Cuộc chiến ‘vẽ lại bản đồ bầu cử’ chia rẽ nước Mỹ

[nguoiduatinabc]

Tổng thống Trump và đảng Cộng Hòa sử dụng thủ đoạn vẽ lại bản đồ khu vực bầu cử (gerrymandering) để giành lợi thế trong cuộc bầu cử giữa kỳ 2026. Đảng Dân Chủ đáp trả bằng kế hoạch “gerrymandering” ở các tiểu bang mà họ kiểm soát. Cuộc chiến “vẽ lại bản đồ bầu cử” giữa các tiểu bang “đỏ” và “xanh” có nguy cơ chia rẽ nước Mỹ và đặt ra một mối nguy cho nền dân chủ.

“Gerrymandering” đặt theo tên của ông Elbridge Gerry, thống đốc tiểu bang Massachusetts đầu thế kỷ 19, là người đầu tiên phê chuẩn kế hoạch vẽ lại bản đồ khu vực bầu cử với những hình thù quái dị để giành ưu thế cho một đảng chính trị. Mục đích vẽ lại bản đồ là nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho một đảng chính trị giành chiến thắng trong bầu cử Hạ Viện và bảo vệ chiếc ghế của các dân biểu đương nhiệm.

“Gerrymandering” gồm hai động tác chính: một là tập trung cử tri của một đảng vào một số khu vực bầu cử nhất định để ứng cử viên của đảng đó giành thắng lợi với đa số phiếu và hai là phân tán cử tri của một đảng nào đó vào nhiều khu vực bầu cử để đảng đó biến thành “thiểu số” và không thể chiến thắng.

Bản đồ hành chính Hoa Kỳ được chia thành 435 khu vực bầu cử Quốc Hội (congressional districts), tương ứng với 435 ghế dân biểu Hạ Viện. Cứ 10 năm một lần, nước Mỹ thực hiện tổng kiểm kê dân số và nhà ở rồi dựa vào kết quả kiểm kê đó để phân chia khu vực bầu cử. Năm 2020, mỗi khu vực bầu cử có bình quân khoảng 761,169 người thuộc các sắc dân và xu hướng chính trị khác nhau.

Việc vẽ bản đồ khu vực bầu cử dựa vào kiểm kê dân số là hợp lý bởi vì nó phản ảnh những biến động về thành phần dân cư của một khu vực nhất định. Những cuộc kiểm kê gần đây cho thấy ở một số khu vực, tỷ lệ dân số là người da trắng có xu hướng giảm, trong khi người da màu gốc Á, gốc Nam Mỹ tăng do làn sóng người nhập cư.



Xu hướng di cư trong nội bộ nước Mỹ cũng làm thay đổi tình hình dân số; ví dụ làn sóng người rời khỏi California đã làm cho dân số tiểu bang vàng bị giảm, hiện California chỉ còn 52 khu vực bầu cử thay cho 54 khu vực, trong khi số khu vực bầu cử tăng lên ở Texas, Florida, nhờ cử tri từ các tiểu bang khác chuyển tới.

Cuộc kiểm kê dân số kế tiếp sẽ được thực hiện vào năm 2030. Nếu không có biến cố đặc biệt và được tòa án chuẩn thuận thì hiếm khi nào các tiểu bang cho vẽ lại bản đồ bầu cử vào giữa hai kỳ kiểm kê dân số, vì hành động “gerrymandering” đó bị coi là một thủ đoạn chính trị mang tính đảng phái.

Để hiểu thêm về “gerrymandering” có thể xem một ví dụ giả định: ông Derek Trần, đảng Dân Chủ, dân biểu gốc Việt đầu tiên đại diện khu vực bầu cử CA-45 tại Hạ Viện Hoa Kỳ, từng chiến thắng sít sao năm 2024 trong một cuộc cạnh tranh gay gắt với dân biểu đương nhiệm khi ấy của đảng Cộng Hòa là bà Michelle Steele vì khu vực CA-45 có số cử tri Cộng Hòa và Dân Chủ ngang ngửa nhau. Bây giờ, triển vọng tái đắc cử năm 2026 của ông Derek Trần sẽ vững chắc nếu đảng Dân Chủ vẽ lại bản đồ bầu cử khu vực CA-45, bao thêm những khu dân cư có đông cử tri Dân Chủ, còn các cử tri có xu hướng Cộng Hòa bị phân tán vào các khu vực bầu cử khác. Nếu không làm như vậy, cuộc tái cử của ông Derek Trần có thể gặp khó.

Cộng Hòa quyết bám giữ quyền lực

Hiện đảng Cộng Hòa chiếm đa số tại Hạ Viện nhưng vị thế đa số này có thể bị mất trong cuộc bầu cử năm 2026. Nếu quyền kiểm soát Hạ Viện rơi vào tay đảng Dân Chủ, đảng Cộng Hòa và chính quyền Donald Trump sẽ gặp khó khăn trong việc thực thi chương trình chính trị của họ, nhất là trong các lĩnh vực tài chính và ngân sách; ông Trump có nguy cơ lại bị luận tội (impeach) lần thứ ba…

Thêm vào đó, nếu cuộc bầu cử 2026 diễn ra công bằng, minh bạch thì ông Trump và đảng Cộng Hòa khó mà chiến thắng được. Thông lệ cho thấy, đảng của tổng thống thường mất quyền kiểm soát Hạ Viện trong cuộc bầu cử giữa kỳ vì cử tri muốn có một Quốc Hội đối lập nhằm kiểm soát hiệu quả hơn quyền lực của nhánh hành pháp.

Những chính sách chuyên quyền của ông Trump như đánh thuế quan tràn lan làm giá cả hàng hóa leo thang càng làm cho tỷ lệ ủng hộ tổng thống và đảng Cộng Hòa giảm đi rất nhiều (Theo nhiều cuộc thăm dò, hiện ông Trump có tỷ lệ ủng hộ 44.1%, tỷ lệ không ủng hộ là 51.7%, chênh lệch -7.6%).

Để duy trì thế đa số ở Hạ Viện, đảng Cộng Hòa phải sử dụng thủ đoạn “gerrymandering” giữa hai kỳ kiểm kê dân số. Theo yêu cầu của ông Trump, ngày 21 tháng Tám vừa qua, Quốc Hội tiểu bang Texas do đảng Cộng Hòa kiểm soát đã thông qua dự luật vẽ lại bản đồ khu vực bầu cử của tiểu bang và được Thống Đốc Greg Abbott ký ban hành.

Cuộc “gerrymandering” này được kỳ vọng sẽ giúp đảng Cộng Hòa giành thêm năm ghế dân biểu liên bang, hiện đang do các đảng viên Dân Chủ nắm giữ ở các khu vực đô thị Austin, Dallas, Houston. Dự tính, trong cuộc bầu cử 2026 nếu áp dụng bản đồ mới đảng Dân Chủ chỉ còn giữ được tám ghế trong tổng số 38 ghế dân biểu liên bang của Texas, đạt tỷ lệ 21% dù số cử tri Texas bỏ phiếu cho đảng Dân Chủ luôn chiếm trên 40% tổng số cử tri.

Năm tiểu bang Cộng Hòa khác, gồm Indiana, Florida, Missouri, South Carolina và Ohio, dự tính sẽ làm theo gương của Texas. Chưa bao giờ có nhiều tiểu bang đồng loạt vẽ lại bản đồ bầu cử vào thời điểm giữa hai kỳ kiểm kê dân số như vậy. Chiến dịch “gerrymandering” của ông Trump như vậy là một cố gắng lộ liễu, bất chấp đạo lý để giúp đảng Cộng Hòa tiếp tục giữ quyền kiểm soát Hạ Viện.

Dân Chủ tiến thoái lưỡng nan

Thủ đoạn “gerrymandering” giữa kỳ của ông Trump và đảng Cộng Hòa đang đẩy đảng Dân Chủ kiểm soát vào thế khó xử, tiến thoái lưỡng nan. Nếu bùng ra cuộc đua thực hiện “gerrymandering” thì đảng Cộng Hoà có lợi thế lớn vì đảng này hiện nắm quyền kiểm soát cơ quan lập pháp của 26 tiểu bang, trong khi số tiểu bang do đảng Dân Chủ kiểm soát chỉ là 15.

Ngày 14 Tháng Tám, ông Gavin Newsom, thống đốc California, đã phản pháo bằng đề nghị vẽ lại bản đồ khu vực bầu cử của California với mục đích giành thêm năm ghế dân biểu cho đảng Dân Chủ, hóa giải thủ đoạn của Texas. Phản ứng “gerrymandering” của California được coi là một giải pháp “tạm thời” và có tính chất đối phó, nếu Texas hủy bỏ kế hoạch vẽ lại bản đồ của họ thì California cũng sẽ không thực hiện kế hoạch của riêng mình.

Tuy vậy, cơ quan lập pháp California không có thẩm quyền thực hiện “gerrymandering” như Texas mà từ năm 2010 việc vẽ bản đồ khu vực bầu cử của tiểu bang đã được giao cho một ủy ban độc lập phi đảng phái, bảo đảm việc phân chia khu vực bầu cử phản ảnh đúng thành phần dân cư và xu hướng chính trị của cử tri.

Muốn thu hồi thẩm quyền của ủy ban độc lập này, California phải “trưng cầu dân ý” và đó là lý do tại sao California phải tổ chức bỏ phiếu bất thường vào đầu Tháng Mười Một tới để cử tri quyết định về “Proposition 50,” có cho phép cơ quan lập pháp vẽ lại bản đồ khu vực bầu cử hay không. Các nhà quan sát nhận xét, nếu cử tri chấp thuận, bản đồ bầu cử mới của California sẽ khiến đảng Cộng Hòa chỉ có thể chiến thắng ở bốn trong 52 khu vực bầu cử, tương đương 8%, trong khi đảng này thường giành được khoảng 32% số phiếu cử tri của tiểu bang.

Tổng Thống Trump đã lên tiếng đe dọa sẽ kiện quyết định “gerrymandering” của California dù trước đó chính ông đã lệnh cho chính quyền Texas phải thông qua luật vẽ lại bản đồ khu vực bầu cử, giống như chuyện California sẽ làm. Nhiều người lại cho rằng phản ứng của ông Newsom là thích đáng sau khi Texas đã là tiểu bang đầu tiên mở màn chiến dịch “gerrymandering” cho đảng Cộng Hòa, California không thể ngồi yên và hứng chịu thất bại.

Sau California, ba tiểu bang Dân Chủ khác là Illinois, Maryland và New York tỏ ý họ cũng đang xem xét hành động để đáp trả thủ đoạn chính trị của Cộng Hòa. Nhiều người không ủng hộ các tiểu bang Dân Chủ dùng thủ đoạn “gerrymandering” để trả đũa các tiểu bang Cộng Hòa, nhưng họ cho rằng “đi với Bụt mặc áo cà sa đi với ma mặc áo giấy” nên để đáp lại trò ma mãnh của Cộng Hòa thì Dân Chủ cũng phải ma mãnh như vậy.

Bà Kathy Hochul, thống đốc New York, tố cáo thủ đoạn “gerrymandering” của Texas là lạm dụng quyền lực và cho biết New York sẽ “không tiếp tục chiến đấu với hai tay bị trói sau lưng.” Nếu New York vẽ lại bản đồ bầu cử theo ý bà Hochul, đảng Dân Chủ có thể chiếm đến 22 trong tổng số 26 ghế dân biểu liên bang đại diện New York, tăng ba ghế so với con số 19 dân biểu hiện nay.

Cử tri không ủng hộ

Thủ đoạn “gerrymandering” nói chung không được cử tri ủng hộ. “Gerrymandering” thực chất là một trò lừa bịp, lũng đoạn thể thức bầu cử để giành lợi thế không công bằng cho một đảng, một nhóm chính trị. Nó làm cho kết quả cuộc bầu cử được “ấn định” trước, do đó xói mòn thể chế dân chủ, triệt tiêu quyền tự do lựa chọn của cử tri.

Theo phân tích của báo The New York Times, trong cuộc bầu cử Quốc Hội năm ngoái 2024, chỉ 8% số khu vực bầu cử là có sự cạnh tranh giữa các ứng cử viên, 92% số khu vực người dân đã biết kết quả trước khi bỏ phiếu dựa vào bản đồ khu vực bầu cử đã lập ra trước đó. Ba mươi năm trước, năm 1996, có đến 34% số khu vực bầu cử có cạnh tranh thật sự.

Thủ đoạn “gerrymandering” của Texas bị lên án nhưng kế hoạch đáp trả của California cũng không được ủng hộ; không nên đối phó một thủ đoạn bằng thủ đoạn tương tự, bất chấp nguyên tắc và tạo ra những tiền lệ xấu cho tương lai. Theo các cuộc thăm dò dư luận, đa số công chúng Mỹ phản đối những cố gắng vẽ lại bản đồ khu vực bầu cử nhằm gia tăng lợi thế đảng phái bất chấp do đảng nào thực hiện.

Khảo sát ý kiến của Reuters/Ipsos ghi nhận 55% số người Mỹ coi “gerrymandering” là điều xấu cho nền dân chủ, 57% lo sợ nền dân chủ đang gặp nguy hiểm; trong số này có 8/10 người theo Dân Chủ và 4/10 người thuộc Cộng Hòa. Một khảo sát khác của YouGov ghi nhận 85% người Dân Chủ và 51% người Độc Lập phản đối kế hoạch “gerrymandering” của Texas, song số người Cộng Hòa ủng hộ (66%) thì nhiều hơn số người phản đối (11%); tính chung hơn một nửa số người Mỹ phản đối “gerrymandering” của Texas, trong đó 40% phản đối mạnh, 30% ủng hộ, trong đó 16% ủng hộ mạnh.

Với kế hoạch “gerrymandering” của California, chỉ có một phần ba cư dân ủng hộ việc trả thẩm quyền vẽ bản đồ bầu cử về lại cơ quan lập pháp, tức là chấp thuận Proposition 50, hai phần ba phản đối. Trong số người phản đối có 9/10 người Cộng Hòa, 8/10 người Độc Lập và 5/10 người Dân Chủ, theo Politico-Citrin Center-Possibility Lab.

Bầu cử tự do và công bằng là cột trụ của nền dân chủ Mỹ. Nếu các đảng phái lạm dụng quyền lực để thao túng bầu cử sao cho có lợi cho ứng cử viên của đảng mình bất chấp lựa chọn của cử tri, nếu kết quả bầu cử đã được hình thành từ trước khi cuộc bỏ phiếu bắt đầu, ý chí của cử tri không được phản ảnh trung thực trong kết quả bầu cử thì đó là điềm báo sự suy tàn của chế độ dân chủ. Cạnh tranh “gerrymandering” chỉ là một bước lộ liễu trong “cuộc đua xuống đáy” của chính trị Mỹ hiện nay.