Middle East Iran điều động nhiều sư đoàn khóa chặt Hormuz: sa mạc rầm rập thiết giáp, Kharg Island rung chuyển, Trung Đông bước vào canh bạc sinh tử

[Gibbs]

Hormuz – chiếc yết hầu của thế giới đang bị siết lại

Người xưa có câu “đánh rắn phải đánh giập đầu”, còn trong chiến tranh hiện đại, muốn bóp nghẹt đối phương nhiều khi không cần tràn quân vượt biên, chỉ cần siết đúng một huyệt đạo là đủ làm cả bàn cờ chao đảo. Eo biển Hormuz lúc này chính là huyệt đạo ấy. Đây không chỉ là một dải nước hẹp giữa Iran và bán đảo Ả Rập, mà còn là con đường huyết mạch của năng lượng toàn cầu. Liên Hiệp Quốc dẫn số liệu UNCTAD cho biết kể từ ngày 28/2, lưu lượng tàu qua Hormuz đã giảm tới 97%, cho thấy mức độ tê liệt của tuyến hàng hải sống còn này. Reuters cũng ghi nhận Hormuz là nơi trung chuyển khoảng một phần năm dầu khí toàn cầu, và chính cú sốc tại đây đã đẩy giá năng lượng bật mạnh trở lại.

Từ những đoàn xe trong đêm đến thông điệp “đợi ngày này đã nhiều năm”

Những hình ảnh lan truyền từ phía Iran cho thấy các đoàn xe quân sự hạng nặng nối đuôi nhau trong đêm, băng qua cát nóng miền nam, đèn pha xé màn đêm như những sợi chỉ lửa kéo dài tới tận chân trời. Có ảnh cho thấy các tổ hợp phòng không đặt trên triền núi, có ảnh là pháo tự hành, xe cơ giới, hầm ngầm, trận địa phòng thủ và cả những dây chuyền drone, gợi ra một bức tranh chuẩn bị chiều sâu chứ không đơn thuần là điều quân phô trương. Nếu các hình ảnh và các tuyên bố thân Iran phản ánh đúng thực địa, thì Tehran đang phát tín hiệu rất rõ: họ muốn biến mặt nam đất nước thành một vành đai đề kháng, sẵn sàng cho kịch bản đụng độ lớn hơn, đặc biệt quanh khu vực Hormuz và các đảo ngoài khơi.




Cùng với những hình ảnh ấy là giọng điệu cứng rắn từ phía Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran. Các nguồn tin thân Iran nói lực lượng này coi những lời bàn về khả năng Mỹ đổ bộ hay mở chiến dịch mặt đất là điều mà họ “đã chờ đợi từ lâu”, đồng thời cảnh báo bất kỳ lực lượng nào bước chân lên đất Iran sẽ phải trả giá rất đắt. Đây rõ ràng là một kiểu tuyên truyền chiến tranh quen thuộc: lấy ý chí để bù ưu thế hỏa lực của đối phương, lấy địa hình và chiều sâu chiến lược để triệt tiêu cú đánh sét của bên mạnh hơn. Trong lối chơi ấy, Tehran muốn chứng minh rằng họ không chỉ phòng thủ bị động, mà đang cố biến mỗi thùng đạn thành một lời nhắn gửi: đất Iran không phải nơi dễ vào rồi dễ ra.





Kharg Island bị oanh kích, chiến tranh đã chạm đến túi tiền của Tehran

Nếu Hormuz là chiếc cổ họng, thì Kharg Island là một trong những túi máu lớn nhất nuôi sống nền kinh tế Iran. Ngày 13/3, Tổng thống Donald Trump tuyên bố quân đội Mỹ đã mở một cuộc không kích quy mô lớn vào mọi mục tiêu quân sự trên đảo Kharg, và ông cảnh báo có thể đánh tiếp vào hạ tầng dầu mỏ nếu Iran tiếp tục cản trở tự do hàng hải qua Hormuz. Reuters xác nhận Mỹ đã tiến hành không kích vào các mục tiêu quân sự trên đảo này, đồng thời dẫn phát biểu của Trump rằng Washington cố tình chưa đánh vào hạ tầng dầu vì “sự tử tế”, nhưng sẵn sàng xem xét lại nếu tàu thuyền tiếp tục bị cản trở. Kharg vì thế không còn là một cái tên trên bản đồ, mà đã trở thành lời cảnh báo đánh thẳng vào nguồn sống kinh tế của Tehran.

Căn cứ tên lửa ngầm của Iran

Điều đáng chú ý là trước đó chính Trump từng né tránh câu hỏi về việc có nhắm vào Kharg hay không, nói rằng đó là một câu hỏi “ngu ngốc” và ông có thể đổi ý trong vài giây. Đúng với phong cách của mình, ông vừa để ngỏ cánh cửa leo thang, vừa dùng sự khó đoán làm vũ khí tâm lý. Bây giờ, khi Kharg đã bị đánh, thông điệp gửi tới Tehran không còn mơ hồ nữa: nếu Iran khóa Hormuz đến cùng, Mỹ có thể tiếp tục bóp vào những nơi đau nhất của nền kinh tế Iran.

Căn cứ tên lửa ngầm của Iran

Tehran đang cố khóa Hormuz bằng quân sự lẫn tài chính

Cuộc chơi của Iran không chỉ diễn ra bằng hỏa tiễn, drone hay trận địa phòng không. Reuters cho biết Iran đã cho phép hai tàu chở LPG gắn cờ Ấn Độ đi qua Hormuz trong một ngoại lệ hiếm hoi, giữa lúc tuyến này gần như bị phong tỏa với phần lớn lưu lượng thương mại quốc tế. Song song với đó, các nguồn tin khác cho thấy Tehran đang dò xét khả năng cho một số tàu dầu được qua lại trong những điều kiện riêng, trong đó có yếu tố thanh toán bằng đồng nhân dân tệ. Nếu điều này được triển khai rộng hơn, đó sẽ không chỉ là quyết định quân sự mà còn là một động tác tài chính – địa chính trị: vừa bóp dòng chảy dầu, vừa thử làm lung lay vai trò tuyệt đối của đồng USD trong giao dịch năng lượng.

Căn cứ tên lửa ngầm của Iran

Nói cách khác, Iran không nhất thiết phải đóng sập cánh cửa Hormuz bằng một mệnh lệnh tuyệt đối. Chỉ cần mở hé cho người này, chặn lại với người kia, ưu tiên con tàu này, trì hoãn con tàu khác, Tehran đã có thể khiến thị trường toàn cầu rơi vào trạng thái nửa đóng nửa mở – thứ trạng thái nguy hiểm nhất, vì nó làm giá cả nhảy múa, bảo hiểm hàng hải tăng vọt, chuỗi cung ứng nghẹt thở và các đối thủ phải tiêu hao thần kinh lẫn ngân khố.

Căn cứ tên lửa ngầm của Iran

Hoa Kỳ nói sẽ hộ tống tàu dầu, nhưng thực tế chiến trường không hề đơn giản

Tổng thống Trump tuyên bố Hoa Kỳ sẽ hộ tống tàu qua Hormuz “nếu cần”, và sau đó còn nói việc hộ tống sẽ diễn ra “sớm”. Reuters cho biết ông khẳng định Mỹ sẽ làm điều đó nếu hoàn cảnh buộc phải ra tay, trong lúc giá dầu leo thang và chiến tranh bước sang giai đoạn nguy hiểm hơn. Nhưng cùng lúc ấy, Reuters cũng từng dẫn nguồn rằng Hải quân Mỹ nói với giới vận tải biển rằng việc hộ tống ở thời điểm đó “chưa thể thực hiện được ngay”. Điều này cho thấy khác biệt quen thuộc giữa lời hứa chính trị và bài toán chiến dịch ngoài thực địa: muốn hộ tống tàu trong một vùng nước hẹp, bị đe dọa bởi tên lửa, drone, xuồng không người lái, mìn biển và hỏa lực ven bờ, thì không thể chỉ nói là làm được ngay.

Bởi vậy, khi Trump nói chiến tranh sẽ kéo dài “chừng nào còn cần thiết”, đó vừa là lời trấn an phe chủ chiến, vừa là dấu hiệu cho thấy Washington chưa nhìn thấy một lối ra nhanh. Reuters ghi nhận chính Trump nói ông không thể cho biết cuộc chiến sẽ kéo dài bao lâu, chỉ rằng nó sẽ tiếp diễn miễn là cần thiết. Một cuộc chiến mà thời hạn kết thúc phụ thuộc vào cảm nhận chính trị của người đứng đầu, trong khi tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới vẫn run rẩy từng giờ, dĩ nhiên là một cuộc chiến khiến cả thị trường lẫn các đồng minh không thể yên lòng.

Mục tiêu của Mỹ và Israel không hẳn giống nhau

Trump cũng thừa nhận mục tiêu của Mỹ và Israel “có thể hơi khác nhau”. Đây là một chi tiết đáng để ý. Israel nhìn Iran chủ yếu qua lăng kính sinh tồn an ninh và mối đe dọa trực tiếp từ tên lửa, hạt nhân, lực lượng ủy nhiệm. Còn Mỹ ngoài bài toán an ninh còn phải cân nhắc dầu mỏ, thương mại hàng hải, phản ứng của các nước vùng Vịnh, tác động đến lạm phát trong nước và cả nhịp ngoại giao với Trung Quốc. Reuters ghi nhận Trump nói ông trao đổi với Thủ tướng Benjamin Netanyahu rất thường xuyên, nhưng vẫn thừa nhận hai nước là hai thực thể khác nhau với những toan tính không hoàn toàn trùng khít. Câu nói tưởng như xã giao ấy thật ra hé lộ một điều: Washington và Tel Aviv tuy cùng chung chiến tuyến, nhưng cách họ đo “chiến thắng” chưa chắc là một.

Chính vì vậy, một số đòn đánh có thể mang lợi cho Israel về quân sự chưa chắc đã có lợi ngay cho Mỹ về kinh tế hay ngoại giao. Còn một số nước khác, nhất là các nền kinh tế châu Á lệ thuộc năng lượng Vùng Vịnh, lại chỉ cần Hormuz tắc thêm vài ngày là đã thấy cơn sốt giá lan tới từng nhà máy, từng trạm điện, từng hóa đơn dân sinh. Nói như dân gian, “cháy nhà hàng xóm không ai dửng dưng được”, vì ngọn lửa ở Hormuz không dừng ở bờ biển Iran mà có thể bén sang cả ví tiền của thế giới.

Tehran biểu dương ý chí giữa tiếng nổ ở thủ đô

Trong lúc chiến sự leo thang ngoài biển, các lãnh đạo hàng đầu Iran vẫn xuất hiện tại một cuộc tuần hành lớn ở Tehran. Theo các bản tin quốc tế, Tổng thống Masoud Pezeshkian, Ngoại trưởng Abbas Araghchi, ông Ali Larijani cùng nhiều quan chức cấp cao đã có mặt gần khu vực diễn ra tuần hành ủng hộ Palestine, bất chấp việc có các vụ nổ được ghi nhận gần đó; truyền thông Iran còn nói một phụ nữ đã thiệt mạng. Hình ảnh ấy cho thấy Tehran muốn phát đi thông điệp rằng bộ máy nhà nước chưa sụp, tinh thần chính trị chưa gãy, và chiến tranh chưa thể dễ dàng đẩy chính quyền vào thế tan rã. Reuters những ngày trước cũng dẫn các nguồn tin tình báo Mỹ và quan chức Israel cho rằng chưa có dấu hiệu rõ ràng cho thấy chính quyền Iran sắp sụp đổ vì các đợt oanh kích.





Điều đó rất quan trọng, vì trong những cuộc chiến kiểu này, bên ngoài thường hay mong đối phương “vỡ trận từ bên trong”. Nhưng lịch sử Trung Đông nhiều lần cho thấy một quốc gia bị dồn ép từ ngoài vào đôi khi lại càng dễ kết khối trong nước. Áp lực bom đạn có thể phá hủy nhà xưởng, kho nhiên liệu, doanh trại; nhưng để bẻ gãy ý chí chính trị của một nhà nước lớn, có chiều sâu lãnh thổ và bộ máy an ninh – quân sự dày đặc như Iran, đó là câu chuyện không thể tính bằng vài tuần không kích.

Liên Hiệp Quốc cảnh báo: khi tàu dừng lại, nhân đạo cũng nghẹt thở

Trong tiếng gầm của chiến đấu cơ và tiếng rít của hỏa tiễn, điều dễ bị quên nhất thường là cái giá lặng lẽ đổ lên đầu thường dân. Liên Hiệp Quốc cảnh báo việc hạn chế tàu thuyền qua Hormuz sẽ có tác động “khổng lồ” đối với nỗ lực nhân đạo. Ông Tom Fletcher nhấn mạnh rằng khi tàu không thể qua lại, hậu quả sẽ lan rất nhanh: lương thực, thuốc men, phân bón và nhiều nguồn cung thiết yếu khác sẽ khó vận chuyển hơn, đắt hơn và chậm hơn. Nói cách khác, một cuộc phong tỏa hay bán phong tỏa tại Hormuz không chỉ là chuyện giá dầu lên xuống, mà còn là chuyện bữa ăn, toa thuốc và mạng sống ở nhiều nơi cách chiến trường hàng ngàn cây số.

Đó là điểm khiến cuộc khủng hoảng này nguy hiểm hơn một trận đánh thông thường. Nếu bom rơi ở Kharg Island là đòn giáng vào hạ tầng quân sự và nguồn thu dầu mỏ của Iran, thì cú siết ở Hormuz lại là đòn đánh lan truyền, khiến toàn thế giới phải chia nhau gánh hậu quả. Giá cả tăng, bảo hiểm đội lên, chuỗi cung ứng chậm lại, viện trợ nhân đạo bị mắc kẹt – tất cả những thứ ấy hợp lại thành một mặt trận vô hình, nơi người dân nghèo thường là người lĩnh đòn trước tiên.

Iran đang cố biến miền nam thành “bức tường cát và thép”

Từ những gì đang lộ ra, có thể thấy Tehran không chỉ muốn bắn trả, mà còn muốn dựng một thế phòng thủ nhiều tầng ở miền nam: lực lượng cơ động trên sa mạc, phòng không trên núi, trận địa dã chiến, hầm bê tông, drone giá rẻ nhưng số lượng lớn, pháo phản lực, tên lửa tầm trung, cùng khả năng gây rối tối đa trên biển. Reuters mô tả Iran nhiều năm qua đã chuẩn bị cách dùng dầu mỏ và Hormuz như một “vũ khí kinh tế”, còn các nhà phân tích nhận định học thuyết “Mosaic” của Iran nhấn mạnh tới phân tán lực lượng, duy trì khả năng sống sót của bộ chỉ huy và kéo dài cuộc chơi cho tới khi bên mạnh hơn mỏi mệt.

Nếu vậy, những đoàn xe trong đêm ở miền nam không chỉ đơn thuần là chuyện “điều quân”. Đó là một phần của bức tranh lớn hơn: làm cho bất kỳ ý tưởng đổ bộ hay xâm nhập mặt đất nào của đối phương trở nên đắt đỏ, nguy hiểm và khó đoán. Một khi chiến tranh không còn là chuyện “đánh nhanh thắng nhanh”, thì cát bỏng, núi khô, hầm ngầm, drone bầy đàn và các bãi mìn lác đác trong vùng nước hẹp đều có thể trở thành đồng minh của bên yếu hơn.