30/4/1975 – Có lẽ là vài hôm trước đó. (Hàm Tân “mất” trước Sài G̣n). Có tiếng đạn nổ lớn phía đồn công binh. Tiếng trực thăng gầm rú trên nóc nhà. Người lớn nói với nhau, “họ hủy đồn”. Mẹ tôi chuẩn bị quang gánh. Con Bé nhỏ, 3 tuổi, ngồi một đầu. Đầu kia vài thứ lỉnh kỉnh. Đêm tối. Mẹ tôi, một tay mẹ dẫn thằng Khánh, 5 tuổi, quảng gánh theo đoàn người đi ra phía biển. Tôi lẽo đẽo chạy theo. Tiếng nạn vẫn nổ lớn phía đồn công binh.
Rất lâu sau này tôi hỏi, “lúc đó ḿnh chạy đi đâu vậy mẹ?”. Mẹ tôi cười, “th́ thấy bà con chạy ḿnh cũng chạy theo thôi, chứ biết chạy đi đâu”. Không biết ai dẫn đoàn người đó, chỉ biết họ đi theo bước chân nhau trong đêm tối, và tôi đi theo bước chân của mẹ, thảng hoặc giật ḿnh v́ tiếng đạn nổ quá lớn.
Kư ức tôi về cái đêm hăi hùng đó chỉ c̣n lại bấy nhiêu.
Rạng sáng hôm sau, tiếng đạn nổ phía đồn công binh đă dứt. Có mấy chiếc xe “ríp” treo cờ xanh-đỏ-sao vàng chạy qua trước ngơ. Người lớn nói với nhau, “Việt Cộng đó”.
Vài hôm sau nữa, thằng bạn bên nhà chạy qua rủ đi “sinh hoạt thiếu nhi”. Hắn hát nghêu ngao, hơn ba mươi sau tôi vẫn nhớ tiếng hắn hát nghêu ngao, “như có bác Hồ trong ngày vui đại thắng...”.
Lúc đó tôi 7 tuổi.
30 tháng 4, 1975
Nguồn:ttvnol.comMột hôm, ít lâu sau đó, thằng Hùng chạy sang nhà mếu máo, “ba tao bị du kích bắt đi rồi”. Hơn năm năm sau ba thằng Hùng mới trở về. Hắn chết trước đó ít lâu. Chết đuối dưới Bàu Tràm ngoài biển trong một ngày đám trẻ con ở trường đi lao động xa. Ba thằng Tuấn tự tử trước khi bị du kích đến dẫn đi.
Rồi hàng tuần, mấy thầy cô ở trường hướng dẫn bọn trẻ con chúng tôi đi hàng hai, dọc theo những con đường làng, hét bể phổi, “Đảng Cộng sản Việt Nam quang vinh muôn năm! Muôn năm, muôn năm, muôn năm!”. Thằng nào học giỏi được cầm cờ.
Rồi mấy d́ thường đến nhà tôi họp “phụ nữ thôn”. Năm, sáu d́ đứng quanh chiếc bàn nhỏ. Không có cờ xanh-đỏ, không có ảnh bác, không có du kích, không cho chủ tịch các loại. Chỉ có mấy d́, áo quần tất tưởi sau một ngày lam lũ trên rừng, đứng nghiêm trang cùng nh́n về phía vách lá. Tiếng d́ Thanh, hội trưởng, c̣n văng vẳng trong đầu tôi, “chào cờ…chào! một phút mặc niệm để tưởng nhớ bác hồ và các chiến sĩ…”.
Hai năm sau, con Bé chết. Bị suyễn. Mẹ tôi đi làm mướn suốt ngày. Nó ở nhà với hai thằng anh ham chơi. Tối hôm đó mẹ về th́ nó đă quá yếu. Không có thuốc. Bệnh viện huyện ở xa. Gần nửa đêm th́ nó tắt thở.
Mẹ tôi dắt ba đứa con chạy giặc vào nam năm 72. Gia đ́nh thất lạc. Khi những chuyện này xảy ra với chúng tôi ở trong nam th́ ba tôi đă ở trong trại tù cải tạo ngoài trung. Lần kế tiếp tôi gặp ông th́ khi đó tôi đă 15 tuổi. Ông ra tù, lần hỏi người quen rồi lặn lội vào nam t́m vợ con. Một buổi chiều tôi đi học về, thấy có một người mà tôi gặp giữa đường hồi sáng đang ngồi trước sân. Mẹ tôi nói, “ba con đó”. Tôi nhớ là ḿnh đă ̣a lên khóc.
30/4/1985 – Toàn bộ học sinh trường Trung học Hàm Tân tập trung về sân vận động huyện để tham dự lễ kỷ niệm 10 năm “giải phóng miền nam”. Lớp 11B4 của tôi ngồi phía sau, xa khán đài. Điều duy nhất c̣n sót lại trong đầu tôi về cái ngày trọng đại hôm đó là cái bím tóc của một người bạn gái ngồi xa xa phía bên kia. Cái bím tóc cứ đung đưa. Và một nụ cười không quên được.
30/4/1995 – Hội Thân hữu Người Việt Pittsburgh tổ chức lớn 20 năm ngày Quốc hận. Có các đài truyền h́nh thành phố đến đưa tin, phỏng vấn. Tôi đến sớm để phụ việc với ban tổ chức rồi, khi chương tŕnh bắt đầu, giấu ḿnh trong một góc nhỏ của hội trường, nh́n chăm chăm tấm biển đen với ḍng chữ trắng “30/4 Ngày Quốc hận”. Đến Mỹ đă vài năm, nhưng đó là lần đầu tiên tôi ư thức được sự nghiêm trọng của ngày 30/4 đối với người Việt ở Mỹ.
30/4/2001 - Hội Thân hữu Người Việt Pittsburgh tổ chức thường niên kỷ niệm ngày 30/4. Tấm biển “quốc hận” từ lâu đă không c̣n. Không ai nhắc, cũng không ai nhớ là nó đă biến đi lúc nào. Trịnh Công Sơn mất vài tuần trước đó. Trong phần ca nhạc, tôi hát “Một cơi đi về”. Có tiếng phản đối phía ngoài cửa. Buổi chiều, chú T. gọi điện đến nhà mắng “sao lại hát những bài hát đó vào ngày này?”. Cái vô t́nh của kẻ đi sau thường làm đau người đi trước.
30/4/2007 – Ba mươi hai năm. Thằng bé, ngày trước theo chân mẹ trong đoàn người chạy giặc đêm cháy đồn, nay đă lớn. Hắn hiểu được vài chuyện, nhớ vài chuyện, kể cả chuyện không muốn nhớ, không muốn bị ám ảnh như những chuyện từ cái ngày 30/4 xưa xa đó. Đối với hắn, với đám bạn ấu thơ của hắn, 30/4 đơn giản chỉ là một ngày gợi nhớ những kư ức không vui của những năm tháng cũ.
Đối với nhiều thế hệ trước hắn, 30/4 vẫn là một ám ảnh của vinh quang và tủi nhục. Như một nhân chứng của ḷng người ly tán, 30/4 được gọi bởi nhiều tên, kiêu hănh như “Ngày Thống nhất đất nước”, ngạo mạn như “Ngày giải phóng miền Nam”, hay tủi nhục như “Ngày Quốc hận”, “Ngày mất nước”, bất lực như “Ngày cộng sản cưỡng chiếm miền nam”. Đó là một ngày mà kẻ chiến thắng trở về với thói huênh hoang, và người bại trận sống lại với nổi đau bức tử.
Thế hệ của tôi không chiến thắng cũng không chiến bại. Chúng tôi chỉ thừa hưởng một gia sản tan nát từ những hận thù, những nhầm lẫn của những người đi trước. Không phải để huênh hoang, không phải để buồn tủi, 30/4 của chúng tôi chỉ là một dịp để nh́n lại ḿnh, nh́n lại bạn bè ḿnh, nh́n lại từng cuộc đời, từng nỗi đau để hiểu, để chia sẻ, để t́m về.
30/4/2010 – Đường phố Sài G̣n ngột ngạt trong cái nắng chang chang của tháng Tư cùng với màu đỏ rát mắt của cờ và biểu ngữ. Người ta bỏ Sài G̣n đi trong những ngày lễ dài.
Một cách t́nh cờ, tôi về Quảng Trị thăm ba và mấy đứa em gái lần này đúng vào ngày 30 tháng Tư. Chuyến bay từ Tân Sơn Nhất ra Huế khởi hành từ sớm. Bảy giờ sáng đến Huế. Trời nắng. Vẫn những con phố đầy cờ và khẩu hiệu. Thế rồi, hoặc trong niềm tự hào không dấu giếm, hoặc lặng lẽ, những câu chuyện chiến tranh sống lại. Trên chuyến xe từ Phi trường Phú Bài ra, ngang qua Cầu Dài, anh Khanh chỉ xuống đường nói, hồi đó đoạn đường từ đây ra Thị xă Quảng Trị xác người chồng chất. “Hồi đó” đă gần bốn mươi năm rồi.
Buổi trưa, cụ Thiện đến nhà chơi… (đoạn dưới lượm ra từ một cái note khác)
Cụ Thiện dừng xe trước sân nói vọng vào, thằng Ruồi chạy sang cầu cứu tui. Cụ xách cái lồng cu tất tưởi đi. Con khướu của thằng Ruồi sáng nay sẩy chuồng bay đi mất. Chỉ hơn mười phút sau, cụ Thiện trập con khướu của nó về. “Tui mới đi đám giỗ về th́ hắn chạy qua...”.
Và câu chuyện bắt đầu từ đó.
Đám giỗ của mười bảy người chết cùng một ngày 30 tháng Tư năm nào đó trong hầm tránh bom sau vườn nhà cụ. Tin mẹ mất đến với cụ trễ hơn hai tháng. Lúc đó tui đang ở trong B, cụ Thiện trầm ngâm, mắt đỏ ngầu. Tụi nó ác lắm, bắt ông ba tui về đồn và đánh chết ngay tối đó. Thế là mấy anh em bỏ lên rừng. Chỉ để lại thằng em nhỏ nhất trong coi mẹ già. Mấy năm sau th́ cái hung tin kia đến.
Ba tôi ngồi đó, lặng yên nghe câu chuyện của cụ Thiện. Ông không nói ǵ. Tôi cũng không nói ǵ. Tôi chợt nghĩ đến ba thằng Thà, thằng bạn nối khố của tôi hồi nhỏ ở trong nam. Ba hắn bị Việt Cộng đến dẫn đi một đêm nào đó hồi gia đ́nh c̣n ở Gio Linh. Sáng hôm sau mẹ thằng Thà t́m thấy xác chồng ḿnh bị đánh bể đầu ngoài bờ ruộng. Làng Cam Lộ của ba tôi cũng có nhiều người đêm đêm bị Việt Cộng đến dẫn đi như thế. Họ không bao giờ trở lại. Tôi chắc là ba tôi đang nghĩ đến họ.
Buổi chiều tôi sang nhà cụ Thiện để coi mấy cái lồng cu của cụ, nghe cụ kể chuyện trập cu. Uống chưa hết chén trà, tôi bổng nhận ra là ḿnh đang ngồi nghe cụ kể chuyện “đánh Mỹ và chế độ ngụy quyền”. Tôi đứng dậy xin phép về, mai con phải vào sớm. Tôi sợ nếu ḿnh ngồi thêm một tí nữa th́ sẽ nói điều ǵ đó làm cụ không vui. Hôm nay là ngày giỗ mẹ của cụ.
30/4/2012 – Mấy năm lại đây, ngày 30 tháng Tư không c̣n nguyên vẹn với sự ám ảnh của nó đối với tôi nữa. Ở thành phố này, v́ nhiều lư do, cộng đồng cũng không c̣n nghĩ đến nó. Có lẽ một thế hệ khác đă lớn để những hoài niệm cũ không c̣n đủ sức níu kéo.
Nhưng trên không gian mạng, nó vẫn hiện hữu. Từ mấy hôm nay trang facebook của tôi vẫn đầy những bài viết về nó. Tôi cũng vẫn đọc, đọc để t́m coi có ai viết thêm điều ǵ có ư nghĩa về nó hay không. Thú thật, tôi vẫn chưa t́m thấy ai đó nói điều ǵ khác. Người ta thường chỉ nói lại điều đă nói, kể cả bài viết của sư huynh Nguyễn Văn Huy trên trang eThongLuan mà bạn Krishna Tran đă tagged tôi vào. Tôi để lại cái c̣m này:
Ngôn ngữ chính trị Việt Nam vẫn chưa có một từ ngữ nào chuyển tải các khái niệm của “quốc gia”/”nation” nên chúng ta không hiểu được yếu tố “nation” của cộng đồng người Việt ở Mỹ. Cái “nation” này có kư ức lịch sử riêng của nó, có ư chí riêng của nó, và có cả âm nhạc riêng của nó luôn. Cái chủ nghĩa dân tộc của nó căn bản không khác chủ nghĩa dân tộc đang thịnh trị tại Việt Nam. Nhà nước của nó (chính thể VNCH) đă mất 37 năm nhưng nó vẫn tiếp tục tồn tại. Sự h́nh thành và phát triển của cộng đồng Việt Nam ở Mỹ như một “nation” trong 37 năm qua thách thức những khái niệm quốc gia/dân tộc chật hẹp trong tư duy chính trị Việt Nam.
V́ không hiểu được điều này nên những tác giả như Nguyên Văn Huy thấy nó như một trở ngại đối với tương lai Việt Nam. Tiến tŕnh ḥa giải dân tộc, mà THDCDD cổ xúy hơn 30 năm nay, phải chuyên chở nội dung của sự ḥa giải giữa các “nations” đă làm nên quốc gia Việt Nam hiện đại chứ không phải là nhằm xóa bỏ bất cứ một “nation” nào.
Nguồn ảnh: flickr.comCó lẽ cuối cùng th́ Tạ Chí Đại Trường là người có lư hơn cả: Ngày 30 tháng Tư là ngày chấm dứt cơn mộng du 30 năm của cái gọi là cuộc đấu tranh giành độc lập của người Việt Nam chúng ta.
Để rồi từ đó đến nay, chúng ta đang lang thang vô định trong một cơn mộng du khác, cùng loại. Tôi gọi nó là cơn mộng du của chủ nghĩa dân tộc.
Cởi bỏ cái ṿng kim cô của chủ nghĩa dân tộc, vượt ra khỏi sự giam hăm của nó, ngày 30 tháng Tư, nh́n từ góc độ nào, không c̣n ư nghĩa ǵ nhiều.
Nguồn: Những ngày 30 tháng 4.by Trần Minh Khôi on Sunday, April 29, 2012 at 2:05pm. DCVOnline minh hoạ.
Những ngày 30 tháng 4
