Middle East Giáo Chủ Thần Quyền Y Lãng Mục Kiệt Tháp Ba (Mojtaba Khamenei) là ai?

[Gibbs]

Năm 1979, khi hàng triệu người dân Y Lãng (Iran) tràn xuống đường lật đổ chế độ quân chủ của Sa Hoàng Ba Tư Mã Hãn Mạch Đức · Lạp Tát Ba Tát Lợi (Shah Mohammad Reza Pahlavi), nhiều người tin rằng cuộc Cách mạng Hồi giáo đã chấm dứt vĩnh viễn truyền thống quyền lực cha truyền con nối tại quốc gia Ba Tư. Cuộc cách mạng này đã thay thế chế độ quân chủ bằng một nhà nước thần quyền Hồi giáo Shiite, nơi các giáo sĩ nắm quyền lực tối cao. Tuy nhiên gần nửa thế kỷ sau, lịch sử dường như đang quay lại vòng tròn quen thuộc khi Mục Kiệt Tháp Ba · Cáp Mai Nội Y (Mojtaba Khamenei) – con trai thứ hai của lãnh tụ tối cao quá cố A Lý · Cáp Mai Nội Y (Ali Khamenei) – được chọn làm lãnh tụ tối cao thứ ba của Cộng hòa Hồi giáo Y Lãng (Iran). Quyết định này được đưa ra bởi Hội đồng Chuyên gia gồm 88 giáo sĩ, cơ quan có quyền lựa chọn lãnh tụ tối cao của đất nước. Đối với nhiều người dân Iran, đây là điều mà họ từng hy vọng sẽ không bao giờ xảy ra: biến nhà nước Hồi giáo thành một dạng “triều đại thần quyền”.

Y Lãng bước vào thời kỳ “triều đại Cáp Mai Nội Y”

Việc Mục Kiệt Tháp Ba · Cáp Mai Nội Y (Mojtaba Khamenei) được bổ nhiệm vào vị trí mà cha ông A Lý · Cáp Mai Nội Y (Ali Khamenei) nắm giữ gần bốn thập niên đã gây chấn động trong và ngoài Y Lãng (Iran). Trong nhiều năm trước đó, giới phân tích đã dự đoán khả năng Mojtaba sẽ kế vị cha mình, nhưng nhiều người Iran vẫn hy vọng hệ thống thần quyền sẽ tránh một kịch bản giống như chế độ quân chủ trước đây. Tuy nhiên Hội đồng Chuyên gia đã làm điều mà nhiều người cho là không thể: đưa con trai của lãnh tụ tối cao lên nắm quyền sau khi cha ông thiệt mạng trong các cuộc không kích của Mỹ Lợi Kiên (United States) và Dĩ Sắc Liệt (Israel). Quyết định này không chỉ mang ý nghĩa chính trị mà còn là thông điệp đối ngoại mạnh mẽ. Trước đó Tổng thống Mỹ Đường Nạp Đức · Đặc Lãng Phổ (Donald Trump) từng tuyên bố Mojtaba là một lựa chọn “không thể chấp nhận được”, nhưng chính quyền Tehran dường như đã cố tình chọn chính nhân vật này để gửi đi thông điệp thách thức.

Bộ máy tuyên truyền tại Đức Hắc Lan (Tehran) lập tức hành động

Ngay khi quyết định được công bố, bộ máy truyền thông nhà nước tại thủ đô Đức Hắc Lan (Tehran) nhanh chóng triển khai chiến dịch xây dựng hình ảnh cho lãnh tụ mới. Trong bối cảnh đất nước bị hạn chế internet và thông tin do chiến tranh, truyền thông nhà nước phát sóng một bộ phim tài liệu dài bốn phút kể về cuộc đời của Mục Kiệt Tháp Ba · Cáp Mai Nội Y (Mojtaba Khamenei). Bộ phim nhấn mạnh ba yếu tố quan trọng: xuất thân giản dị, quá trình học tập tại các trường thần học và đặc biệt là việc ông từng tham gia chiến đấu trên tuyến đầu trong cuộc chiến Y Lãng – Y Lạp Khắc (Iran–Iraq War) khi mới 17 tuổi. Theo bộ phim, Mojtaba đã “anh dũng chiến đấu” cùng các chiến binh bảo vệ cách mạng Hồi giáo. Thông điệp của bộ phim rất rõ ràng: Mojtaba là người kế thừa chính đáng của vị lãnh tụ “tử vì đạo” và có đủ phẩm chất để lãnh đạo đất nước.

Các cơ quan quyền lực tuyên thệ trung thành

Sau khi Mục Kiệt Tháp Ba · Cáp Mai Nội Y (Mojtaba Khamenei) được bổ nhiệm, một loạt cơ quan quyền lực trong hệ thống chính trị Y Lãng (Iran) nhanh chóng tuyên bố trung thành. Tổng thống Iran, quốc hội và đặc biệt là lực lượng Y Lãng Hồi giáo Cách mạng Vệ binh quân (Islamic Revolutionary Guard Corps – IRGC) đồng loạt đưa ra tuyên bố ủng hộ lãnh tụ mới. Những lời tuyên thệ trung thành này được công bố rộng rãi nhằm gửi đi thông điệp rằng hệ thống chính trị Iran – thường được gọi là “nê-dâm” (nezam) – vẫn vận hành bình thường bất chấp chiến tranh và khủng hoảng.

Con người đứng sau quyền lực: Mojtaba là ai?

Mục Kiệt Tháp Ba · Cáp Mai Nội Y (Mojtaba Khamenei) sinh năm 1969 tại Mã Hạ Đức (Mashhad), một thành phố linh thiêng của người Hồi giáo Shiite tại Y Lãng (Iran). Ông được đào tạo trong các trường thần học giống như các anh em của mình, nhưng chưa đạt đến cấp bậc học giả tôn giáo cao nhất là Mujtahid – cấp bậc mà nhiều người cho rằng cần thiết để trở thành lãnh tụ tối cao. Mojtaba kết hôn với Cáp Đạt Đức · A Đức Nhĩ chi nữ (Zahra Haddad Adel), con gái của Cáp Đạt Đức · A Đức Nhĩ (Gholam Haddad Adel) – cựu chủ tịch quốc hội và đồng minh thân cận của gia đình Khamenei. Trong nhiều năm Mojtaba giữ hình ảnh kín tiếng trước công chúng, hiếm khi xuất hiện trên truyền thông. Thực tế có rất ít hình ảnh về ông đến mức truyền thông nhà nước phải sử dụng cả video dựng bằng trí tuệ nhân tạo để minh họa hình ảnh của lãnh tụ mới.

Nhân vật quyền lực trong hậu trường chính trị Iran

Mặc dù kín tiếng trước công chúng, Mục Kiệt Tháp Ba · Cáp Mai Nội Y (Mojtaba Khamenei) từ lâu đã được xem là một nhân vật có ảnh hưởng lớn trong hệ thống quyền lực của cha mình. Khi làm việc trong văn phòng của A Lý · Cáp Mai Nội Y (Ali Khamenei), ông được cho là đã xây dựng mối quan hệ chặt chẽ với lực lượng IRGC và các mạng lưới kinh tế của chế độ. Nhiều nhà phân tích tin rằng Mojtaba đóng vai trò quan trọng trong việc đưa Mã Mục Đức · A Hạt Mã Ni Nhật Đức (Mahmoud Ahmadinejad) lên làm tổng thống Iran năm 2005. Khi đó Ahmadinejad – lúc ấy là thị trưởng Đức Hắc Lan (Tehran) – đã bất ngờ đánh bại chính trị gia kỳ cựu A Khắc Ba · Cáp Sâm Ni · Lạp Phất Tang Ni (Akbar Hashemi Rafsanjani) trong cuộc bầu cử tổng thống.

Cuộc nổi dậy năm 2009 và vai trò của Mojtaba

Năm 2009, hàng triệu người dân Y Lãng (Iran) xuống đường phản đối kết quả bầu cử tổng thống mà họ cho là bị gian lận khi Ahmadinejad tái đắc cử. Cuộc biểu tình lớn này – thường được gọi là Phong trào Xanh (Green Movement) – đã bị đàn áp dữ dội. Trong thời gian đó, nhiều người Iran nhận ra rằng Mojtaba không chỉ là con trai của lãnh tụ tối cao mà còn là một nhân vật quyền lực phía sau hậu trường. Người biểu tình thậm chí còn hô khẩu hiệu: “Mojtaba, mong ngươi chết đi trước khi trở thành lãnh tụ.”

Mỹ từng trừng phạt Mojtaba từ năm 2019

Năm 2019, chính phủ Mỹ Lợi Kiên (United States) đã áp đặt lệnh trừng phạt đối với Mục Kiệt Tháp Ba · Cáp Mai Nội Y (Mojtaba Khamenei). Bộ Tài chính Mỹ cáo buộc ông hợp tác chặt chẽ với các chỉ huy của lực lượng IRGC nhằm thúc đẩy các chính sách mà Washington gọi là “tham vọng khu vực gây bất ổn” và các mục tiêu đàn áp trong nước của chính quyền Y Lãng (Iran).

Gia đình Cáp Mai Nội Y chịu tổn thất nặng nề trong chiến tranh

Cuộc không kích của Mỹ Lợi Kiên (United States) và Dĩ Sắc Liệt (Israel) giết chết A Lý · Cáp Mai Nội Y (Ali Khamenei) cũng khiến nhiều thành viên trong gia đình ông thiệt mạng. Theo truyền thông nhà nước Iran, con gái, cháu ngoại, con dâu và con rể của lãnh tụ tối cao đều thiệt mạng trong cuộc tấn công. Vài ngày sau đó, vợ của Ali Khamenei – cũng là mẹ của Mojtaba – qua đời vì vết thương. Những tổn thất này khiến việc Mojtaba lên nắm quyền mang thêm yếu tố biểu tượng đối với những người ủng hộ chế độ.

Tương lai Y Lãng dưới thời Mojtaba Khamenei

Việc Mục Kiệt Tháp Ba · Cáp Mai Nội Y (Mojtaba Khamenei) trở thành lãnh tụ tối cao gửi đi thông điệp rõ ràng rằng Y Lãng (Iran) sẽ tiếp tục con đường chính trị của người cha quá cố. Nhiều chuyên gia cho rằng lực lượng IRGC và các phe cứng rắn đã củng cố quyền lực sau giai đoạn đầu của cuộc chiến với Mỹ Lợi Kiên (United States) và Dĩ Sắc Liệt (Israel). Tuy nhiên Mojtaba cũng phải đối mặt với nhiều thách thức lớn như khủng hoảng kinh tế, thiếu điện, thiếu nước, thất nghiệp và sự bất mãn của người dân.

Một đêm mang ý nghĩa tôn giáo sâu sắc

Việc bổ nhiệm Mục Kiệt Tháp Ba · Cáp Mai Nội Y (Mojtaba Khamenei) được công bố vào đêm Lailat al-Qadr, một trong những đêm thiêng liêng nhất của tháng Ramadan đối với người Hồi giáo Shiite. Đây cũng là thời điểm tưởng niệm vụ ám sát Imam A Lý (Imam Ali) – người mà người Shiite tin là người kế vị hợp pháp của nhà tiên tri Muhammad. Sáng hôm sau tại Đức Hắc Lan (Tehran), những người ủng hộ chế độ đã hô vang khẩu hiệu trong tàu điện ngầm: “Ân sủng của Thượng đế đã hiển hiện – Khamenei đã trở lại.”

================

Giáo Chủ Thần quyền Y Lãng là ai, và vì sao mới là “ông vua thật sự” của đất nước?

Nếu nói theo ngôn ngữ đời thường, nhiều người gọi vị đứng đầu Y Lãng là “Giáo Chủ Thần quyền”, bởi ông ta không chỉ là biểu tượng tôn giáo mà còn là trung tâm quyền lực chính trị thật sự. Trong cấu trúc chính thức của Y Lãng, chức vụ này gọi là Lãnh tụ Tối cao hay Rahbar.

Giáo Chủ Thần Quyền Y Lãng – Rahbar (Supreme Leader) - Lãnh tụ Tối cao của Iran.
Britannica mô tả đây là người đứng đầu nhà nước, giám sát hầu như toàn bộ hoạt động của bộ máy cai trị, trực tiếp hay gián tiếp, từ xác lập đường lối quốc gia, chỉ huy lực lượng vũ trang cho tới bổ nhiệm những chức vụ chủ chốt. Nói cách khác, nếu tổng thống là gương mặt hành chính dễ nhìn thấy, thì Lãnh tụ Tối cao mới là người cầm tay lái thật sự.

Hiến pháp Y Lãng đặt quyền lực tối cao vào tay một giáo sĩ

Sau Cách mạng Hồi giáo 1979, Y Lãng xây dựng một mô hình nhà nước rất đặc thù: vừa có tổng thống, quốc hội, chính phủ và bầu cử, vừa có một tầng quyền lực thần quyền đứng trên tất cả. Theo mô tả của Britannica và văn bản hiến pháp lưu tại Constitute Project, Y Lãng là một nước cộng hòa Hồi giáo với hệ thống “hỗn hợp”, trong đó hành pháp, lập pháp và tư pháp đều bị bao trùm bởi các định chế do giới giáo sĩ chi phối; đứng đầu toàn bộ hệ thống đó là Rahbar. Nói ngắn gọn, tổng thống cai quản công việc hằng ngày, nhưng giới hạn của ông ta được vạch ra từ phía trên.

Quyền lực thực của Lãnh tụ Tối cao: quân đội, an ninh, tư pháp, chiến tranh, hòa bình

Điểm mấu chốt khiến tổng thống Y Lãng thường bị xem là “chỉ như bù nhìn” nằm ở chỗ những quyền lực cốt lõi nhất của quốc gia không nằm trong tay tổng thống. Britannica nêu rõ quyền hạn của Lãnh tụ Tối cao bao gồm xác định phương hướng chính trị chung của đất nước, nắm quyền tổng chỉ huy quân đội, bổ nhiệm các quan chức chủ chốt và giám sát việc thi hành chính sách. Trong thực tế chính trị Y Lãng, điều đó có nghĩa là Lãnh tụ Tối cao nắm sinh sát đối với quân đội thường trực, lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, hệ thống an ninh chiến lược, bộ máy tư pháp, đài phát thanh truyền hình quốc gia và nhiều trung tâm quyền lực không do dân bầu. Khi một người giữ súng, giữ tòa, giữ tình báo và giữ quyền quyết định chiến tranh hay hòa bình, thì người đó mới là chủ nhân thực sự của chế độ.

Tổng thống Y Lãng có bầu cử, có nội các, nhưng luôn đi trong “hành lang cho phép”

Tổng thống Y Lãng không phải con rối theo nghĩa hoàn toàn vô dụng, vì ông vẫn điều hành nội các, trình bày chính sách kinh tế, ký kết một số quyết định hành pháp và là gương mặt dễ thấy của chính phủ. Nhưng Britannica lưu ý rằng tổng thống Y Lãng chỉ là “bộ mặt” của chính sách đối ngoại trước thế giới, và vai trò ấy luôn diễn ra trong những giới hạn do Lãnh tụ Tối cao đặt ra. Điều đó lý giải vì sao các đời tổng thống Y Lãng có thể khác nhau về phong cách, giọng điệu và mức độ mềm mỏng, nhưng những trục chiến lược lớn như chương trình an ninh, quan hệ với phương Tây, chính sách khu vực, vai trò của IRGC hay định hướng ý thức hệ thì rất khó vượt khỏi cái khung đã được ấn định.

Vì sao nói tổng thống chỉ là “bù nhìn có giới hạn”?

Gọi tổng thống Y Lãng là “bù nhìn” là một cách nói mạnh, nhưng nó phản ánh đúng cảm giác của nhiều nhà quan sát: tổng thống có ghế, có đoàn xe, có phát ngôn, có nội các, nhưng lại không giữ các đòn bẩy quyết định nhất. Ông có thể quản lý phần hành chính, xử lý giá cả, ngân sách, nhân sự chính phủ, thậm chí đàm phán ở một số cấp độ, nhưng nếu đụng đến an ninh quốc gia, hướng đi ý thức hệ, nhân sự cốt lõi, tư pháp hay quân sự, thì cái trần quyền lực hiện ra ngay. Chỉ cần nhớ một điều rất đơn giản: người nào có quyền bổ nhiệm hoặc chi phối các trung tâm cưỡng chế của quốc gia thì người đó mới là người cầm quyền thật. Ở Y Lãng, vị trí ấy không nằm ở Phủ Tổng thống mà nằm ở Văn phòng Lãnh tụ Tối cao.

Hội đồng Giám hộ: cái cửa lọc khiến dân bầu mà vẫn không bầu được người thật sự tự do

Một lý do khác khiến tổng thống Y Lãng khó trở thành nhân vật độc lập là quá trình tuyển chọn ứng viên đã bị kiểm soát từ trước. Dù người dân đi bỏ phiếu, không phải ai cũng được bước vào cuộc đua. Trong hệ thống Y Lãng, các định chế do giới giáo sĩ thống trị có thể sàng lọc, bác bỏ, loại bỏ những người bị xem là không phù hợp về chính trị hay ý thức hệ. Vì thế, nhiều cuộc bầu cử ở Y Lãng không phải là cuộc cạnh tranh tự do giữa các khuynh hướng thật sự đối lập, mà thường là sự lựa chọn trong phạm vi những gương mặt đã qua “máy lọc” của hệ thống. Tổng thống vì vậy ngay từ lúc xuất phát đã là sản phẩm của một trật tự quyền lực có giới hạn sẵn.

Quốc hội cũng không thật sự tối cao, vì còn các tầng quyền lực đứng trên

Nhiều người tưởng rằng ở một nước có quốc hội thì quốc hội sẽ là cơ quan lập pháp cao nhất. Nhưng tại Y Lãng, quá trình làm luật không chỉ dừng ở nghị trường. Iran Primer của USIP mô tả hệ thống lập pháp Y Lãng có thêm những tầng can thiệp như Hội đồng Giám hộ và Hội đồng Phân định Lợi ích, khiến việc thông qua chính sách luôn diễn ra trong một cấu trúc bị giám sát từ trên xuống. Ngay cả khi quốc hội có ý muốn khác đi, vẫn còn những bàn tay quyền lực hơn ngồi phía trên để chỉnh hướng, bác bỏ hoặc điều hòa theo lợi ích của “hệ thống”. Thế nên, nếu tổng thống đã không toàn quyền, thì quốc hội cũng không phải trung tâm tuyệt đối.

Vệ binh Cách mạng mới là thanh gươm và lá chắn của chế độ

Bất kỳ ai muốn hiểu quyền lực thật ở Y Lãng đều phải nhìn vào Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, hay IRGC. Đây không chỉ là một lực lượng quân sự, mà còn là một đế chế quyền lực có ảnh hưởng lớn tới an ninh, kinh tế, chính trị và khu vực. Khi Lãnh tụ Tối cao là người kiểm soát hoặc có ảnh hưởng quyết định lên lực lượng này, thì ông ta nắm trong tay thứ mà tổng thống không có: sức mạnh cưỡng chế và mạng lưới quyền lực sâu trong lòng chế độ. Chính vì vậy, bất cứ tổng thống nào ở Y Lãng, dù cứng rắn hay mềm mỏng, nếu không đi cùng nhịp với IRGC và Văn phòng Lãnh tụ, đều rất khó thực thi ý chí riêng.

Lãnh tụ Tối cao không chỉ trị nước, mà còn canh giữ linh hồn ý thức hệ của chế độ

Khác với tổng thống ở các nước cộng hòa thông thường, Lãnh tụ Tối cao Y Lãng không chỉ là người điều phối quyền lực, mà còn được xây dựng như người bảo hộ cho “đường lối cách mạng” và tính chính thống tôn giáo của nhà nước. Vị trí này mang màu sắc gần với một “giáo chủ nhà nước” hơn là một nguyên thủ hiện đại theo kiểu phương Tây. Chính vì vậy, quyền lực của Rahbar không chỉ đến từ hiến pháp mà còn đến từ biểu tượng, giáo lý, mạng lưới giáo sĩ, lực lượng an ninh và sự hợp thức hóa ý thức hệ. Tổng thống có thể thay đổi vài chính sách, nhưng không dễ đụng vào thần kinh hệ tư tưởng của chế độ.

Vì sao các đời tổng thống thay nhau lên xuống mà bộ khung quyền lực vẫn gần như nguyên vẹn?

Từ sau 1979, Y Lãng đã có nhiều đời tổng thống với phong cách rất khác nhau, có người cứng, có người mềm, có người hô hào đối đầu, có người tìm cách mặc cả với phương Tây. Nhưng cái khung nền tảng của chế độ vẫn tồn tại. Nguyên nhân là vì người quyết định giới hạn cuối cùng không phải tổng thống. Britannica ghi nhận rằng chính sách đối ngoại mà tổng thống đại diện ra thế giới luôn bị đặt trong ranh giới do Lãnh tụ Tối cao đặt ra. Nói nôm na, tổng thống có thể đổi giọng, nhưng bài nhạc gốc vẫn do người khác chọn.

Muốn hình dung nhanh cơ chế Y Lãng, có thể ví bộ máy này như một chiếc xe hai vô lăng, nhưng chỉ một cái thật sự nối với bánh lái. Tổng thống ngồi ghế trước, phát biểu, tiếp khách, ký văn bản, xuất hiện trên truyền hình, khiến nhiều người tưởng đó là người lái xe. Nhưng chìa khóa máy, hộp số và chân phanh lại nằm trong tay Giáo Chủ Thần quyền. Khi cần chạy nhanh, cần cua gấp, cần đâm thẳng hay cần dừng lại, quyết định rốt cuộc vẫn từ phía Rahbar. Đó là lý do vì sao ở Y Lãng, nhiều người nhìn Phủ Tổng thống để nghe, nhưng lại phải nhìn Văn phòng Lãnh tụ để biết điều gì thật sự sẽ xảy ra. Những mô tả của Britannica, Britannica Students, hiến pháp Y Lãng và các phân tích thể chế đều cho thấy quyền lực tối hậu của nhà nước không nằm ở tổng thống mà ở Lãnh tụ Tối cao.

Không biết ở đâu lòi ra người viết bài này ?
Tên nước người ta là Iran thì cứ viết Iran còn nếu muốn dùng chữ Việt thì có thể viết “Ba-tư “ dễ hiểu hơn là bày đặt chế ra nào là
“Lãng bước vào thời kỳ “triều đại Cáp Mai Nội Y”
” Kiệt Tháp Ba · Cáp Mai Nội Y ”
������ đọc xong ngu đi

Iran mà dịch đéo gì là Y-Lãng thì tao... ngáp luôn. Cứ cho là tao "ngu đần" cũng được, mà bay phải dẹp cái lối dịch đéo làm sôi máu người đấy nhé; kẻo tao nổi điên là tao chơi trò "mass shooting" thì có ân hận cũng muộn rồi... Mẹ bố tiên sư...