USA Tòa phúc thẩm Mỹ ‘tuýt còi’ California: Lệnh cấm mang súng lộ thiên bị phán vi hiến

[Gibbs]

California – tiểu bang vốn nổi tiếng “siết” súng gắt bậc nhất nước Mỹ – vừa nhận một phán quyết có thể làm thay đổi cả bức tranh pháp lý về súng đạn trên bờ Tây.

Hôm Thứ Sáu, một hội đồng gồm ba thẩm phán của Tòa Phúc thẩm Liên bang Khu vực 9 (đặt tại San Francisco) đã ra phán quyết 2-1: lệnh cấm mang súng lộ thiên (open carry) ở phần lớn địa hạt California là vi hiến, vì xâm phạm Tu chính án Thứ Hai của Hiến pháp Mỹ – quyền “giữ và mang vũ khí”.

Lệnh cấm “phủ gần như toàn tiểu bang” bị bẻ gãy
Trọng tâm vụ việc nằm ở quy định của California: cấm mang súng lộ thiên tại các quận hạt có dân số trên 200.000 người. Con số nghe có vẻ kỹ thuật, nhưng hệ quả lại rất thật: khoảng 95% dân số California sống trong những quận hạt thuộc diện này. Nói cách khác, lệnh cấm gần như bao phủ phần lớn đời sống đô thị của tiểu bang.

Hội đồng thẩm phán đã đứng về phía một chủ súng, ông Mark Baird, người khởi kiện thách thức luật từ năm 2019. Phán quyết mới cũng đảo ngược một phần quyết định năm 2023 của tòa cấp dưới – nơi trước đó bác yêu cầu của Baird.

“Bruen 2022” – chiếc thước đo mới: phải hợp “truyền thống lịch sử”
Điểm then chốt của phán quyết lần này là cách tòa áp dụng án lệ tối cao năm 2022: New York State Rifle & Pistol Association v. Bruen. Án lệ này đặt ra một phép thử mới cho các hạn chế về súng: nhà nước muốn giới hạn thì phải chứng minh quy định đó “phù hợp với truyền thống lịch sử điều chỉnh súng đạn của quốc gia”.

Thẩm phán Lawrence VanDyke – người được Tổng thống Donald Trump bổ nhiệm – viết rằng vụ kiện “không thể chối cãi” liên quan đến một thực hành lịch sử: mang súng lộ thiên, vốn đã có từ trước khi Bộ luật Nhân quyền (Bill of Rights) được phê chuẩn năm 1791. Ông nhấn mạnh: hồ sơ lịch sử cho thấy open carry thuộc về “lịch sử và truyền thống” của nước Mỹ.

VanDyke cũng dẫn ra thực tế: hơn 30 tiểu bang nhìn chung cho phép open carry. Thậm chí, ngay tại California, người dân từng được mang súng ngắn lộ thiên, đeo bao (holstered) để tự vệ mà không bị chế tài – cho đến năm 2012.

Tòa “đồng ý phần lớn” nhưng không mở toang mọi cánh cửa
Dù nghiêng về phía nguyên đơn, phán quyết không phải là “thắng tuyệt đối”. Tòa bác một phần yêu cầu liên quan đến cơ chế cấp phép ở các quận hạt dưới 200.000 dân – nơi luật cho phép có thể cấp giấy phép open carry. Nói cách khác, tòa nhắm thẳng vào lệnh cấm diện rộng ở các quận đông dân, nhưng vẫn giữ lại một phần khung pháp lý về cấp phép trong các quận ít dân hơn.

Phe phản đối: “Tòa xử đúng một nửa”
Ý kiến bất đồng đến từ Thẩm phán cao cấp N. Randy Smith (được Tổng thống George W. Bush bổ nhiệm). Ông cho rằng đồng nghiệp của mình “chỉ đúng một nửa”, và theo ông, các hạn chế của California đều phù hợp với chuẩn Bruen của Tối cao Pháp viện.

Một câu phản biện ngắn, nhưng cho thấy cuộc chiến pháp lý chưa hề ngã ngũ: cùng một án lệ Bruen, mỗi thẩm phán có thể đọc ra một “truyền thống” khác nhau.

California chưa buông: Tổng chưởng lý cân nhắc các bước tiếp theo
Văn phòng Tổng chưởng lý California Rob Bonta – người bảo vệ lệnh cấm – cho biết đang cân nhắc các lựa chọn. Thông điệp đưa ra vẫn cứng: họ “cam kết bảo vệ các luật súng ‘hợp lý’ (common sense) của California”.

Trong bối cảnh Bruen đã kích hoạt làn sóng kiện tụng trên toàn nước Mỹ nhằm vào nhiều hạn chế súng hiện đại, California là một trong những “mặt trận nóng” nhất – vì nơi đây có hệ thống luật kiểm soát súng chặt và dày đặc.

Cùng là California, nhưng không phải hạn chế nào cũng bị hạ
Điều đáng chú ý: ngay trong Khu vực 9, một hội đồng thẩm phán hồi tháng 9/2024 vẫn giữ nguyên một luật California khác – cấm người có giấy phép mang súng giấu kín (concealed carry) đem súng vào nhiều “khu vực nhạy cảm” như quán bar, công viên, sở thú, sân vận động, viện bảo tàng…

Nghĩa là bức tranh pháp lý đang hình thành theo kiểu “mảnh ghép”: có thứ bị gỡ, có thứ vẫn đứng vững, và ranh giới sẽ còn bị kéo qua kéo lại bằng những vụ kiện nối tiếp.

Một phán quyết, nhiều dư chấn
Với người ủng hộ quyền súng, đây là một bước tiến lớn: tòa nhắc rằng open carry không phải phát minh hiện đại, mà là một phần của lịch sử. Với phe ủng hộ kiểm soát súng, đây là lời cảnh báo: những bức tường luật dựng lên trong nhiều thập kỷ có thể bị “xô” đổ từng mảng dưới ánh sáng của Bruen.

California có thể sẽ còn kháng nghị, còn tranh luận, còn đối đầu trong tòa. Nhưng từ hôm Thứ Sáu, câu chuyện “mang súng lộ thiên” ở tiểu bang đông dân nhất nước Mỹ đã bước qua một cột mốc mới: cột mốc của một cuộc giằng co không chỉ về an toàn công cộng, mà còn về cách nước Mỹ hiểu lịch sử của chính mình.