Dầu mỏ và đất hiếm: Yếu tố nào định hình tương lai kinh tế toàn cầu?

[goodidea]

Nếu dầu mỏ đã nhào nặn kinh tế thế kỷ XX, thì đất hiếm nhiều khả năng sẽ định hình kinh tế thế kỷ XXI. Trong bối cảnh các nền kinh tế ngày càng điện khí hóa và trí tuệ nhân tạo (AI) bành trướng, quyền kiểm soát những vật liệu then chốt đang trở thành nguồn sức mạnh mới.


Giàn khoan dầu tại Texas, Mỹ. Ảnh: THX/TTXVN

Trong phần lớn thế kỷ qua, dầu mỏ là trụ cột của nền kinh tế thế giới. Nó cung cấp năng lượng cho nhà máy, giao thông và thương mại, đồng thời góp phần quyết định quốc gia nào trở nên giàu có và quốc gia nào tiếp tục phụ thuộc. Việc kiểm soát các dòng chảy dầu thô thường đồng nghĩa với khả năng chi phối lạm phát, sản lượng công nghiệp và vào những thời khắc then chốt là cục diện của các cuộc chiến tranh.

Theo Euronews, sức ảnh hưởng của “vàng đen” vẫn chưa phai nhạt. Giá dầu vẫn đủ sức khuấy đảo các nền kinh tế. Một đợt tăng giá đột ngột có thể nhanh chóng lan sang lạm phát, gây khó cho những quyết sách của ngân hàng trung ương và đè nặng áp lực lên ngân sách công. Đối với các chính phủ, an ninh năng lượng vì thế luôn là nỗi lo trường kỳ, nhất là trong những thời điểm địa chính trị căng thẳng.

Lượng tiêu thụ trên toàn thế giới vẫn ở mức trên 100 triệu thùng mỗi ngày, và hầu hết các dự báo cho thấy nhu cầu sẽ vẫn mạnh mẽ cho đến những năm 2030, ngay cả khi quá trình chuyển đổi năng lượng diễn ra không đồng đều.

Thị trường dầu mỏ được xây dựng dựa trên quy mô và tính linh hoạt. Dầu thô có thể được vận chuyển qua các đại dương, lưu trữ trong kho dự trữ chiến lược và giao dịch thông qua các chuẩn mực thanh khoản sâu rộng. Khi nguồn cung bị gián đoạn, hệ thống thường có thể điều chỉnh.

Trong khi đó, các nguyên tố đất hiếm chiếm vị trí hoàn toàn khác. Chúng không được đốt để sản xuất năng lượng hoặc giao dịch với khối lượng lớn hàng ngày. Vậy nhưng, chúng được tích hợp sâu bên trong các công nghệ làm nền tảng cho điện khí hóa, tự động hóa và cơ sở hạ tầng kỹ thuật số.

Nam châm vĩnh cửu làm từ đất hiếm là các thành phần quan trọng trong động cơ xe điện, tua bin gió, robot, hệ thống hàng không vũ trụ và trang thiết bị quân sự tiên tiến. Chúng cũng ngày càng quan trọng đối với các trung tâm dữ liệu và cơ sở hạ tầng liên quan đến AI.

Theo dữ liệu của Bank of America, nhu cầu về nam châm đất hiếm dự kiến sẽ tăng gấp 5 lần vào năm 2035, với tốc độ tăng trưởng hàng năm khoảng 18%. Để so sánh, tốc độ tăng trưởng nhu cầu dầu mỏ toàn cầu dự kiến sẽ chậm lại, xuống dưới 1% mỗi năm trong cùng thời kỳ.

Trung Quốc hiện đang nằm trong số những quốc gia hàng đầu thế giới về trữ lượng, sản lượng, tiêu thụ và xuất khẩu đất hiếm, mang lại cho nước này lợi thế đáng kể trong các chuỗi cung ứng tài nguyên và công nghiệp toàn cầu. Trung Quốc vẫn kiểm soát khoảng 70% hoạt động chế biến đất hiếm. Và việc bắt kịp đòi hỏi lượng vốn khổng lồ, luật môi trường nghiêm ngặt và chuyên môn kỹ thuật.

Đó là lý do đất hiếm tạo ra điểm yếu về cấu trúc: chúng không hẳn là một thị trường hàng hóa thuần túy, mà là một hệ sinh thái sản xuất, trong đó quy mô, kinh nghiệm và sự tích hợp đóng vai trò quan trọng.

Điểm nghẽn thực sự nằm ở khâu chế biến, tinh chế và sản xuất nam châm đất hiếm, vốn là những giai đoạn phức tạp về mặt kỹ thuật, mang nhiều thách thức đối với môi trường và đòi hỏi vốn đầu tư lớn.

Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Trung Quốc được ban hành vào tháng 4/2025 đã làm rõ điều này. Hiện nay, việc xuất khẩu một số loại đất hiếm trung và nặng phải kèm theo giấy phép và khai báo mục đích sử dụng cuối cùng.

Trong khi đó, ông Jordi Visser tại 22V Research lại lưu ý về thực tế đất hiếm thuộc bức tranh rộng lớn hơn liên quan đến AI. AI không chỉ là phần mềm và các trung tâm dữ liệu. Nó còn gắn với phần cứng, bao gồm robot, cảm biến, động cơ, pin và hệ thống năng lượng.

Ông Jordi Visser phân tích: “Quá trình chuyển đổi này đòi hỏi các nguyên tố đất hiếm để chế tạo nam châm vĩnh cửu cho bộ truyền động robot và động cơ xe điện; lithium cùng vật liệu pin tiên tiến cho các hệ thống AI di động và lưu trữ năng lượng; cùng những vật liệu đã qua chế biến như graphite tinh luyện và cobalt - những lĩnh vực mà phương Tây hiện nay gần như không có năng lực sản xuất”.

Ông cảnh báo: “Ngay cả khi Mỹ và châu Âu chạy đua xây dựn các cơ sở hạ tầng AI, họ vẫn phục thuộc vào năng lực chế biến đất hiếm của Trung Quốc”

Trong kỷ nguyên công nghiệp mới được xác lập bởi tự động hóa, điện khí hóa và AI, các nguyên tố đất hiếm ngày càng quyết định những gì có thể được sản xuất và ai là người có thể sản xuất chúng. Dầu mỏ vẫn vận hành hiện tại, nhưng đất hiếm ngày càng quyết định ai sẽ kiến tạo tương lai.

VietBF@sưu tập