USA Thị trưởng “xã hội chủ nghĩa” của New York: Zohran Mamdani sẽ thỏa hiệp đến đâu?

[Gibbs]

Khi Zohran Mamdani – 34 tuổi, tự nhận là một người theo khuynh hướng “dân chủ xã hội” – bước vào vai trò Thị trưởng New York, câu hỏi treo lơ lửng trên thành phố này không phải là ông nói hay đến đâu, mà là: ông có chịu thỏa hiệp không?

Trong bài diễn văn nhậm chức, Mamdani tuyên bố rất thẳng: ông sẽ không “bỏ nguyên tắc” chỉ vì sợ bị xem là cấp tiến quá mức. Một câu nói có thể làm người ủng hộ phấn khích, và cũng đủ khiến người phản đối lo lắng: New York rồi sẽ được dẫn dắt bằng niềm tin hay bằng nghệ thuật điều hành?

Nhưng chỉ vài tuần sau, bức tranh ban đầu lại cho thấy một Mamdani… khác: cẩn trọng hơn, đo lường hơn, bớt “bốc lửa” và bớt nói theo phản xạ.

Tuần đầu ở City Hall: giống mọi thị trưởng… hơn người ta tưởng
Những gì Mamdani làm trong các tuần đầu nghe khá “đời thường”: ngày nào cũng có nhiều sự kiện, thông báo chính sách nhỏ nhưng cụ thể.

Ông nói về chuyện làm lại những đoạn dốc cầu, tăng thêm nhà vệ sinh công cộng, và đặc biệt là các bước cắt giảm thủ tục rườm rà để thúc đẩy xây dựng nhà ở và giúp doanh nghiệp bớt bị trói bởi giấy tờ.

Cùng lúc, hình ảnh đời sống cũng đổi thay: Mamdani và vợ, Rama Duwaji, rời căn hộ thuê kiểm soát giá ở Queens để chuyển vào Gracie Mansion, dinh thự chính thức của thị trưởng trên Upper East Side. Một bước chuyển vừa mang tính biểu tượng, vừa khiến người ta hiểu: từ nay, mọi câu nói đều sẽ bị cân đo gắt gao hơn thời tranh cử.

“Sửa lái rất nhanh”: từ chất “đấu sĩ” sang kiểu “người giữ nhịp”
Một chiến lược gia Dân Chủ mô tả điểm nổi bật nhất của Mamdani trong những tuần đầu là: ông sửa lái rất nhanh.

Nếu lúc tranh cử ông thường nói ứng khẩu, mạnh và trực diện, thì khi ngồi ghế thị trưởng, ông “ít bột phát” hơn. Đó không hẳn là đổi màu; có thể chỉ là cái giá của quyền lực: ở City Hall, mỗi chữ đều kéo theo hệ quả.

Sự thay đổi ấy bộc lộ rõ trong cách Mamdani xuất hiện cạnh Thống đốc New York Kathy Hochul.

Bắt tay với Thống đốc Hochul: đứng lên vỗ tay… và cũng biết ngồi im đúng lúc
Tại bài diễn văn “State of the State” của Thống đốc Hochul, Mamdani đứng dậy tham gia tràng pháo tay khi Hochul công bố kế hoạch tăng tài trợ mở rộng chương trình mầm non (pre-K) – một phần đáp ứng tầm nhìn mà ông từng vận động.

Nhưng khi Hochul nói về “những khoản đầu tư mang tính chuyển đổi” mà không tăng thuế, Mamdani lại ngồi yên. Một khoảnh khắc nhỏ, nhưng nói lên nhiều điều: ông sẵn sàng nhận “thắng lợi từng phần”, nhưng vẫn không muốn đánh mất trục tranh luận cốt lõi của phe mình.

Trong hậu trường, mối quan hệ cũng được chăm chút. Việc Mamdani nhắn tin và gọi điện cho Tổng thống Donald Trump sau cuộc gặp ở Phòng Bầu dục khiến nhiều người nhíu mày. Nhưng ông cũng liên lạc thường xuyên với Hochul – người đang giúp ông ghi điểm ở những chiến thắng đầu nhiệm kỳ.

Có vẻ Mamdani hiểu một quy tắc rất New York: muốn làm được việc, phải có Albany đứng cạnh.

Cú đấm của thực tế: báo cáo thâm hụt 2 tỷ USD và khoảng trống 10 tỷ USD phía trước
Mamdani bước vào nhiệm kỳ với lời hứa mở rộng dịch vụ xã hội và chương trình công. Nhưng ngân sách thành phố không biết mơ mộng.

Báo cáo của kiểm soát viên tài chính thành phố cảnh báo New York đang đối mặt thâm hụt 2 tỷ USD ngay trong năm tài khóa hiện tại, và khoảng trống dự phóng 10 tỷ USD cho năm tới.

Đây là nơi mọi khẩu hiệu bị kéo xuống mặt đất. Và đây cũng là nơi câu hỏi “thỏa hiệp” trở nên rất thật: nếu muốn mở rộng an sinh, tiền sẽ lấy từ đâu?

Mamdani vẫn nói rõ ông không lùi ý tưởng tăng thuế giới giàu. Ông nhấn mạnh thành phố cần nguồn thu “lặp lại, ổn định”, và rằng hơn một triệu người ủng hộ đã bỏ phiếu cho chương trình nghị sự trong đó có lời hứa: đánh thuế những người giàu nhất và các tập đoàn lợi nhuận cao để chi trả.

Nhưng ngay cả những người ở Albany cũng nhìn thấy một kịch bản mềm hơn: nếu tìm được nguồn khác để trả cho chương trình chăm trẻ, Mamdani có thể không biến chuyện tăng thuế thành một “cuộc chiến ý thức hệ” đến cùng. Thỏa hiệp, đôi khi không phải vì thay đổi niềm tin, mà vì chọn trận đánh.

Israel – Palestine và nỗi lo bài Do Thái: nơi ông “đứng giữa” và cũng dễ bị đánh nhất
Nếu ngân sách là bài toán số học, thì Israel – Palestine và vấn đề bài Do Thái là bài toán cảm xúc, và đôi khi là mìn chính trị.

Mamdani nhanh chóng đảo ngược các sắc lệnh thời cựu Thị trưởng Eric Adams: một sắc lệnh đưa ra định nghĩa về bài Do Thái, và một sắc lệnh khác ngăn thành phố tham gia các chiến dịch tẩy chay/thoái vốn liên quan Israel. Điều này khiến chính phủ Israel và nhiều lãnh đạo cộng đồng Do Thái ở New York chỉ trích.

Đáng chú ý, trong một cuộc họp báo, Mamdani hiếm hoi phải đọc từ giấy ghi chú – trái với phong cách nói ứng khẩu vốn là “thương hiệu” của ông. Một dấu hiệu cho thấy ông hiểu mình đang bước vào vùng nhạy cảm: nói một câu không chuẩn có thể thành bão.

Rồi đến vụ biểu tình bên ngoài một giáo đường Do Thái ở Queens: video lan truyền cho thấy người biểu tình hô khẩu hiệu ủng hộ Hamas, kèm những câu như “death to the IDF”… Mamdani bị phàn nàn vì phản ứng ban đầu chậm, trong khi nhiều chính trị gia khác lên tiếng nhanh hơn.

Sau đó ông gọi ngôn ngữ ấy là “sai”, rồi ra tuyên bố lên án cuộc biểu tình, cam kết phối hợp NYPD để đảm bảo an toàn cho nơi thờ phượng, đồng thời vẫn bảo vệ quyền biểu tình theo hiến pháp. Về sau, ông đi xa hơn: gọi Hamas là tổ chức khủng bố, nhưng vẫn nhấn mạnh sự phản đối việc rao bán đất ở West Bank bị chiếm đóng.

Ngay cả nội bộ cũng được xử lý tốc độ: khi lộ chuyện một thành viên trong nhóm chuyển tiếp từng có bài đăng bài Do Thái trên mạng xã hội từ cả thập niên trước, Mamdani nói ông đã chấp nhận đơn từ chức của người đó chỉ trong vài giờ.

Bất ngờ từ cảnh sát: lời khen dành cho người từng hô “defund the police”
Một trong những màn “quay đầu” rõ nhất của Mamdani là quan hệ với lực lượng thực thi pháp luật.

Trước đây, ông từng chỉ trích NYPD gay gắt, từng dùng những từ nặng nề, từng cổ vũ “defund the police”. Nhưng trong chiến dịch tranh cử thị trưởng, ông đã xin lỗi về các phát biểu ấy và giữ lại Ủy viên Cảnh sát Jessica Tisch – quyết định khiến nhiều người ôn hòa và cả đối thủ phải ghi nhận.

Hai vụ nổ súng có liên quan cảnh sát đầu tháng 1 trở thành bài kiểm tra đầu tiên. Một vụ ở Brooklyn, cảnh sát bắn chết một người cố thủ trong phòng bệnh viện cùng với một bệnh nhân và một nhân viên y tế. Vụ khác ở Manhattan, cảnh sát nói người đàn ông chĩa khẩu súng giả mà họ tưởng là thật, và họ nổ súng khiến người đó thiệt mạng.

Khi được hỏi giả định rằng “Sở An toàn Cộng đồng” (ý tưởng Mamdani từng nêu để xử lý một số cuộc gọi 911, đặc biệt các tình huống liên quan khủng hoảng tâm thần) sẽ phản ứng thế nào, ông từ chối sa vào “giả định”, và chỉ nói ông trân trọng công việc mà NYPD đang làm để đáp ứng nhu cầu an toàn công cộng.

Chính câu trả lời “không suy diễn, không phán trước” ấy lại được Chủ tịch nghiệp đoàn cảnh sát (PBA) khen ngợi: ông đã không vội kết luận khi vụ việc còn đang điều tra – điều mà cảnh sát muốn thấy từ lãnh đạo dân cử.


Mamdani bước vào nhiệm kỳ với lời thề không sợ bị gọi là “cực đoan”. Nhưng vài tuần đầu cho thấy ông cũng không muốn biến City Hall thành một sân khấu khẩu hiệu.

Ông biết đứng lên vỗ tay khi có một bước tiến gần mục tiêu.
Ông biết ngồi yên khi điều mình phản đối được trình bày như chiến thắng.
Ông biết nói chậm lại ở những chủ đề dễ bùng nổ.
Và ông biết giữ cửa đối thoại – từ Albany đến cả Washington.

Câu hỏi còn lại chỉ là: khi khoảng trống ngân sách mở rộng, khi tranh cãi Israel – Palestine tiếp tục châm lửa, khi an ninh công cộng luôn có thể bùng lên bằng một vụ nổ súng… ông sẽ chọn thỏa hiệp ở đâu, và giữ nguyên tắc ở đâu?

Bởi ở New York, người ta có thể tha thứ cho một chính trị gia biết thỏa hiệp để làm được việc. Nhưng người ta sẽ không tha thứ nếu thỏa hiệp đến mức… không còn biết mình là ai nữa.