Chắc hẳn chúng ta đều có nghe nói đến những nỗ lực không ngừng của khoa học trong việc tìm ra giải pháp cho các căn bệnh nan y, đặc biệt là những vấn đề phức tạp như bị nghiện ngập xì ke ma túy. Nhưng đôi khi, những giải pháp tưởng chừng như đột phá lại mang đến những thách thức mới mà chúng ta chưa từng nghĩ đến, nhưng lại xảy ra quá đột ngột.
Câu chuyện được xoay quanh một cuộc thử nghiệm lâm sàng về việc cho
cấy ghép não bộ sâu (DBS-Deep Brain Stimulation) ở đại lục TQ. Mục tiêu ban đầu của cuộc nghiên cứu này là nhằm giúp cho các bệnh nhân cai nghiện opioid, một vấn đề nhức nhối trên toàn cầu. Nghe có vẻ rất hứa hẹn đúng không? Nhưng thực tế lại không hề đơn giản chút nào.

(Minh họa)
Theo một cuộc điều tra vào ngày 15/1/2026 của tờ
The Beijing News, có đến 8 trong số 60 bệnh nhân tham gia cuộc thử nghiệm trên toàn quốc đã gặp phải những tác dụng phụ mà họ mô tả là
"không thể chịu đựng nổi". Cuộc thử nghiệm này được cho thực hiện từ năm 2021 đến 2022 do
SceneRay, một công ty sản xuất thiết bị y tế của TQ.
Cụ thể hơn, các bệnh nhân này được cho cấy ghép điện cực vào
"nhân accumbens", một vùng ở não bộ có có liên quan đến khoái cảm, động lực và sự nghiện ngập. Những điện cực này sau đó được kết nối với một máy tạo ra xung điện, mà chúng ta hay gọi là
"máy tạo nhịp não", được cấy vào ngực của họ. Công ty
SceneRay tin rằng việc kích thích điện xung có thể giúp giảm sự phụ thuộc vào chất ma túy.
TQ vốn là một quốc gia đi đầu trong việc nghiên cứu
DBS. Từ năm 2019, họ đã cho tiến hành thử nghiệm lâm sàng DBS đầu tiên để điều trị cơn nghiện ma túy tại Bệnh viện Ruijin Thượng Hải, tập trung vào nhóm bệnh nhân bị nghiện chất methamphetamine. Trước đó, phương pháp này đã được chấp thuận để cho điều trị các rối loạn vận động như bệnh Parkinson và đang được nghiên cứu cho các rối loạn tâm trạng như bệnh trầm cảm.
Một trong những trường hợp đáng chú ý là anh Zhang Dayou. Sau hơn một thập kỷ nghiện ngập heroin, anh đã đăng ký tham gia cuộc thử nghiệm cho cai nghiện opioid tại một bệnh viện lớn ở tỉnh Tứ Xuyên, phía Tây Nam TQ. Tưởng chừng đây sẽ là lối thoát cho cuộc đời mình, nhưng mọi chuyện lại đi theo một hướng khác.
Sau khi thiết bị được cho kích hoạt, anh Zhang bắt đầu ghiền cờ bạc một cách không kiểm soát, tích lũy khoản nợ lên đến khoảng 200,000 nhân dân tệ (tương đương 28,000 USD hoặc khoảng 700 triệu VNĐ theo tỷ giá cập nhật gần nhất). Anh đã phải nhập viện tâm thần đến 5 lần và chỉ trong vòng một năm sau khi được cấy ghép, anh đã tái nghiện ngập trở lại.
Quá tuyệt vọng, anh Zhang yêu cầu các bác sĩ cho tắt thiết bị trên ngực. Anh kể lại rằng sự thay đổi đã xảy ra ngay lập tức và rất dữ dội.
"Tôi nắm lấy tay bác sĩ và té ngã ngay xuống đất", lời anh chia sẻ với giới truyền thông trong nước.
"Tôi không thể chịu đựng được việc nó bị tắt cũng như khi nó được bật lên. Tôi đã cầu xin họ cho bật lại. Chỉ khi đó tôi mới cảm thấy mình được sống lại."
Sau đó, anh Zhang đã tìm cách kiện tụng công ty
SceneRay, nhưng 3 vị luật sư đã từ chối nhận vụ kiện. Lý do là rất khó để chứng minh mối liên quan nhân quả giữa thiết bị cho cấy ghép và những thay đổi trong hành vi của anh.
Không chỉ riêng anh Zhang, có nhiều bệnh nhân khác cũng báo cáo các tác dụng phụ như thời gian phản ứng chậm hơn, lo lắng, cảm hứng và ham muốn về tình dục tăng cao, bao gồm cả việc bị ám ảnh không ngừng từ các nội dung khiêu dâm, sau khi thiết bị của họ được cho kích hoạt. Thậm chí, có một bệnh nhân còn bị truy tố vì hành vi sai trái xâm phục tình dục sau khi trải qua DBS và đã lập luận rằng thiết bị cấy ghép đã gây ảnh hưởng đến hành vi đen tối của mình. Tuy nhiên, tòa án đã bác bỏ yêu cầu này, với lý do không có bằng chứng về y tế nào xác định mối liên quan nhân quả.
Phía công ty
SceneRay đã lên tiếng bảo vệ cuộc thử nghiệm lâm sàng của mình. Họ cho biết hệ thống kích thích thần kinh của họ đã được Cục Quản lý Sản phẩm Y tế Quốc gia TQ cho phê duyệt vào năm 2017 và cuộc thử nghiệm lâm sàng đã vượt qua các đánh giá về đạo đức cần thiết.
Các tài liệu trong văn bản đồng ý tham gia thử nghiệm cũng yêu cầu mua bảo hiểm cho trách nhiệm nghiên cứu lâm sàng. Tuy nhiên, các chính sách bảo hiểm này thường loại trừ các sự tổn hại về tâm lý hoặc tinh thần, trừ khi chúng đi kèm với chấn thương về thể chất nghiêm trọng. Điều này đã khiến cho việc xin đòi bồi thường trở nên rất khó khăn cho các bệnh nhân.
Bác sĩ Wang Wei, Giám đốc Khoa Phẫu thuật Thần kinh tại Bệnh viện Tây TQ thuộc Đại học Tứ Xuyên và là bác sĩ phẫu thuật chính trong trường hợp của anh Zhang, giải thích rằng việc kích thích
nhân accumbens có thể tạo ra nhiều tác động khác nhau. Ông cho biết các phản ứng bất lợi đôi khi có thể được giảm nhẹ bằng cách cho điều chỉnh mức độ kích thích điện, mặc dù một số người tham gia nói rằng những thay đổi đó mang lại rất ít sự nhẹ nhõm.
Tính cho đến ngày 15/1/2026, đã có 11 người tham gia báo cáo rằng
"máy tạo nhịp não" của họ đã được cho tắt vì lo sợ các tác động xấu có thể xảy ra.
Câu chuyện này thực sự khiến cho chúng ta phải suy nghĩ rất nhiều về ranh giới giữa khoa học và đạo đức, cũng như những rủi ro tiềm ẩn khi can thiệp sâu vào bộ não con người. Liệu chúng ta có nên chấp nhận những rủi ro lớn như vậy để đổi lấy hi vọng được chữa khỏi bệnh? Và ai sẽ chịu trách nhiệm khi mọi thứ đã không đi đúng hướng?