Nếu tính từ khi Lưu Tú chính thức xưng đế vào ngày 5 tháng 8 năm 25 cho đến khi Hán Hiến Đế bị Tào Phi ép nhường ngôi cuối năm 220, nhà Đông Hán đã trải qua 14 vị hoàng đế...
Nhà Đông Hán là giai đoạn thứ hai của triều đại nhà Hán trong lịch sử Trung Hoa, tồn tại từ năm 25 đến năm 220, kéo dài tổng cộng 195 năm. Triều đại này do Hán Quang Vũ Đế Lưu Tú sáng lập sau khi đánh bại các thế lực cát cứ và chấm dứt triều đại Tân ngắn ngủi của Vương Mãng. Nếu tính từ khi Lưu Tú chính thức xưng đế vào ngày 5 tháng 8 năm 25 cho đến khi Hán Hiến Đế bị Tào Phi ép nhường ngôi cuối năm 220, nhà Đông Hán đã trải qua 14 vị hoàng đế. Trong gần hai thế kỷ tồn tại, Đông Hán vừa có những giai đoạn phục hưng rực rỡ, vừa mang trong mình các mầm mống suy thoái nội tại, cuối cùng dẫn đến diệt vong và mở ra thời Tam Quốc.
Sau khi Vương Mãng tiếm vị lập ra nhà Tân, xã hội Trung Quốc rơi vào khủng hoảng sâu sắc. Thiên tai liên miên, cải cách thất bại, các cuộc khởi nghĩa nông dân bùng nổ khắp nơi. Trong bối cảnh đó, Lưu Tú, một hậu duệ của hoàng tộc nhà Hán, từng bước nổi lên như một thủ lĩnh quân sự và chính trị xuất sắc. Sau chiến thắng quyết định trước các thế lực đối địch, đặc biệt là tiêu diệt quân đội Xích Mi, ông lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Kiến Vũ, đóng đô tại Lạc Dương. Từ đây, triều Hán được khôi phục, sử gọi là Đông Hán để phân biệt với Tây Hán trước đó đóng đô ở Trường An.
Hán Quang Vũ Đế được đánh giá là một trong những vị hoàng đế kiệt xuất nhất của lịch sử Trung Hoa. Ông tiến hành hàng loạt biện pháp nhằm khôi phục kinh tế sau chiến tranh, giảm tô thuế, khuyến khích nông nghiệp, chỉnh đốn lại bộ máy quan liêu và hạn chế quyền lực của công thần. Chính sách trị quốc mềm dẻo nhưng kiên quyết của ông đã giúp xã hội nhanh chóng ổn định, đặt nền móng vững chắc cho Đông Hán trong nhiều thập kỷ tiếp theo. Dưới thời ông, nhà Hán từng bước tái khẳng định quyền kiểm soát đối với các vùng biên viễn từng bị lung lay trong thời kỳ Vương Mãng, trong đó có bán đảo Triều Tiên và khu vực Tây Vực.
Sau Hán Quang Vũ Đế, các đời Hán Minh Đế và Hán Chương Đế tiếp tục duy trì thế ổn định và phát triển. Đặc biệt, thời Hán Minh Đế và Hán Chương Đế thường được xem là giai đoạn thịnh trị của Đông Hán. Triều đình chú trọng Nho học, mở rộng giáo dục, củng cố hệ thống pháp luật và hành chính. Về đối ngoại, nhà Đông Hán đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Các tướng lĩnh như Đậu Cố, Đậu Hiến nhiều lần đánh bại Bắc Hung Nô, buộc thế lực này suy yếu và phải rút khỏi các vùng trọng yếu ở phía bắc và Tây Bắc. Nhờ đó, nhà Hán khôi phục ảnh hưởng tại Lòng chảo Tarim và Hành lang Hà Tây, bảo vệ tuyến giao thương chiến lược nối liền Trung Quốc với Trung Á.
Một trong những nhân vật tiêu biểu nhất trong chính sách Tây Vực của Đông Hán là Ban Siêu. Với tài năng quân sự và ngoại giao, ông đã tái lập chức Tây Vực đô hộ vào năm 91, đưa ảnh hưởng của triều Hán lan rộng khắp Trung Á. Dưới thời Ban Siêu, các nước Tây Vực phần lớn thần phục hoặc giữ quan hệ hòa hiếu với nhà Hán. Đông Hán cũng duy trì quan hệ tiếp xúc gián tiếp với các đế quốc lớn như Quý Sương, Parthia và thậm chí cả La Mã. Các ghi chép trong Hậu Hán thư và Ngụy lược cho thấy sự tồn tại của những phái đoàn, dù mang tính ngoại giao hay thương mại, giữa Đông Hán và thế giới phương Tây. Những phát hiện khảo cổ như đồ thủy tinh La Mã, tiền xu và huy chương tìm thấy ở Trung Quốc và Óc Eo tại Việt Nam cho thấy mạng lưới giao thương rộng lớn của Đông Hán trong bối cảnh Con đường Tơ lụa trên bộ và trên biển phát triển mạnh mẽ.
Về lãnh thổ, vào thời kỳ đỉnh cao, nhà Đông Hán kiểm soát một không gian rộng lớn, tương đương hoặc xấp xỉ lãnh thổ Tây Hán trước đó. Lãnh thổ bao gồm phần lớn Trung Nguyên, Hoa Bắc, Hoa Nam, vùng Ba Thục, Lĩnh Nam, cùng các khu vực ảnh hưởng ở Tây Vực và bán đảo Triều Tiên. Diện tích toàn bộ ước tính vào khoảng 6 triệu km², tùy cách tính phạm vi ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp. Dân số Đông Hán vào thời cực thịnh, theo các ghi chép hộ tịch, đạt khoảng 50 đến 60 triệu người, phản ánh một nền kinh tế nông nghiệp tương đối ổn định và khả năng quản lý hành chính hiệu quả trong giai đoạn đầu và giữa triều đại.
Tuy nhiên, từ sau thời Hán Chương Đế, những vấn đề nội tại bắt đầu bộc lộ rõ rệt. Hoạn quan ngày càng can thiệp sâu vào triều chính, cấu kết với các phe phái để tranh đoạt quyền lực. Các hoàng đế kế vị thường lên ngôi khi còn nhỏ tuổi, quyền lực thực tế rơi vào tay thái hậu, ngoại thích hoặc hoạn quan. Cuộc đấu đá liên miên giữa các thế lực này làm bộ máy nhà nước suy yếu nghiêm trọng. Những sự kiện như việc Hán Hòa Đế thanh trừng gia tộc họ Đậu, Hán An Đế trả thù họ Đặng, hay những cuộc đảo chính liên quan đến họ Diêm, họ Lương và các hoạn quan cho thấy triều đình Đông Hán rơi vào vòng xoáy quyền lực đầy bạo lực và bất ổn.
Song song với khủng hoảng chính trị là sự suy thoái kinh tế và xã hội. Thuế khóa nặng nề, đất đai tập trung vào tay hào tộc, nông dân mất ruộng phải phiêu tán khắp nơi. Các cuộc khởi nghĩa của người Khương ở Tây Bắc, rồi sau đó là Khởi nghĩa Khăn Vàng năm 184, phản ánh sự bất mãn sâu sắc của tầng lớp dân chúng. Dù các cuộc khởi nghĩa lớn bị dập tắt, triều đình phải dựa vào các tướng lĩnh địa phương tự chiêu mộ binh lính, vô tình tạo điều kiện cho các thế lực quân phiệt hình thành và lớn mạnh ngoài tầm kiểm soát.
Từ cuối thế kỷ II, quyền lực trung ương của Đông Hán gần như tan rã. Sự kiện Hà Tiến bị ám sát, hoạn quan bị tàn sát hàng loạt, rồi Đổng Trác tiến vào Lạc Dương nắm quyền, đánh dấu bước ngoặt không thể cứu vãn. Kinh đô bị tàn phá, hoàng đế trở thành bù nhìn trong tay các thế lực quân sự. Sau khi Đổng Trác bị giết, cuộc tranh chấp giữa các chư hầu càng đẩy đất nước vào cục diện phân liệt. Hán Hiến Đế, vị hoàng đế cuối cùng của Đông Hán, dù danh nghĩa là thiên tử, nhưng thực tế bị Tào Tháo khống chế trong nhiều năm.
Năm 220, sau khi Tào Tháo qua đời, Tào Phi ép Hán Hiến Đế nhường ngôi, chính thức chấm dứt triều đại Đông Hán. Nguyên nhân diệt vong của Đông Hán không chỉ nằm ở một cá nhân hay một biến cố cụ thể, mà là kết quả tổng hợp của sự suy thoái quyền lực trung ương, nạn hoạn quan và ngoại thích, bất công xã hội kéo dài, cùng sự trỗi dậy của các thế lực quân phiệt địa phương. Dù kết cục là tan rã, nhà Đông Hán vẫn để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử Trung Hoa, không chỉ bởi những thành tựu về chính trị, quân sự, đối ngoại và văn hóa, mà còn bởi vai trò chuyển tiếp quan trọng dẫn tới thời kỳ Tam Quốc đầy biến động và nổi tiếng trong lịch sử Á Đông.
Vietbf @ Sưu tầm
