Chiến tranh Iran gây “địa chấn” kinh tế toàn cầu: Dầu tăng sốc, thị trường rung lắc

[PinaColada]

Chỉ một tháng sau khi Mỹ và Israel tiến hành chiến tranh với Iran, cú sốc mà nó gây ra đã làm đảo lộn mọi thứ, từ chuỗi cung ứng đến ngành hàng không.

Khi giá dầu ổn định ở mức trên 100 USD/thùng — tăng từ mức 70 USD trước chiến tranh — giá xăng tại Mỹ đang tiến sát mốc 4 USD/gallon, cao nhất kể từ khi Nga mở chiến dịch tại Ukraine năm 2022. Ở phía bên kia thế giới, người tiêu dùng tại Philippines và Ấn Độ phải xếp hàng hàng giờ để mua nhiên liệu khi chính phủ buộc phải phân phối hạn chế nguồn cung đang cạn dần.

“Không quốc gia nào có thể miễn nhiễm với tác động của cuộc khủng hoảng này nếu nó tiếp tục theo hướng hiện tại”, ông Fatih Birol, người đứng đầu Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nói với các nhà báo tại Australia tuần qua.

Cú sốc nguồn cung năng lượng này có nguy cơ đẩy lạm phát tăng cao, kéo theo lãi suất tăng và có thể dẫn đến suy thoái. Đây là một sự cân bằng mong manh, đặc biệt trong bối cảnh chiến tranh đầy bất định. Một số nhà kinh tế cảnh báo về nguy cơ tái diễn kịch bản “lạm phát đình trệ” kiểu thập niên 1970 — sự kết hợp giữa giá cao, tăng trưởng đình trệ và thất nghiệp gia tăng.

Chiến tranh cũng đang làm gián đoạn chuỗi cung ứng các mặt hàng như heli — thành phần quan trọng trong chip bán dẫn phục vụ cuộc cách mạng AI — và phân bón, điều có thể khiến giá thực phẩm tăng trong tương lai.

Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết chiến dịch nhằm vào Iran nhằm giảm thiểu “mối đe dọa cận kề” từ tên lửa đạn đạo, chương trình hạt nhân, và các lực lượng ủy nhiệm của nước này tại Trung Đông như Hezbollah ở Lebanon hay lực lượng Houthi tại Yemen.

Tuy nhiên, Iran đã thể hiện khả năng chống chịu đáng kinh ngạc. Thời gian cuộc chiến kéo dài nhiều khả năng sẽ phụ thuộc vào việc thế giới có thể chịu đựng được tác động kinh tế của nó trong bao lâu. Dưới đây là những cách chính mà cuộc chiến Iran đang gây tác động toàn cầu.

Thị trường dầu mỏ toàn cầu tăng vọt

Giá dầu toàn cầu đã tăng mạnh kể từ khi xung đột quân sự bắt đầu vào cuối tháng 2, chủ yếu do eo biển Hormuz gần như bị đóng cửa. Khoảng 20% nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới đi qua tuyến đường biển này ngoài khơi Iran.

Các trung tâm dầu mỏ lớn khác ở Trung Đông cũng bị ảnh hưởng, bao gồm cảng Fujairah của UAE, càng đẩy giá dầu lên trên 100 USD/thùng. Khi thị trường đóng cửa hôm thứ Sáu tuần trước, dầu Brent ở mức 112,57 USD, trong khi dầu WTI đạt 99,64 USD.

Đối với người dân, hệ quả là phải chi nhiều tiền hơn cho nhiên liệu và hóa đơn năng lượng tăng vọt. Tại Mỹ, giá xăng trung bình đạt 3,98 USD/gallon vào 29/3, tăng từ 2,98 USD hồi tháng 2.

Một số quốc gia đang cố giảm sốc giá bằng cách phân phối hạn chế. Philippines áp dụng tuần làm việc 4 ngày cho công chức và kêu gọi doanh nghiệp tiết kiệm năng lượng. Pakistan cũng rút ngắn tuần làm việc, đóng cửa trường học hai tuần và yêu cầu nhân viên nhà nước làm việc tại nhà để tiết kiệm dầu.

Trong tháng này, IEA đã giải phóng 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ để giảm biến động kinh tế toàn cầu, gọi đây là “sự gián đoạn nguồn cung lớn nhất trong lịch sử thị trường dầu mỏ toàn cầu”.

Thị trường tài chính bắt đầu rạn nứt

Ông Trump vốn nổi tiếng với khả năng tác động thị trường bằng lời nói. Tuy nhiên tuần qua, các nhà giao dịch dường như đã trở nên thận trọng hơn khi nhiều sàn chứng khoán bước vào vùng điều chỉnh.

Hai chỉ số lớn — Dow Jones Industrial Average và Nasdaq 100 — hiện đã tiến gần thị trường “gấu”. Trong khi đó, S&P 500 ghi nhận tuần giảm thứ 5 liên tiếp, chỉ còn cách vùng điều chỉnh một bước ngắn.

Công ty nghiên cứu đầu tư BCA Research cho rằng nếu đà giảm tiếp diễn, đây sẽ là “động lực mạnh” buộc ông Trump phải xem xét lại chiến lược chiến tranh.

Dù vậy, không phải ai cũng tin rằng cú sốc Iran đủ lớn để đảo chiều triển vọng tăng trưởng của kinh tế Mỹ, vốn đang được thúc đẩy bởi AI và các chính sách giảm thuế.

“Theo quan điểm cốt lõi, cú sốc Iran chưa đủ lớn để bù đắp các động lực tăng trưởng mạnh của nền kinh tế Mỹ”, ông Torsten Sløk nhận định.

Cuộc chiến với Iran đã đẩy giá xăng trung bình toàn quốc tại Hoa Kỳ lên gần 4 USD/gallon. Tại California, giá xăng đã vượt quá 5 USD/gallon. Ảnh: Reuters.
Lạm phát đã xấu. Suy thoái cũng vậy. Nhưng lạm phát đình trệ là sự kết hợp của cả hai.

Ông Torsten Sløk từng cảnh báo suốt năm 2025 về nguy cơ này do chính sách thuế quan thất thường của ông Donald Trump. Đến tháng 1, ông trở nên lạc quan hơn khi kinh tế cải thiện.

Nhưng chỉ một tháng sau, chiến dịch quân sự nhằm vào Iran đã khiến kịch bản lạm phát đình trệ quay trở lại bàn nghị sự — lần này do giá dầu tăng. Lần gần nhất hiện tượng này xảy ra vào thập niên 1970, cũng bắt nguồn từ cú sốc giá dầu, gây thiệt hại nặng nề cho kinh tế Mỹ.

Lạm phát đình trệ được xem là kịch bản tồi tệ nhất vì rất khó xử lý. Cục Dự trữ Liên bang (Fed) sẽ bị hạn chế trong việc cắt giảm lãi suất để kích thích tăng trưởng vì lo ngại làm lạm phát trầm trọng hơn.

Chủ tịch Fed, ông Jerome Powell, đã bác bỏ nguy cơ này trong một cuộc họp báo gần đây, cho rằng tình hình hiện tại chưa thể so sánh với thập niên 1970.

Tuy nhiên, nhà kinh tế Paul Krugman lại không hoàn toàn đồng tình.

Nhiều hành khách bị mắc kẹt, trễ chuyến do chiến sự ở Trung Đông. Ảnh: AJ.
Ngành hàng không là một trong những lĩnh vực chịu tác động ngay lập tức từ chiến tranh.

Việc đóng cửa không phận trong khu vực buộc các hãng bay phải chuyển hướng hoặc hủy chuyến, khiến nhiều du khách mắc kẹt. Sân bay Dubai đã dần nối lại một số chuyến bay, nhưng nhiều sân bay khác vẫn hạn chế hoặc tạm dừng hoạt động.

Nhiều Đại sứ quán Mỹ tại Trung Đông cũng đóng cửa, khiến nhiều du khách không có cách rõ ràng để trở về nước. Một công dân Mỹ mắc kẹt tại Dubai nói với hãng Business Insider rằng anh cảm thấy “bị bỏ rơi”.

Dù UAE cho biết sẽ chi trả chi phí lưu trú cho hành khách bị ảnh hưởng, nhiều du khách vẫn phải chi thêm hàng nghìn USD trong thời gian chờ đặt vé về nước.

Trong khi đó, giá nhiên liệu máy bay tăng vọt. Theo Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế, giá nhiên liệu phản lực đạt trung bình 197 USD/thùng vào ngày 20/3, so với 99 USD vào cuối tháng 2.

Một số hãng như Qantas và Air India đã tăng giá vé, chuyển chi phí sang người tiêu dùng.

Không chỉ dầu mỏ, nhiều loại hàng hóa khác cũng bị gián đoạn nguồn cung, ảnh hưởng đến mọi thứ, từ AI đến giá thực phẩm.

Lưu huỳnh — sản phẩm phụ của quá trình xử lý dầu khí — được sử dụng để chiết xuất kim loại như đồng và lithium, vốn rất cần thiết cho trung tâm dữ liệu AI và xe điện. Nó cũng là thành phần quan trọng trong sản xuất phân bón urê. Khoảng 1/3 nguồn cung phân bón toàn cầu đi qua eo biển Hormuz. Nếu gián đoạn kéo dài, nông dân sẽ buộc phải hạn chế sử dụng, dẫn đến sản lượng giảm và giá thực phẩm tăng.

Chiến tranh cũng ảnh hưởng đến nguồn cung heli. Qatar cung cấp gần 1/3 heli toàn cầu — nguyên liệu thiết yếu trong sản xuất chip bán dẫn — gây thêm áp lực lên ngành AI, một trụ cột của nền kinh tế Mỹ.

Để giải quyết những gián đoạn này, cần một thỏa thuận hòa bình giữa Mỹ, Israel và Iran. Nhưng hiện tại, thỏa thuận như vậy vẫn còn ngoài tầm với.

VietBF@ sưu tập