South America Trump tuyên bố “chủ quyền” Tây Bán Cầu sau vụ bắt Maduro: Cảnh cáo Trung Quốc, nhưng Bắc Kinh khó bị hất khỏi Mỹ Latin

[Gibbs]

Sau vụ đặc nhiệm Mỹ bất ngờ bắt giữ Nicolás Maduro, Tổng thống Donald Trump không chỉ nói về Venezuela. Ông đi xa hơn: tuyên bố quyền lực của Mỹ phủ lên toàn bộ Tây Bán Cầu, và gửi một thông điệp lạnh gáy tới Trung Quốc: “sân sau” này không dành cho Bắc Kinh.

Trong cách lập luận của chính quyền Trump, cuộc tấn công Venezuela không chỉ là chuyện “bắt người” hay “dầu mỏ”. Nó là một nhát kéo ranh giới địa chính trị: đẩy Trung Quốc ra khỏi vùng ảnh hưởng truyền thống của Mỹ.

Ngoại trưởng Marco Rubio nói thẳng Mỹ sẽ không cho phép Tây Bán Cầu trở thành bàn đạp hoạt động của “đối thủ, cạnh tranh, kình địch” của Hoa Kỳ.

Trung Quốc là khách hàng dầu lớn nhất của Venezuela: cái gai trong mắt Washington
Venezuela từ lâu bán dầu nhiều nhất cho Trung Quốc. Vì vậy, khi Mỹ ra tay ở Caracas, lý do “chặn ảnh hưởng Bắc Kinh” lập tức được đưa lên bàn như một chiếc khiên chính trị.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng Trung Quốc — nền kinh tế lớn thứ hai thế giới — khó bị hất khỏi Mỹ Latin. Lý do đơn giản: Bắc Kinh đã cắm rễ hơn 20 năm bằng tiền, dự án, tín dụng, thương mại, và sự kiên nhẫn; trong khi suốt nhiều giai đoạn, Washington bận nhìn sang nơi khác.

Một điểm rất đáng chú ý: ngay cả trong nội bộ chính quyền Trump cũng có tín hiệu “không cắt đứt hoàn toàn”. Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright nói Mỹ không định chặn Trung Quốc khỏi dầu Venezuela, và Bắc Kinh vẫn sẽ mua “giống như phần còn lại của thế giới”.

Nói cách khác: Mỹ muốn kiểm soát cuộc chơi, nhưng vẫn có thể chấp nhận Trung Quốc là khách mua — miễn là cái van nằm trong tay Washington.

Bắc Kinh phản ứng dữ dội: gọi Mỹ “bắt nạt” và đòi bảo vệ quyền lợi
Trung Quốc lên tiếng mạnh mẽ, phản đối cuộc tấn công của Mỹ và việc Washington tuyên bố kiểm soát dầu Venezuela. Bắc Kinh nhấn mạnh “quyền và lợi ích hợp pháp” của Trung Quốc và các nước khác tại Venezuela phải được bảo vệ.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc cáo buộc Mỹ dùng vũ lực “liều lĩnh”, ép Venezuela xử lý tài nguyên theo nguyên tắc “America First”, và gọi đó là hành vi bắt nạt.

Tại Caracas, lãnh đạo tạm quyền Delcy Rodríguez nhanh chóng đón lấy sự ủng hộ này. Bà cho biết đã gặp Đại sứ Trung Quốc và nói Venezuela đánh giá cao lập trường kiên định của Bắc Kinh trong việc lên án điều mà họ xem là vi phạm nghiêm trọng luật pháp quốc tế và chủ quyền Venezuela.

Quan hệ Trung Quốc – Venezuela: “đối tác mọi thời tiết” nhưng không còn ngọt như xưa
Trên giấy tờ, Venezuela là “đối tác chiến lược mọi thời tiết” duy nhất của Trung Quốc ở Mỹ Latin. Nhưng thực tế, quan hệ đã nguội đi trong 12 năm Maduro cầm quyền.

Thương mại song phương và đầu tư Trung Quốc giảm vì Venezuela trễ nợ hàng tỷ USD từ các khoản vay trước đó, trong khi sản lượng dầu lao dốc, khiến những cam kết kiểu “dầu đổi vốn” ngày càng khó thực hiện.

Và quan trọng hơn: Trung Quốc không có cam kết an ninh với Venezuela. Nghĩa là khi Mỹ dồn lực lượng, Bắc Kinh chủ yếu chỉ có thể ủng hộ bằng lời — mạnh ở ngoại giao, yếu ở quân sự trong kịch bản này.

Một học giả nhận xét: Bắc Kinh có thể không muốn bị kéo vào một cuộc xung đột mà nhìn từ bên ngoài “không thật sự liên quan trực tiếp” tới họ.

Trung Quốc thắng bằng kinh tế: từ thương mại đến cảng biển, từ điện thoại đến xe điện
Ở quy mô khu vực, dấu chân Trung Quốc chủ yếu là kinh tế. Bắc Kinh đã vượt Mỹ để trở thành đối tác thương mại số một của Nam Mỹ từ năm 2010.

Báo cáo quốc phòng Mỹ cũng nói Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng ở Mỹ Latin qua phát triển hạ tầng, năng lượng, hỗ trợ kinh tế và thương mại.

Một dự án tiêu biểu là cảng nước sâu Chancay ở Peru, khai trương năm 2024 — được mô tả như một cánh cửa lớn đưa Nam Mỹ “lên bản đồ” logistics toàn cầu.

Tầm ảnh hưởng kinh tế kéo theo lợi thế chính trị: nhiều nước Mỹ Latin đã chuyển công nhận ngoại giao từ Đài Loan sang Trung Quốc, gần đây nhất là Honduras.

Và ở đời sống thường nhật, hàng Trung Quốc đã trở thành… bình thường: smartphone Xiaomi, Huawei; xe điện BYD và nhiều hãng khác xuất hiện khắp nơi. Có người nói dù Mỹ tuyên bố bá quyền, “đời sống thường ngày” về sự hiện diện Trung Quốc không vì thế mà biến mất.

Chiến lược mới của Nhà Trắng: “đẩy công ty ngoại ra khỏi tài sản chiến lược”
Trong chiến lược an ninh quốc gia mới, Nhà Trắng tuyên bố sẽ ngăn “đối thủ ngoài Tây Bán Cầu” sở hữu hay kiểm soát các tài sản có tính sống còn tại châu Mỹ, và nói thẳng mục tiêu là đẩy các công ty nước ngoài khỏi các dự án hạ tầng chiến lược.

Nhưng giới học thuật cảnh báo: tham vọng đó đối mặt nhiều rào cản chính trị và kinh tế, nhất là với Trung Quốc — nước đã đan lưới đầu tư đa ngành từ năng lượng, cảng biển, đường sá đến công nghệ, như một phần của chiến lược “Con đường tơ lụa” toàn cầu.

Tuy vậy, từ khi Trump trở lại Nhà Trắng, Mỹ đã gây sức ép buộc nhiều nước giảm liên hệ với Bắc Kinh, và đã có vài kết quả.

Panama, Honduras, Mexico: những tín hiệu “xoay trục” dưới sức ép Washington
Tại Panama, chính phủ rút khỏi chương trình Vành đai – Con đường. Một công ty đặt tại Hong Kong cũng tuyên bố bán hai cảng ở kênh đào Panama cho một liên danh do quỹ BlackRock dẫn đầu, dù thương vụ bị chậm vì sự rà soát của phía Trung Quốc.

Panama còn gây tranh cãi khi phá dỡ một tượng đài vinh danh cộng đồng người Hoa, với lý do “rủi ro kết cấu”, khiến Bắc Kinh phản đối.

Ở Honduras, cả hai ứng viên lớn trong bầu cử tổng thống tháng 11 đều nói sẽ cân nhắc khôi phục quan hệ với Đài Loan.

Tại Mexico, các nhà lập pháp thông qua tăng thuế quan mạnh đối với hàng nhập Trung Quốc, có nơi lên tới 50%.

Những động tác ấy cho thấy: Washington đang kéo dây, và một số thủ đô đang nghe — nhưng nghe đến đâu thì còn tùy lợi ích từng nước.

Mỹ Latin chia rẽ trước cú đánh Venezuela: ủng hộ và “kinh hãi”
Phản ứng khu vực với cuộc tấn công Venezuela bị chia đôi.

Một số đồng minh của Trump như Tổng thống Argentina Javier Milei và Tổng thống Ecuador Daniel Noboa ủng hộ. Trong khi các lãnh đạo thiên tả như Tổng thống Mexico Claudia Sheinbaum và Tổng thống Brazil Lula da Silva được mô tả là “kinh hãi”.

Nhưng không có dấu hiệu cho thấy toàn bộ Mỹ Latin sẽ đồng loạt quay lưng với Trung Quốc chỉ vì những lời cảnh cáo. Một chuyên gia nhận xét điều nổi bật nhất ở khu vực là chiến lược pha trộn: vừa giữ quan hệ với Mỹ, vừa làm ăn với Trung Quốc — cân bằng để sống.

Trump tuyên bá quyền, nhưng Trung Quốc đã thành “thói quen” của châu lục
Trump có thể tuyên bố quyền lực lên cả Tây Bán Cầu, và có thể đánh vào Venezuela để gửi lời cảnh cáo đến Bắc Kinh.

Nhưng Trung Quốc không chỉ hiện diện bằng khẩu hiệu hay vài chuyến thăm cấp cao. Họ hiện diện trong cảng biển, trong đường cao tốc, trong hợp đồng điện năng, trong chiếc điện thoại trên tay người trẻ, trong chiếc xe điện lăn bánh ngoài phố.

Vì thế, dù Washington muốn “đóng cửa sân sau”, thực tế lại giống một căn nhà đã mở quá nhiều cửa sổ suốt 20 năm: muốn đóng lại không thể chỉ bằng một câu nói.

Cuộc chơi sau Maduro vì vậy không chỉ là chuyện Caracas.
Nó là cuộc giằng co dài hơi giữa hai siêu cường — và Mỹ Latin sẽ tiếp tục đi trên dây, miễn sao còn giữ được thăng bằng để tồn tại.