phạm, ông đổ cho “đám phản quốc” trong nội bộ. Điều duy nhất ông không làm là tự nhìn vào gương. Một người luôn xem mình là nạn nhân không bao giờ xứng đáng lãnh đạo một đất nước hùng mạnh.

Nước Mỹ từng trải qua McCarthyism, kỳ thị người Nhật, Jim Crow – những thời kỳ mà sợ hãi tràn ngập. Trump không phát minh ra thù hận, ông chỉ mở khóa cho nó tràn ra khắp xã hội.

MAGA – CHIẾC Ô MÀU ĐỎ CHE CHỞ BÓNG MA DA TRẮNG THƯỢNG ĐẲNG

Trong chính trị, có những liên minh không cần ký giấy, nhưng ai cũng thấy. Phong trào MAGA là một liên minh như vậy. Trên mặt báo, Trump hiếm khi tự nhận mình theo chủ nghĩa da trắng thượng đẳng. Trên bục vận động, ông đôi khi cũng nói vài câu chống bạo lực. Nhưng dưới lớp sơn mỏng đó, nước Mỹ đã thấy quá rõ: MAGA đang là chiếc ô chính trị lớn nhất che chắn cho sự hồi sinh của tư tưởng da trắng cực hữu.

Nếu không có MAGA, các nhóm white supremacists vẫn tồn tại, nhưng khó mà ngang nhiên, hợp pháp hóa đến vậy. MAGA không phát minh ra white supremacy, nhưng nó đem lại cho thứ tư tưởng lỗi thời ấy một mái hiên, tránh búa rìu dư luận.

Trump là bậc thầy của những “tiếng huýt sáo” chính trị. Khi được yêu cầu lên án Proud Boys, ông không nói “hãy dừng lại”, mà nói: “Stand back and stand by.” Đó không phải là lời lên án, mà là một câu lệnh chờ thời. Proud Boys hiểu ngay, in câu đó lên áo, lên cờ như lời chúc phúc từ cấp trên.

Charlottesville 2017, một bên là người xuống đường chống kỳ thị, bên kia là neo-Nazi và white supremacists hô “Jews will not replace us”, vậy mà Trump vẫn nói: “Có rất nhiều người tốt ở cả hai phía.” Đó không chỉ là sai lầm đạo đức, mà là tín hiệu: MAGA sẽ không đóng sập cánh cửa trước mặt những kẻ cuồng tín màu da.

Có thể không phải ai ủng hộ MAGA cũng là phân biệt chủng tộc. Nhưng gần như tất cả các nhóm da trắng cực hữu đều chọn MAGA làm nhà. Trên đồi Capitol ngày 6/1, người ta thấy Proud Boys, Oath Keepers, Three Percenters, neo-Nazi… chen vai bên cạnh cờ Trump. Họ tin rằng họ đang làm điều ông muốn. Và điều đáng sợ nhất là Trump chưa bao giờ nói họ đã hiểu lầm.

Trong chính trị, im lặng đôi khi là đồng ý. Khi Trump không lên án white supremacy tới nơi tới chốn, không dùng quyền lực để đẩy lùi cực đoan, ông mặc nhiên trở thành tấm khiên mềm cho chúng bám vào.

BI KỊCH NHỮNG NGƯỜI VIỆT “DA VÀNG” THỜ PHỤNG THUYẾT DA TRẮNG

Điều bi hài là có những người Việt, da vàng mũi tẹt, lại quỳ lạy một nhân vật được phong trào da trắng thượng đẳng xem như thủ lĩnh tinh thần. Họ hò reo đội nón đỏ, giương cờ Trump, hy vọng được “nhận làm người nhà” trong một hệ tư tưởng vốn xem họ chỉ là dân hạng hai.

Tôi không hiểu họ gửi cái đầu ở đâu. Có lẽ họ tin rằng chỉ cần hô to khẩu hiệu, họ sẽ được tạm tha khỏi danh sách “bị thay thế”. Nhưng lịch sử chủ nghĩa da trắng thượng đẳng chưa bao giờ dung nạp người da vàng. Cái ô đỏ của MAGA, nếu có che cho ai, thì cũng không phải che cho chúng ta.

TRÒ HỀ “GIẢI HÒA BÌNH” VÀ NGHỆ THUẬT NỊNH THỜI TRUMP

Đến một lúc nào đó, người ta không chỉ sợ Trump, họ còn đua nhau… nịnh Trump. Ngày thứ 319 ông ở Nhà Trắng, thế giới chứng kiến một màn bi hài: FIFA bỗng dưng nghĩ ra một “Giải Hòa Bình” mới toanh để trao cho Trump ngay dịp bốc thăm World Cup 2026. Một giải thưởng mà nhân loại chưa từng nghe tên, với tiêu chí duy nhất là vừa khít cái tôi cỡ sân vận động của ông.

Hình ảnh Chủ tịch FIFA Gianni Infantino bước ra như ông Bụt, trao cho Trump chiếc cúp lấp lánh, chỉ để vuốt ve một người mà chính sách vừa tiễn hàng chục con người xuống biển Caribe, nghe qua đã đủ mùi. Thể thao vốn thích tuyên bố “phi chính trị”, nhưng trước cái bóng Trump, người ta sẵn sàng xé nát quy tắc, đục tường ngăn, miễn làm ông vui.

Trước đó, để xoa dịu nỗi buồn hụt Nobel, một quỹ mang tên Nixon cũng kịp phong cho Trump danh hiệu “Kiến trúc sư Hòa Bình”, trong khi “bản vẽ hòa bình” của ông là mơ chiếm Canada, Greenland, đuổi dân Gaza để xây resort, và bắt Ukraine buông súng nhường đất. Bộ Ngoại giao Mỹ lại đổi tên Viện Hòa Bình thành “Viện Hòa Bình Donald J. Trump”, treo bảng hiệu sáng choang như showroom xuất khẩu phong trào nịnh toàn cầu.

Hòa bình, từ lý tưởng chung của nhân loại, biến thành thương hiệu cá nhân, thành franchise. Không còn là kết thúc chiến tranh, mà là món quà khuyến mãi đi kèm quyền lực. Người ta không trao giải cho hòa bình, họ trao giải cho cái tôi của Trump.

Hòa Bình kiểu Trump không phải để chấm dứt đổ máu, mà để mở rộng thị trường nịnh. “Hòa bình” trở thành đạo cụ trang trí trên sân khấu chính trị, hơn là cam kết đạo đức.

TÔI CHỐNG TRUMP VÌ TÔI VẪN CÒN TRÁI TIM

Cuối cùng, lý do tôi chống Trump rất giản dị.

Vì tôi yêu con người.
Vì tôi không chịu nổi cảnh trẻ thơ khóc đi tìm cha mẹ bị bắt đi như tội phạm.
Vì tôi không muốn thấy công dân Mỹ bị đối xử như kẻ lạ trên chính đất nước mình.
Vì tôi không muốn hàng triệu gia đình sống trong nỗi ám ảnh mỗi khi bước ra khỏi cửa nhà.
Và vì tôi không muốn nước Mỹ – nơi tôi đang tị nạn Cộng sản – trở thành chốn mà sự tàn nhẫn được tôn lên như sức mạnh, còn hỗn loạn được khoác áo “phong cách lãnh đạo”.

Tôi không chống ông ta vì chuyện đảng phái. Tôi chống ông ta vì tôi vẫn còn trái tim. Và tôi tin, nếu anh cũng còn trái tim, anh sẽ hiểu điều đó.

Tác giả : Nhật Trần (chỉnh sửa Gibbs VIETBF)

Những tấm bảng “cho thuê nhà” và những sạp hàng phủ bạt

Chỉ cần đi một vòng các tuyến phố trung tâm Hà Nội, Sài Gòn hay ghé qua những khu chợ từng một thời tấp nập như Tân Bình, An Đông…, người ta sẽ thấy một bức tranh u buồn trùm lên: cửa cuốn đóng im ỉm, bảng “cho thuê nhà”, “sang sạp gấp” treo chi chít, những dãy sạp dài phủ bạt im lìm, bụi bặm.

Những lối đi từng chật ních người mua kẻ bán, nay vang tiếng bước chân lẻ loi của vài tiểu thương ngồi thừ trên ghế nhựa, mắt nhìn vô định. Họ vẫn mở đèn, vẫn treo hàng, nhưng khách không còn nhiều như trước. Nhiều người thân của người viết đang có sạp ở chợ Tân Bình, An Đông, có cửa hàng ngoài phố – ai cũng than ế, mà cái ế này không phải mới một hai tháng. Nó kéo dài từ khoảng 2019 đến nay, qua dịch bệnh, qua khủng hoảng, và kéo luôn sức khỏe, thần kinh, giấc ngủ của biết bao người.

Hơn 50 triệu phận người sống nhờ gánh hàng nhỏ

Trong lúc trên báo chí và hội nghị, người ta nói về đường sắt cao tốc 350km/h, hàng không vũ trụ, siêu đô thị, đại dự án… thì ngoài kia, vẫn còn ít nhất hơn 50% dân Việt Nam – hơn 50 triệu người – đang sống bằng những gánh hàng, những quầy tạp hóa, sạp chợ, xe đẩy vỉa hè.

Họ là người bán, người mua, là nông dân trồng rau cung cấp cho chợ, là tài xế chở hàng, là người làm thuê bưng bê, bốc vác. Một chuỗi dài những phận người nhỏ bé gắn với một sạp hàng vài mét vuông. Chỉ cần đi ra chợ, ra phố, ngồi lặng một lát là thấy được bức tranh thật: hàng hóa chất đầy nhưng tiền không về, người bán nhiều hơn người mua, khuôn mặt nào cũng phảng phất lo âu.

Bài toán thuế: khi con số trên giấy lệch khỏi đời sống

Trong bối cảnh đó, câu chuyện 100, 200, 500 triệu, 1 tỷ… doanh thu/năm làm ngưỡng chịu thuế bỗng trở thành nỗi ám ảnh. Nó phản ánh ít nhất hai điều: áp lực ngân sách nhà nước đang rất lớn, và sự thiếu cập nhật với thực tế mưu sinh ngoài chợ.

Nhà nước không có thuế thì không thể trả lương bộ máy, hưu trí, đầu tư công, phúc lợi, quốc phòng, an ninh, tuyên truyền, hội họp… Điều đó ai cũng hiểu. Nhưng nếu lấy một con số doanh thu 1 tỷ/năm để coi là “lớn”, rồi áp ngưỡng thuế dày đặc, thì nên thử ngồi tính lại trên chiếc máy tính cũ kỹ của tiểu thương.

Một tỷ/năm nghĩa là khoảng 83 triệu/tháng. Giả sử lãi 10% – con số mà ngoài chợ nhiều người còn cho là mơ mộng – thì thu nhập gộp chỉ khoảng 8,3 triệu/tháng cho cả một hộ, trước khi trừ tiền nhà, tiền nhân công, tiền điện nước, phí chợ, vận chuyển, hao hụt, nợ nần… Sau khi gạn lọc hết những chi phí đó, còn lại bao nhiêu để nuôi một gia đình ba, bốn miệng ăn?

Chưa kể nhiều người trong nghề khẳng định thật lòng: bán lẻ tạp hóa, đồ thiết yếu, nếu tính đúng thì lãi chỉ từ 1–5% doanh thu. Một thùng bia lời 2–3 nghìn, một cây thuốc vài nghìn, chai dầu ăn 5 lít cũng chỉ thêm được vài tờ tiền lẻ. Làm cả ngày, trừ hết chi phí, gánh hàng nhiều khi chỉ còn lại chút tiền chợ, tiền ăn học cho con.

Gồng gánh 500 triệu doanh thu – hay gồng luôn cả cuộc đời?

Thử chia nhỏ con số 500 triệu doanh thu/năm: cũng mới chỉ khoảng 1,5 triệu/ngày. Với một quán ăn sáng bình dân, một tiệm tạp hóa nhỏ, một sạp vải trong chợ – 1,5 triệu tiền bán hàng chưa trừ gì – không phải là nhiều. Lãi gộp 20% đã là “trong mơ”, nghĩa là 300 nghìn/ngày để chi đủ thứ.

Ở các chợ truyền thống, rất nhiều tiểu thương trung niên, 40–60 tuổi, cả đời chỉ biết buôn thúng bán bưng. Họ không rành phần mềm, hóa đơn điện tử, báo cáo thuế. Chỉ cần nghe đến “truy thu”, “phạt”, “truy tố”, “kiểm tra đột xuất” là tay chân bủn rủn. Nỗi sợ này không phải vì họ muốn trốn tránh nghĩa vụ mà vì không đủ sức gánh thêm gánh nặng thủ tục lẫn tài chính.

Trong khi đó, thất thoát ngân sách từ lãng phí, đầu tư sai, tham nhũng, những “đại án” nghìn tỷ, những công trình bỏ hoang… thì vượt xa số tiền Nhà nước có thể tận thu từ hàng triệu hộ kinh doanh nhỏ. Giả sử một hộ 3 người, mỗi năm nộp thêm 20 triệu thuế, một triệu hộ cũng chỉ được 20.000 tỷ. Con số ấy, nhân lên rất nhiều lần nữa mới bằng số tiền mất đi trong một vài vụ án ngân hàng, bất động sản, hay vài dự án xây xong để… ngắm.

Tiếng nói từ đáy sạp chợ

Đi dưới những dãy cửa sắt kéo xuống, nghe tiểu thương nói chuyện với nhau, người ta mới hiểu thế nào là “sức cùng lực kiệt”. Người than “nghe xong chính sách thuế mới là hết muốn kinh doanh”, người bảo “làm không đủ lời đóng thuế thì nghỉ, nhưng nghỉ rồi sống bằng gì?”.

Có chị nội trợ chưa từng buôn bán cũng phải thở dài: “Nhìn mức thuế như vậy không biết những người bán nhỏ sống sao. Thuế khoán mà nhiều quán tạp hóa nhỏ là ăn thâm vốn, lãi tính bằng từng ngàn, không phải phần trăm trên vốn.”
Có người khác nói thẳng: “Bọn họ không rảnh xem dân sống chết thế nào đâu. Việc của họ là ký quyết định, thu phí, thuế, phạt… càng nhiều càng tốt.”

Lời bình luận “sự căm hận sâu dày đang nhen nhóm trong lòng tiểu thương” nghe có vẻ cực đoan, nhưng nó phản chiếu tâm trạng thật đang lan rộng: bị dồn tới chân tường, không còn đường lùi, trong khi ngoài kia siêu thị, trung tâm thương mại, sàn thương mại điện tử nước ngoài mọc lên như nấm bao vây chợ truyền thống.

Kinh tế vĩ mô và bữa cơm tiểu thương

Ở tầm vĩ mô, người ta nói về tăng trưởng GDP, về đường cao tốc, sân bay, cảng biển, về những “siêu dự án” trăm ngàn tỷ. Nhưng ở tầm bữa cơm của một hộ tiểu thương, câu chuyện đơn giản hơn nhiều: hôm nay bán được bao nhiêu, trả được tiền nhà không, còn tiền đóng tiền học cho con, thuốc men cho cha mẹ già, chuyện đám cưới, đám giỗ, đám ma bất chợt…

Khi người dân phải loay hoay từng đồng lẻ để cân đối cuộc sống, để sáng mở cửa hàng, tối đóng sổ nợ, thì bất cứ khoản thuế khoán nào đặt sai ngưỡng, thiếu lắng nghe, đều có thể trở thành giọt nước tràn ly. Người nghèo mua gói mì, chai dầu cũng gánh thuế VAT 5–8%; người giàu mua đất, mua vàng lại chịu tỷ lệ thấp hơn. Câu hỏi “ai đang thật sự bị tổn thương?” vì thế không khó trả lời.

Đến lúc phải “vi hành” thật sự

Có lẽ đã đến lúc những người làm chính sách nên bớt những chuyến “khảo sát” trong phòng lạnh, bớt những slide trình chiếu toàn số liệu đẹp, để thay bằng một buổi sáng đi bộ chậm rãi trong chợ Tân Bình, An Đông, Đồng Xuân, Bến Thành, hay dọc những tuyến phố tràn ngập bảng “cho thuê nhà”.

Đi mà không cần còi hụ mở đường, không đoàn xe tiền hô hậu ủng, chỉ cần ngồi xuống ghế nhựa thấp, uống ly trà đá của một bà bán nước đang loay hoay với tờ giấy nộp thuế. Nghe họ kể về một ngày bán từ 6 giờ sáng đến 10 giờ trưa, lời được 5.000 đồng trên tô bún, 2.000 đồng trên lon bia, rồi tưởng tượng cảnh họ phải lo thêm một khoản thuế khoán không biết tính từ đâu.

Khi đó, có lẽ người ta sẽ hiểu rằng, trước khi mơ về những đoàn tàu 350km/h hay các dự án “bay lên vũ trụ”, điều cấp thiết hơn là giữ cho gánh hàng ngoài chợ không đổ, cho những cánh cửa sắt thôi phải kéo xuống, cho tiểu thương còn đủ sức mỉm cười với khách quen.

Vì nếu chợ truyền thống tàn lụi, nếu những người buôn gánh bán bưng lần lượt rời cuộc chơi, thì nền kinh tế này sẽ mất đi một phần linh hồn – và mọi bản báo cáo tăng trưởng đẹp đến đâu cũng chỉ còn là những con số vô cảm trên giấy.
FROM VIETNAM

Minneapolis đầu đông, tuyết phủ mỏng trên mái nhà, ngoài phố vẫn là những khung cảnh quen thuộc: đàn ông ngồi ghế cắt tóc, phụ nữ khoác khăn choàng sặc sỡ đi chợ, mùi cà phê, mùi cơm, mùi bánh ngọt thoang thoảng trong những khu thương xá nhỏ.

Nhưng bên dưới cái bình yên ấy là một thứ nặng nề rất khác: hộ chiếu và thẻ xanh được nhét kỹ trong túi áo, túi xách. Nỗi sợ bị gọi lại, bị yêu cầu “cho xem giấy tờ”, bị tách khỏi gia đình – chỉ vì gương mặt, màu da, hay cái tên nghe “không Mỹ lắm”.

TỪ NỒI HOTDISH ĐẾN HAI CHỮ “RÁC RƯỞI”

Chỉ trong vài ngày, cộng đồng người Somali ở Minnesota đã trải qua một cơn lốc. Tổng thống Donald Trump gọi họ là “rác rưởi”, tuyên bố “không muốn họ ở trong đất nước này”, mỉa mai luôn cả quê hương họ là “một xứ sở hôi hám, không luật pháp, không quân đội, không gì hết”.

Song song với lời lẽ đó là hình ảnh các toán nhân viên di trú liên bang đổ về Minneapolis – St. Paul, mở một chiến dịch mang tên nghe rất kêu: truy bắt “những kẻ tồi tệ nhất trong số tồi tệ nhất”. Một thông cáo khoe đã bắt được 12 người, trong đó có vài người Somalia, như thể đó là bằng chứng cho cả một cộng đồng “nguy hiểm”.

Thế nhưng ngay tại Minnesota, lại trỗi dậy một làn sóng ngược chiều. Những email gửi tới các tổ chức Hồi giáo, các hội đoàn người Somali không chỉ có lời chửi rủa, mà còn có cả những câu rất… Minnesota: “Người Somali cũng Minnesota như món tater-tot hotdish”, “Somali cũng Minnesota như hội chợ tiểu bang”. Cách ví von dân dã ấy nói lên một điều: ở đây, họ được xem là hàng xóm, là đồng nghiệp, là bạn học – là “người trong nhà”, chứ không phải “rác rưởi”.

HÀNH TRÌNH TỪ NỘI CHIẾN ĐẾN “LITTLE MOGADISHU”

Trước thập niên 1990, Minnesota hầu như không có người Somali. Rồi chính quyền Somalia sụp đổ, đất nước chìm trong nội chiến, trường học, bệnh viện, hệ thống an ninh tan hoang, hàng triệu người buộc phải rời bỏ quê hương.

Một số trôi dạt sang Châu Âu, Trung Đông, Châu Phi, rồi dần dần, những chuyến bay tị nạn hạ cánh xuống vùng đất lạnh giá mang biệt danh “North Star State”. Họ bắt đầu từ những công việc ít ai tranh: nhà máy thịt, làm ca đêm dọn dẹp, nhà hàng, khách sạn, lái taxi, cho thuê xe…

Minnesota không chỉ cho họ việc làm, mà còn có một mạng lưới dịch vụ xã hội tương đối hào phóng. Nhờ đó, những cụ già “lọt giữa các kẽ nứt” được chăm sóc, những gia đình tị nạn có thể dựng lại cuộc sống từ hai bàn tay trắng. Đám trẻ đến trong độ tuổi thiếu niên, sau mười, mười lăm năm đã tốt nghiệp trung học, đại học, trở thành luật sư, y tá, bác sĩ, giáo viên.

Theo thời gian, hiệu ứng “tuyết lăn” xuất hiện: có công việc, có cộng đồng, họ gọi thêm bạn, thêm họ hàng từ trại tị nạn, từ các bang khác. Ngày nay, khoảng hơn 100.000 người gốc Somali sống tại Minnesota, trong đó cỡ 80.000–85.000 người tập trung ở vùng Twin Cities. Phố Cedar-Riverside ở Minneapolis được nhiều người gọi bằng cái tên thân mật: “Little Mogadishu” – Mogadishu thu nhỏ.

Khi cộng đồng đủ đông, họ trở thành một lực lượng cử tri đáng kể. Từ đó, nước Mỹ có nữ dân biểu đầu tiên gốc Somali – Ilhan Omar – cất tiếng nói ở Quốc hội. Cũng chính cái tên ấy nhiều lần trở thành mục tiêu công kích của ông Trump.

CHIẾN DỊCH “TRỤC XUẤT” VÀ NỖI SỢ IM LẶNG

Khi Tổng thống gọi Ilhan Omar là “garbage”, gọi “bạn bè của bà ấy” là “garbage”, rồi tuyên bố Minnesota là “ổ rửa tiền gian lận” sau vụ bê bối chiếm đoạt tiền trợ cấp thực phẩm thời dịch, cảm xúc của cộng đồng Somali lập tức trượt từ giận dữ sang bất an.

Ít ngày sau, một chiến dịch của sở Di trú và Hải quan (ICE) bắt đầu ở Minneapolis – St. Paul, với mục tiêu nhắm tới người Somali không có giấy tờ hợp lệ. Tên chiến dịch nghe rất “oai phong”, nhưng hình ảnh thì rất đời thường: xe mang biển số bang khác đậu trước các khu thương xá người Somali, những người đàn ông áo ghi lê có chữ “ERO” bước xuống, yêu cầu xem ID, rồi quyết định ai được đi, ai phải ở lại.

Không khó hiểu khi những khu chợ như Karmel Mall bỗng vắng khách. Một anh thợ bánh sinh ra ngay tại Minneapolis thú nhận mình… vẫn sợ. Anh kể, cảm giác tệ nhất là tưởng tượng đang ngồi trong xe thì có người gõ cửa: “Đi với chúng tôi”. Dù là công dân Mỹ, anh vẫn thấy cần phải… chuẩn bị tinh thần.

Ở một khu chợ khác, một phụ nữ chìa thẻ xanh cho thị trưởng Jacob Frey xem, giải thích rằng mấy ngày nay lúc nào cũng mang theo vì… sợ. Có người sinh ra ở Buffalo, New York, bị chặn lại, bị nắm tay yêu cầu đưa giấy tờ – và chỉ được thả đi khi chứng minh mình là công dân. Những câu chuyện nhỏ ấy lan qua điện thoại, mạng xã hội, khiến nỗi sợ càng âm ỉ.

KHI CẢ MỘT CỘNG ĐỒNG BỊ “KẾT ÁN”

Vụ gian lận hàng trăm triệu đôla tiền chương trình nuôi trẻ em trong đại dịch, với nhiều bị can là người gốc Somali, rõ ràng là một tội ác nghiêm trọng. Không ít người trong cộng đồng cũng nói thẳng: “Ai ăn cắp tiền của trẻ em thì phải đi tù”.

Nhưng từ việc kết án những kẻ gian lận cụ thể, đến việc dùng vụ án đó để bôi lên cả một cộng đồng, gọi cả một sắc dân là “rác rưởi”, là “gánh nặng”, là “nơi sinh ra toàn kẻ phạm tội”, đó là một bước nhảy nguy hiểm.

Thị trưởng Frey đã nói một câu rất đắt: ông là người Do Thái, nhưng chưa bao giờ bị ai bắt chịu trách nhiệm về tội ác tài chính của Bernie Madoff. Vậy thì tại sao hàng chục nghìn người Somali, trong đó đa số là công dân Mỹ, lại phải gánh tiếng xấu vì hành vi của vài chục kẻ lừa đảo?

Ngay trong nội bộ người Somali cũng có những tiếng nói tự soi lại mình: không ai phủ nhận “một vài quả táo thối”, nhưng họ phản đối “trừng phạt cả vườn táo”. Họ muốn nhìn thẳng vào sai lầm, nhưng không chấp nhận bị tước đi nhân phẩm.

MINNESOTA LÊN TIẾNG: “CHÚNG TÔI ĐỨNG VỚI SOMALI”

Trong bối cảnh đó, điều khiến nhiều người xúc động chính là phản ứng của không ít lãnh đạo và cư dân Minnesota.

Thị trưởng Minneapolis tham gia vòng tròn cầu nguyện liên tôn với cộng đồng Hồi giáo, tới tận các khu chợ Somali để trò chuyện, trấn an. Ông ký một sắc lệnh cấm các lực lượng thực thi di trú liên bang sử dụng các bãi đậu xe, nhà xe, khu đất trống thuộc sở hữu thành phố làm nơi dàn quân cho các chiến dịch truy quét. Thống đốc bang lên tiếng gọi kế hoạch của chính quyền liên bang là một “màn trình diễn PR”, chứ không phải giải pháp thực sự cho vấn đề tội phạm.

Các thượng nghị sĩ, dân biểu, các nhóm tôn giáo, tổ chức xã hội dân sự cũng lần lượt xuất hiện, không phải với ngôn ngữ cực đoan, mà với những câu rất đơn giản: “Chúng tôi yêu các bạn. Chúng tôi đứng về phía các bạn. Người Somali không đơn độc ở Minnesota”.

Một nhà hoạt động trích lại câu tục ngữ Somali: “Cái miệng chửi là của kẻ chửi”. Lời mắng nhiếc, miệt thị, cuối cùng phản ánh nhân cách của người thốt ra, chứ không phải giá trị của người bị nhắm đến.

MANG HỘ CHIẾU TRONG TÚI, MANG NƯỚC MỸ TRONG TIM

Đằng sau những con số, những cụm từ như “chiến dịch di trú”, “gian lận phúc lợi”, là những đời sống rất thường: người chủ tiệm bánh, anh tài xế xe tải chở đất đá với hai bàn tay chai sần, cô sinh viên đại học, bà mẹ đưa con đi học Qur’an rồi chở thẳng tới lớp tiếng Anh.

Có người Somali từng ủng hộ ông Trump, chia sẻ rằng thời kinh tế khá lên, anh nhìn con số và… thấy hợp lý. Nhưng đến khi nghe cộng đồng mình bị gọi là “garbage”, anh cảm thấy bị xúc phạm và bị phản bội.

Cũng có những người Somali khác vẫn nói họ thích một số chính sách bảo thủ, nhưng đồng thời khẳng định: không một tổng thống nào có quyền tước đi phẩm giá của họ. Họ đã làm việc, đóng thuế, nuôi con cái lớn lên trong hệ thống trường học Mỹ. Nhiều người trong số họ là công dân đời thứ hai, thứ ba – “nhà” với họ bây giờ chính là Minneapolis, là St. Paul, chứ không phải một Mogadishu xa xôi chỉ còn lại trong lời kể của cha mẹ.

Bởi vậy, trong những ngày này, hộ chiếu Mỹ, thẻ xanh, giấy tờ di trú có thể nằm trong túi áo, túi xách – nhưng điều họ mang nặng nhất vẫn là một câu hỏi: “Nếu mình đã là người Mỹ, tại sao mình phải sống như một người luôn chờ bị đuổi đi?”

KHÔNG CHỈ LÀ CÂU CHUYỆN CỦA NGƯỜI SOMALI

Câu chuyện Minneapolis không chỉ là chuyện của người Somali, không chỉ là chuyện của một bang miền Bắc xa xôi phủ tuyết. Mỗi lần một cộng đồng bị gọi là “rác rưởi”, bị biến thành “vật tế thần” cho những cơn giận dữ chính trị, là mỗi lần sợi dây ràng buộc xã hội Mỹ bị kéo căng thêm một chút.

Những người Minnesota đang đứng cạnh hàng xóm Somali hôm nay – từ nhà thờ, đền thờ tới tòa thị chính – đang gửi đi một thông điệp: “Không đời nào, khi chúng tôi còn ở đây, một nhóm người lại bị đối xử như thế”. Đồng thời, chính các cộng đồng di dân cũng phải nhìn lại mình, không dung túng cho những kẻ lợi dụng thân phận tị nạn, di dân để trục lợi, để rồi kéo cả cộng đồng vào tâm bão.

Giữa cái lạnh cắt da của Minneapolis và cái nóng hầm hập của những lời lẽ độc hại, vẫn còn đó một ấm áp rất Mỹ: ý thức rằng quyền công dân không đo bằng nơi sinh, màu da hay tôn giáo, mà đo bằng những “sợi dây công dân” – civic bonds – giữa người với người.

Và có lẽ, điều quan trọng nhất cần được nhắc lại, trong mọi cuộc tranh luận về di trú, tội phạm hay gian lận, là một câu tưởng chừng đơn giản: “Không có con người nào là rác rưởi.” Đặc biệt là những người đã bỏ lại sau lưng chiến tranh và đổ nát, bươn bả cả đời để được đứng vào hàng ngũ những người Mỹ bình thường.

Một thủ tướng "thân thiện" trong ngoại giao, trong các con mắt của nhiều doanh nghiệp. Ông từng tiếp CEO Nvidia ngay tại quán ăn vỉa hè, lội nước thăm bà con vùng lũ, vào Sài Gòn thời Covid-19. Dù nhiều người nói ông chỉ làm màu, nhưng đa số đều có thiện cảm với ông thủ tướng từng học và làm việc tại Romania, phong cách ông lãnh đạo cũng rất "quý phái" kiểu châu Âu. Tuy nhiên vì không có binh lực trong tay (công an, quân đội) nên ngày từ đầu người ta đã đoán ông sẽ bị mất chức thủ tướng. Vụ án duy nhất mà ông dính "phốt" là vụ bà Nhàn AIC.


Mấy ngày nay dư luận lại có món “đặc sản” quen thuộc: tin đồn nhân sự. Và nhân vật bị gọi tên nhiều nhất là ông Phạm Minh Chính—một thủ tướng từng được không ít người… có thiện cảm, dù khen hay chê thì ai cũng công nhận ông có “gương mặt truyền thông” rất mạnh.

Thủ tướng “thân thiện”: sống bằng hình ảnh, nổi bằng… khoảnh khắc
Người ta nhớ ông bởi những hình ảnh rất đời: tiếp CEO Nvidia ngay quán ăn vỉa hè; lội nước thăm bà con vùng lũ; có mặt ở Sài Gòn thời Covid-19; nói chuyện ngoại giao kiểu “mềm mà sáng”. Có người bảo làm màu. Nhưng cũng nhiều doanh nghiệp nhìn ông như một người dễ tiếp xúc, dễ đối thoại, phong cách “quý phái” kiểu châu Âu—phần vì từng học và làm việc ở Romania, phần vì cách ông xuất hiện khá “đúng bài” trước ống kính.

Trớ trêu là: ở chính trường, đôi khi điểm mạnh của truyền thông lại là điểm yếu của quyền lực. Người ta có thể cầm ly cụng chúc mừng rất đẹp… nhưng không cầm được bộ máy thì ly đó cũng chỉ là ly.

Tin đồn “mất ghế”: khi quyền lực không nằm ở nụ cười
Theo luồng bàn tán đang lan rộng, thế lực Hưng Yên bị cho là đã “tước” dần thực quyền của ông, và viễn cảnh ông không còn tiếp tục là Thủ tướng sau Đại hội XIV được nhắc đến như một kịch bản rất nghiêm túc—ít nhất là trong các câu chuyện hành lang.

Lý do được giải thích theo kiểu dân gian nhưng nghe lại rất “đúng logic chính trị”: ông Chính không có binh lực trong tay. Công an, quân đội—những nơi quyết định an toàn và đòn bẩy—không phải là sân nhà. Mà khi không có “đội hình”, mọi chiến thuật chỉ còn là… phát biểu.

“Liệu còn nước còn tát”: chạy sang Bộ Quốc phòng tìm thế dựa?
Ngay sau khi cuộc họp số 15 kết thúc được một ngày, ông Phạm Minh Chính chủ trì cuộc làm việc với Bộ Quốc phòng và nhiều bộ ngành để bàn nhiệm vụ quân sự–quốc phòng năm 2026, nhấn vào trọng tâm phát triển công nghiệp quốc phòng. Dư luận nhìn cảnh ấy rồi tự diễn giải: “Ủa, phải chăng ông đang tìm ‘viện quân’?”

Thực hư thế nào chỉ người trong cuộc biết. Nhưng về mặt hình ảnh, nó giống một nước cờ “bấu víu vào sức nặng cuối cùng”—khi bạn không nắm được công an, ít nhất bạn muốn đứng cạnh quân đội để… khỏi thấy mình quá trơ trọi.

Lê Minh Hưng và chiếc ghế Thủ tướng: đồn đoán hay dọn đường?
Cùng lúc, tin đồn ông Lê Minh Hưng có khả năng cao ngồi ghế Thủ tướng xuất hiện dày đặc. Ông Hưng được mô tả như một “kỹ trị gia” kín tiếng, từng là Thống đốc Ngân hàng Nhà nước, rồi làm Trưởng Ban Tổ chức Trung ương—một vị trí cực mạnh về nhân sự.

Trong các câu chuyện “thạo tin”, ông Hưng còn được xem là quân cờ trung thành trong bàn tay sắt, và nếu kịch bản này xảy ra thì đó không chỉ là thay người—mà là thay mô hình: từ kiểm soát chéo sang “đồng tâm, trùng trục”, tức một trục quyền lực chạy thẳng, ít khoảng trống, ít đối trọng.

Bộ Công an và “lãnh địa riêng”: Thủ tướng là cấp trên… trên giấy
Một chi tiết được đem ra mổ xẻ nhiều là vai trò của Bộ Công an. Dù theo hình thức Bộ trưởng là cấp dưới Thủ tướng, nhưng trong thực quyền, đó lại là một “lãnh địa” có công cụ điều tra và hồ sơ. Và vì vậy, người ta nói: Thủ tướng có thể chỉ đạo, nhưng không thể “ra đòn” theo cách công an có thể ra đòn.

Câu chuyện càng chua hơn khi có người nhắc lại bài phát biểu ca ngợi lực lượng công an theo kiểu rất mềm, nghe như “vuốt đuôi”: “thức cho dân ngủ, gác cho dân vui chơi…” Nghe thì đẹp. Nhưng trong bối cảnh đấu đá, nó lại bị dân mạng chế thành: lúc nguy cấp, lời hay cũng giống… áo mưa: che được mưa nhỏ, gặp bão thì thôi.

A1-A5: sơ đồ quyền lực kiểu “một lớp học, năm chức danh”
Dư luận còn truyền nhau “bảng phân vai” như sau:
A1+A2/ Tô Lâm: Tổng bí thư + Chủ tịch nước
A3/ Lê Minh Hưng: Thủ tướng
A4/ Trần Thanh Mẫn: Chủ tịch Quốc hội
A5/ Trần Cẩm Tú: Thường trực Ban Bí thư

Nghe như ký hiệu bài thi, nhưng lại phản ánh tâm trạng xã hội: người ta đang nhìn chính trị như một ván cờ, mà mỗi quân được gọi bằng mã số—vì tên thật đôi khi không quan trọng bằng vị trí đứng.

Bloomberg và câu chuyện “ngoại lệ thành tiền lệ”
Thông tin Bloomberg dẫn nguồn ẩn danh về khả năng ông Tô Lâm tiếp tục làm Tổng bí thư và kiêm Chủ tịch nước càng làm đồn đoán nóng thêm. Đi kèm đó là câu hỏi: vì sao “quá tuổi” vẫn có thể tiếp tục?

Lập luận phổ biến trong các bài bình luận là: tiền lệ “trường hợp đặc biệt” trước đây đã mở cửa cho việc bẻ quy định. Khi ngoại lệ trở thành tiền lệ, thì điều lệ giống như… hàng rào thấp: ai muốn bước qua cũng bước qua được, miễn là đủ lực.

Từ “thủ tướng vỉa hè” đến cuộc chơi không dành cho người không có lực
Nếu đúng như tin đồn, ông Phạm Minh Chính là một ví dụ cay đắng cho bài học cũ: chính trường không chỉ là bài phát biểu hay, ngoại giao mềm, hay hình ảnh lội nước cứu dân. Những thứ đó giúp bạn được yêu mến. Nhưng để sống sót trong “cung đình”, bạn cần một thứ khác: lực và liên minh.

Và nếu chiếc ghế Thủ tướng thực sự đổi chủ, thì câu chuyện không dừng ở một cá nhân. Nó là dấu hiệu của một giai đoạn quyền lực đang được sắp lại—thậm chí theo hướng “đồng tâm, trùng trục”, nơi mọi đường dây đều chạy về một trục chính.

Còn ông Chính? Có lẽ ông vẫn sẽ xuất hiện đâu đó, vẫn nói năng lịch thiệp, vẫn “quý phái châu Âu”. Chỉ có điều, trong ván cờ này, lịch thiệp không thay được… quân.

“Khi nào chúng ta phải cúi đầu trước một số cộng đồng nhất định…Tại sao tên thị trưởng khốn kiếp này lại phải xin lỗi những tên cướp biển gian xảo đó?!” – Một người nhập cư tự hào chỉ trích gay gắt những người Somalia vô ơn và Thị trưởng Jacob Frey trong một bài phát biểu đầy sức mạnh


Một người nhập cư hợp pháp đầy tự hào gần đây đã gây sốt trên mạng xã hội sau khi có bài phát biểu dài dòng chỉ trích những người nhập cư bất hợp pháp gốc Somalia vô ơn ở Minneapolis, cùng với ông thị trưởng ngu ngốc của thành phố.

Như độc giả của TGP đã biết , 70 thành viên cộng đồng người Somalia ở Minnesota đã tham gia vào vụ biển thủ 250 triệu đô la tiền quỹ phòng chống COVID-19, số tiền này vốn được dành để nuôi sống trẻ em. Hàng triệu đô la đã bị đánh cắp từ tiền thuế của người dân Mỹ và chuyển ra nước ngoài đến Somalia, và 80% số tiền vẫn chưa được thu hồi.

Các nhân viên thuộc Sở Dịch vụ Nhân sinh bang Minnesota đã cáo buộc Thống đốc cánh tả Tim Walz dàn dựng một vụ che đậy quy mô lớn nhằm bảo vệ đường dây gian lận khổng lồ khỏi bị phát hiện. Theo các nhân viên, ông Walz không chỉ phớt lờ những cảnh báo ban đầu mà còn chủ động trả đũa những nhân viên của cơ quan đã lên tiếng cảnh báo.

Nữ nghị sĩ Ilhan Omar cũng đang vướng vào vòng xoáy của vụ bê bối này. Tờ New York Post đã công bố những bằng chứng đáng báo động cho thấy bà không chỉ tổ chức tiệc cho một trong những nhà hàng liên quan đến đường dây gian lận, mà còn quen biết cá nhân với một trong những chủ sở hữu bị kết tội của nhà hàng đó.

Trong khi đó, Thị trưởng Minneapolis Jacob Frey sẽ làm bất cứ điều gì để lấy lòng cộng đồng người Somalia và đáp trả Trump sau khi ông ta gọi họ là "rác rưởi".

Frey đã cố gắng lấy lòng người dân đến mức thậm chí còn thử cả món ăn truyền thống của Somalia, dù suýt nôn mửa khi cố gắng ăn nó.

Tuần trước, Keith Phan, một người nhập cư gốc Việt, đã đăng tải một video trên TikTok, bày tỏ sự bức xúc của mình về những gì anh ấy đang chứng kiến.

Sau khi đặt câu hỏi đầy sinh động về lý do tại sao người Mỹ lại chiều lòng cộng đồng người Somalia, Phan lưu ý rằng mặc dù số lượng người di cư Việt Nam ở Mỹ tương đối ít, nhưng tất cả họ đều đang sống rất tốt.

Trong số đó có một số chủ doanh nghiệp, bác sĩ, kỹ sư và nhà khoa học.

Hơn nữa, không một người nhập cư Việt Nam nào từng đòi hỏi người khác phải chiều chuộng mình. Thay vào đó, họ làm việc chăm chỉ và hòa nhập vào xã hội Mỹ.

Phan kết thúc bằng cách chỉ trích gay gắt Frey vì đã nói tiếng Somali và xin lỗi những "tên cướp biển gian xảo" này.


PHAN: Từ khi nào mà chúng ta lại phải cúi đầu trước một số cộng đồng nhất định chứ?

Nghe này, tôi là người châu Á; tôi là người Việt Nam, chúng tôi có cộng đồng riêng của mình. Chúng tôi đang phát triển mạnh mẽ.

Chúng tôi mới ở đây chưa đầy 50 năm. Nếu nhìn vào số liệu, chúng tôi chỉ có khoảng hai triệu người.

Trong số hai triệu người dân của chúng ta, phần lớn là những người kinh doanh, nhà khoa học, kỹ sư, bác sĩ. Chúng ta đóng góp cho đất nước này nhiều hơn là nhận được.”

Chúng tôi chưa bao giờ yêu cầu bất cứ ai phải cúi đầu hay nói ngôn ngữ của chúng tôi.

Tại sao ông thị trưởng của cái vùng đất cướp biển Somalia ở Minnesota này lại phải nói tiếng của chúng và xin lỗi cho những tên cướp biển gian xảo đó?

Từ bao giờ mà chúng ta phải làm thế?

Theo như bà Melissa Trần, tên thật là Trần Thị Mộng Tuyền, đã bị cùm tay và chân trong suốt chuyến bay dài 48 tiếng đã bị trục xuất về Việt Nam vào ngày 17/11/2025 sau hàng chục năm bà Melissa Trần đã sống tại Mỹ với tấm thẻ xanh, trong khi đó bà Melissa Trần đã nói rằng bà cảm thấy "bị đối xử tồi tệ còn hơn một con vật" trong tin nhắn gửi luật sư.

Hành trình bay 48 giờ được mô tả là "đầy đau khổ".

Bà Melissa Trần, tên thật là Trần Thị Mộng Tuyền, đã bị cùm tay và chân trong suốt chuyến bay dài 48 tiếng, qua nhiều chặng dừng, từ Mỹ về Việt Nam.

Trong tin nhắn gửi luật sư, bà Melissa Trần nói rằng bà cảm thấy "bị đối xử tồi tệ còn hơn một con vật".

Hiện bà đang ở với một người anh họ tại Việt Nam, để lại gia đình gồm chồng và bốn con ở Maryland, Mỹ.

Luật sư của bà Melissa Trần nói với BBC News Tiếng Việt rằng vụ trục xuất là "một bi kịch", trong khi cộng đồng ở Mỹ vẫn đang nỗ lực để đưa bà trở về Mỹ.

"Bà Melissa Trần nhận được sự ủng hộ to lớn từ cộng đồng địa phương."

"Tất cả những người quen biết bà ấy đều đã bày tỏ rằng họ sẽ làm những gì có thể để hỗ trợ bà ấy."

"Cần thấy rằng đây là một sai lầm nghiêm trọng về mặt tư pháp và chúng ta cần tìm cách đưa bà ấy trở về," luật sư Jennie Pasquarella nói với BBC News Tiếng Việt, và nhấn mạnh rằng việc này hiện đang phụ thuộc rất lớn vào các chính trị gia Mỹ.

Về khả năng bà Melissa quay lại nước Mỹ, bà Pasquarella nói "khó" nhưng "vẫn có thể".

Bà Jennie Pasquarella cũng chỉ trích cách thức mà chính quyền Mỹ đối xử với những người bị giam giữ hoặc bị trục xuất, như cùm tay chân họ, là đi ngược lại hiến pháp và và các chuẩn mực quốc tế, có thể cấu thành hành động "tra tấn".

"Luật pháp Mỹ quy định chính phủ không được phép giam giữ người nhập cư chỉ nhằm mục đích trục xuất, theo cách có tính chất trừng phạt như thể họ đang bị xử lý vì một tội hình sự," bà Jennie Pasquarella lý giải.

Bà cho rằng đây là một chiến dịch nhằm khiến người nhập cư khiếp sợ và tự nguyện rời đi.

Phóng viên BBC từng tới thăm một trung tâm trục xuất ở New York và chứng kiến cảnh những người di cư bị "đối xử như thú vật", khiến nhiều người sang chấn tâm lý.

Bà Melissa Trần từ Việt Nam đến Mỹ vào năm 1993, khi mới 11 tuổi, với tư cách là người tị nạn.

Sau đó bà trở thành thường trú nhân hợp pháp.

Năm 2001, bà bị kết tội trộm cắp.

Trong thời gian 2003-2004, tòa di trú ra lệnh trục xuất bà, nhưng Việt Nam từ chối nhận lại, nên bà vẫn được ở Mỹ và đi trình báo đều đặn với Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Hoa Kỳ (ICE) suốt hơn 20 năm.

Bà khai rằng khi còn trẻ, bạn trai cũ của bà trộm tiền của một chủ lao động, nhưng bà nhận tội, hoàn trả số tiền đánh cắp và ngồi tù sáu tháng, theo luật sư.

Thời điểm đó, bà không biết rằng thỏa thuận nhận tội trong vụ án này có thể dẫn đến việc bà bị trục xuất.

Điều này có nghĩa, về mặt luật pháp, bà Melissa Trần sau khi lãnh án tù đã nằm trong danh sách có thể bị trục xuất.

Điều đáng nói là trong nhiều năm, Việt Nam không nhận những người tị nạn rời khỏi đất nước trước năm 1995.

Do đó, bà Trần trong suốt những năm qua vẫn sinh sống bình thường tại Mỹ và chỉ phải đi trình diện viên chức di trú theo quy định - điều mà bà vẫn tuân thủ.

Đây là một thủ tục đăng ký thông thường mà bà đã thực hiện trong hàng chục năm qua: trình giấy tờ tùy thân, sau đó quan chức ICE cấp cho bà một ngày hẹn tiếp theo để ra trình diện.

Nhưng mọi chuyện đã thay đổi trong nhiệm kỳ thứ hai của chính quyền Trump.

Chính phủ Việt Nam gần đây đã chấp thuận những trường hợp bị Mỹ trục xuất và là những người rời Việt Nam trước mốc 1995.

Hồi tháng 2/2025, chính phủ Việt Nam đã cam kết hỗ trợ việc hồi hương của hàng chục công dân bị giam giữ tại Hoa Kỳ và nhanh chóng xử lý các yêu cầu trục xuất mới sau khi chính quyền ông Trump đe dọa áp thuế thương mại và trừng phạt thị thực.

Tháng 10/2025, bà Melissa Trần bị bắt giam khi ra trình diện ICE, sau đó bị giam năm ngày ở Baltimore, Maryland "mà không có lời giải thích".

Sau đó, bà Melissa Trần được cho về nhà nhưng rồi bị bắt lại vào lần trình diện kế tiếp hồi tháng 11/2025, bị tạm giam, sau đó bị đưa lên máy bay đến Louisiana, rồi lên máy bay về Việt Nam, mà "không có bất kỳ thông báo nào".

Một trong những giải pháp được xem là mang lại nhiều hi vọng nhất hiện nay là xin ân xá cho bà Melissa Trần từ thống đốc sắp nhậm chức của bang Virginia - nơi bà Trần bị kết tội trộm cắp.

Tuy nhiên, quy trình xin ân xá này rất khó khăn và sẽ kéo dài, theo luật sư.

Trong khi đó, Bộ An ninh Nội địa Mỹ đã trả lời về vụ việc của bà Trần:

"ICE đã bắt giữ Trần Thị Mộng Tuyền, một người nhập cư bất hợp pháp từ Việt Nam, với tiền án bao gồm làm giả, trộm cắp, gian lận và viết séc gian lận. Một thẩm phán di trú đã ban hành lệnh trục xuất cuối cùng cho bà vào năm 2004. Bà ấy có hơn 20 năm để rời khỏi Hoa Kỳ và được hưởng đầy đủ quy trình tố tụng hợp pháp," Trợ lý Bộ trưởng An ninh Nội địa Tricia McLaughlin viết trong phản hồi với kênh truyền thông WJZ Investigates. "Thông điệp của Tổng thống Trump và Bộ trưởng Noem rất rõ ràng: người nhập cư bất hợp pháp phạm tội không được chào đón tại Hoa Kỳ."

Thượng nghị sĩ Dân chủ Chris Van Hollen của Maryland đã lên án vụ trục xuất bà Trần, theo CBS News, và nói rằng đây là một câu chuyện "quá bi thảm", "không đáng để xảy ra", và rằng văn phòng của ông sẽ nỗ lực đưa bà quay về Mỹ.

Hàng trăm người Mỹ gốc Việt đã bị trục xuất, hàng ngàn người nằm trong nguy cơ cao

Trong vài tháng qua, đã có hàng trăm người gốc Việt bị Mỹ trục xuất về Việt Nam, đặc biệt trong các tháng Sáu và Bảy, theo luật sư.

Chính phủ Mỹ và Việt Nam không công bố chính thức các con số này.

Ước tính hiện có khoảng 16.000 người từ Đông Nam Á – gồm Việt Nam, Campuchia và Lào – có lệnh trục xuất của chính phủ Mỹ, nhưng chưa bị trục xuất.

Những người này hiện đều có nguy cơ bị giam giữ và trục xuất ngay lập tức, trong khi chính phủ Mỹ đang cố gắng yêu cầu các quốc gia quê hương của họ cấp giấy tờ hồi hương.

Trong trường hợp các quốc gia này không đồng ý, thì chính phủ Hoa Kỳ sẽ cố gắng trục xuất họ sang một nước thứ ba, luật sư cho hay.

"Đây là điều tồi tệ nhất có thể xảy ra đối với những trường hợp này, bởi vì việc trục xuất sang nước thứ ba sẽ đưa họ đến những nơi mà họ không có bất kỳ mối liên hệ nào.

"Thường là trong những điều kiện vô cùng khắc nghiệt, bao gồm cả việc một số người bị bỏ tù ngay khi họ đặt chân tới nơi.

"Và mọi thứ đều được thực hiện trong bí mật. Chính phủ không hề thông báo trước cho họ rằng họ đang bị đưa tới một nước thứ ba. Họ [chính quyền] cũng không cho họ bất kỳ cơ hội nào để phản đối quyết định trục xuất đó," luật sư Jennie Pasquarella nói.

Tháng 7/2205, Bộ An ninh Nội địa Mỹ đã nối lại các chuyến bay trục xuất người nhập cư bằng việc đưa năm người từ Việt Nam, Lào, Jamaica, Cuba và Yemen đến Eswatini, một quốc gia nhỏ bé ở miền nam châu Phi.

Một công dân gốc Việt khác bị Mỹ trục xuất sang Nam Sudan hồi tháng 5/2025.
Chấn thương từ Chiến tranh Việt Nam

Theo bà Jennie Pasquarella, điều quan trọng là cần phải nhìn thấy toàn bộ bức tranh của việc trục xuất này.

Đó là bức tranh về một cộng đồng người Việt phải di cư sang Mỹ sau khi "chính phủ Mỹ đã can thiệp vào đất nước của họ" thời Chiến tranh Việt Nam.

Những người này chịu các chấn thương tâm lý chồng chất, theo luật sư.

Họ cũng chính là lớp người rời Việt Nam trước năm 1995 mà nay chính phủ Việt Nam mới tiếp nhận họ (trong trường hợp bị Mỹ trục xuất).

Chiến tranh Việt Nam kết thúc đã dẫn đến cuộc khủng hoảng người tị nạn ở Đông Dương. Khoảng 1,5 triệu người Việt đã phải rời bỏ đất nước do cuộc chiến này. Một phần rất lớn trong số đó định cư tại Mỹ.

Người nhập cư Việt Nam và con cái của họ chào đời tại Hoa Kỳ tạo nên một trong những cộng đồng người di cư lớn nhất tại Hoa Kỳ, với 2,3 triệu người.

Khi đến Mỹ, những người vừa trải qua cú sốc chiến tranh và lìa xa quê hương lại trải qua một cú sốc khác do thiếu hụt các nguồn lực hỗ trợ dành cho cộng đồng người tị nạn.

Theo luật sư, nhiều người nhập cư mà bà từng tiếp xúc đã trải qua những khủng hoảng về sức khỏe tâm thần. Đây cũng chính là lý do khiến họ hoặc con cái họ phạm tội thời thanh thiếu niên.

Do Việt Nam không tiếp nhận họ, những người này tiếp tục ở lại Mỹ và đã xây dựng một cuộc sống ổn định, khiến bà Jennie Pasquarella cho rằng "rất đau lòng" khi họ bị trục xuất.

"Phần lớn những người hiện nay bị đưa vào diện trục xuất đều trên 40 tuổi. Họ có sự nghiệp, họ đã học hành ở đây, họ có con, có cháu.

"Họ không biết gì về Việt Nam, và vì thế mức độ tổn hại giờ đây nghiêm trọng hơn rất nhiều so với việc họ bị trục xuất cách đây 20–30 năm," luật sư nói.

Luật nhập cư 'lỗi thời'

Luật nhập cư được cập nhật lần cuối vào năm 1996 và những thay đổi khiến luật này trở nên hà khắc hơn rất nhiều và làm tăng hậu quả cũng như hình phạt cho những trường hợp như bà Melissa, theo luật sư Jennie Pasquarella.

Nhiều thay đổi cần phải được chỉnh sửa. Nhưng bà Jennie Pasquarella tin này điều này sẽ không xảy ra với một Quốc hội hiện tại mà bà đánh giá là không hiệu quả.

Vụ việc của bà Melissa Trần phản ánh rõ luật nhập cư của Hoa Kỳ lạc hậu đến mức nào, theo luật sư.

"Luật này không tính đến thực tế rằng một người có thể mắc sai lầm từ rất nhiều năm trước, nhưng họ đã chứng minh được họ đã thay đổi hoàn toàn, họ đóng góp cho cộng đồng và xã hội. Và họ không nên bị trừng phạt vì sai lầm đó suốt phần đời còn lại."

"Nhưng bi kịch là luật không nhìn thấy con người đã thay đổi và đã làm mọi điều mà xã hội mong đợi họ làm. Về cơ bản, luật nói rằng: vâng, anh có thể bị trừng phạt suốt đời, chúng tôi không quan tâm. Bà Melissa là một ví dụ điển hình cho điều đó."

"Có thể ngăn chặn sự lạm dụng quyền lực mà chúng ta đang chứng kiến ​​bởi chính phủ liên bang, nhưng tại thời điểm này, chúng ta đang sống trong một cuộc khủng hoảng và rất khó để kiềm chế chính phủ này và buộc họ phải chịu trách nhiệm," bà Jennie Pasquarella nói.

Với những người hiện đang trong diện bị trục xuất nhưng vẫn còn ở Mỹ, bà Jennie Pasquarell cho rằng họ nên kiếm tư vấn pháp lý trước khi bị ICE bắt giam.

"Hãy quay lại tòa án nơi họ bị kết án và xem liệu có cơ hội nào để bản án có thể được hủy bỏ hoặc sửa đổi hay không," bà nói.

Bởi một khi đã bị ICE bắt giam, thì họ sẽ không có thời gian để thực hiện các thủ tục pháp lý để cứu mình.

Và tệ hơn nữa là khi bị trục xuất về Việt Nam, thì cơ hội để quay lại Mỹ của họ là rất mong manh, bà Jennie Pasquarell cho hay.