USA Board of Peace của Trump toàn các nhà độc tài, bạo chúa, gian ác nhất thế giới

[Gibbs]

Cuộc họp ra mắt cái gọi là Board of Peace tại Washington D.C. được quảng bá như một cột mốc “quản trị hòa bình” mới. Nhưng nhìn từ phản ứng của nhiều người – đặc biệt trên mạng xã hội và trong giới bình luận – bầu không khí lại giống một màn trình diễn quyền lực hơn là một diễn đàn ngoại giao đúng nghĩa: người đến thì ngờ vực, người đứng ngoài thì bĩu môi, còn người ngồi trong thì vừa nghe nhạc “mít-tinh”, vừa chờ một “ông chủ sân khấu” xuất hiện. Người đời có câu: “Danh bất chính thì ngôn bất thuận.” Khi một cơ chế tự xưng “Hội đồng Hòa bình” nhưng bị gắn với những gương mặt gây tranh cãi. Theo tường thuật báo chí quốc tế, cuộc họp khai mạc “Board of Peace” do Tổng thống Donald Trump chủ trì ở Washington DC có mặt nhiều đại diện/quan chức cấp cao; trong ảnh và phần mô tả sự kiện, một số gương mặt nổi bật được nêu đích danh gồm: Donald Trump; Phó Tổng thống JD Vance; Ngoại trưởng Marco Rubio; Chánh văn phòng Susie Wiles; Jared Kushner; Chủ tịch FIFA Gianni Infantino; cùng đại diện/lãnh đạo từ các nước như Ả Rập Saudi (Adel al-Jubeir), Azerbaijan (Ilham Aliyev), Jordan (Ngoại trưởng Ayman Safadi), Albania (Thủ tướng Edi Rama), Indonesia (Tổng thống Prabowo Subianto), Paraguay (Tổng thống Santiago Peña)…

1) Ả Rập Saudi (đại diện: Adel al-Jubeir; quyền lực thực tế gắn với Thái tử Mohammed bin Salman)
Saudi là quân chủ chuyên chế, gần như không có bầu cử cấp quốc gia; bất đồng chính kiến dễ bị hình sự hóa, giám sát dày đặc.
Vụ nhà báo Jamal Khashoggi bị sát hại năm 2018 vẫn là vết đen lớn, với nhiều chỉ trích về thiếu minh bạch và trách nhiệm giải trình.
“Đổi mới – hiện đại hóa” có thể có thật ở vài mảng, nhưng mô hình quyền lực vẫn bị phê phán là “cải cách bề mặt, đàn áp lõi”.

Saudi là quân chủ chuyên chế, không có bầu cử cạnh tranh ở cấp quốc gia, và các quyền tự do chính trị cơ bản bị hạn chế nặng. Đó là nền đất để quyền lực tập trung rất nhanh vào tay người điều phối an ninh–kinh tế–truyền thông. Freedom House mô tả môi trường chính trị Saudi cực kỳ khép kín: gần như không có cơ chế để người dân thay đổi chính phủ thông qua bầu cử, và các quyền dân sự bị kiểm soát chặt. Khi quyền lực không có “đối trọng”, mọi “cải cách” dễ trở thành ân huệ – ban ra được thì rút lại cũng được.

Các tổ chức nhân quyền liên tục ghi nhận Saudi dùng hệ thống luật an ninh/chống khủng bố và các điều khoản mơ hồ để hình sự hóa phát ngôn, đặc biệt trên mạng xã hội. Những vụ án với mức án rất nặng cho hành vi đăng bài/retweet bị xem là “đe dọa an ninh” thường được nhắc tới như ví dụ của nền tư pháp thiếu minh bạch và thiếu bảo đảm quyền bào chữa. Điểm đáng ngại là: đàn áp không nhắm vào “bạo lực”, mà nhắm vào quyền lên tiếng. Một khi quyền lên tiếng bị coi là tội, xã hội chỉ còn hai lựa chọn: im lặng hoặc lưu vong.

Mohammed bin Salman
MBS thường được nhắc đến với các bước nới lỏng xã hội: cho phép phụ nữ lái xe, mở rộng giải trí, giảm quyền lực cảnh sát tôn giáo ở một số khía cạnh… Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ: nhiều nhà hoạt động từng vận động cho quyền phụ nữ lại bị bắt giữ, xét xử, hoặc chịu hạn chế đi lại. Các tổ chức nhân quyền coi đây là thông điệp rõ ràng: cải cách có thể diễn ra, nhưng không ai được phép nhận công hay biến nó thành phong trào độc lập. Một mảng khác khiến hình ảnh MBS bị chỉ trích nặng là cuộc chiến Yemen (liên minh do Saudi dẫn đầu can dự từ 2015). Các tổ chức nhân đạo và nhân quyền đã nhiều lần nêu quan ngại về thương vong dân sự và khủng hoảng nhân đạo kéo dài. Dù bối cảnh chiến tranh phức tạp và trách nhiệm thuộc nhiều bên, việc Saudi giữ vai trò chủ chốt vẫn khiến MBS gắn với câu hỏi: an ninh khu vực được đổi bằng sinh mạng thường dân đến mức nào? MBS là một nghịch lý rất hiện đại: ông muốn Saudi bước vào kỷ nguyên mới với siêu đô thị, sự kiện thể thao, công nghệ, đầu tư toàn cầu… nhưng lại bị cáo buộc duy trì một mô hình cũ trong chính trị: không đối lập, không tự do báo chí thực chất, không an toàn cho phản biện. Người xưa nói: “Dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong.”
Một “tương lai” bền vững không chỉ cần tiền và dự án; nó cần lòng tin. Mà lòng tin thì không thể xây bằng sợ hãi.

2) Uzbekistan (Tổng thống Shavkat Mirziyoyev – Trump từng nêu tên tại sự kiện)
Freedom House đánh giá Uzbekistan vẫn là nhà nước độc đoán, đối lập hợp pháp gần như không có đất sống; tư pháp – lập pháp bị hành pháp chi phối, truyền thông bị kiểm soát chặt. Shavkat Mirziyoyev lên cầm quyền với hình ảnh một người “mở cửa” hơn thời trước: nói về cải cách, hiện đại hóa, thu hút đầu tư, làm mới bộ mặt quốc gia. Nhưng nếu nhìn bằng thước đo của các tổ chức theo dõi tự do và nhân quyền, Uzbekistan dưới thời ông vẫn bị xếp vào nhóm “không tự do/độc đoán” – nơi quyền lực chính trị tập trung, đối lập khó tồn tại, và nhà nước vẫn dùng công cụ an ninh – tư pháp để kiểm soát xã hội.

Freedom House tiếp tục xếp Uzbekistan ở trạng thái Not Free, phản ánh một thực tế: có bộ máy nhà nước, có bầu cử, có nghị viện… nhưng cơ chế kiểm soát quyền lực yếu, không gian chính trị cạnh tranh và tự do dân sự bị hạn chế. Đây là kiểu “ổn định” dựa trên quản trị tập trung, không phải đồng thuận rộng rãi.

Một điểm bị nêu nhiều là xu hướng truy tố blogger/nhà báo công dân – những người phanh phui tham nhũng địa phương hoặc chỉ trích quan chức. Human Rights Watch mô tả việc truy tố với các cáo buộc kiểu “tống tiền”/tội hình sự khác mang tính đáng ngờ, tạo hiệu ứng lạnh khiến người khác tự im miệng để tránh rắc rối.

Khủng hoảng tại Karakalpakstan (biểu tình và phản ứng an ninh) thường được nhắc như “phép thử” cho lời hứa cải cách. Một báo cáo của ISHR nêu rằng sau khi các sửa đổi gây tranh cãi được rút lại, đàn áp vẫn tăng, nhắm vào nhà hoạt động, nhà báo và cả người dân thường – cho thấy không gian dân sự có thể co lại rất nhanh khi nhà nước cảm thấy bị thách thức.

Freedom House đánh giá internet ở Uzbekistan là Not Free, với các vấn đề quen thuộc của một mô hình kiểm soát: chặn nội dung, hạn chế thông tin nhạy cảm, và có trường hợp người dùng bị bắt/đàn áp vì hoạt động online. Uzbekistan nhiều lần tuyên bố cải thiện hồ sơ nhân quyền và chống tra tấn, nhưng các tổ chức theo dõi vẫn tiếp tục nêu cáo buộc tra tấn/ngược đãi cần điều tra nghiêm túc. Gần đây, Hội đồng Nhân quyền Na Uy (NHC) còn kêu gọi điều tra ngay về một cáo buộc tra tấn cụ thể đối với tù nhân.

Amnesty ghi nhận người LGBTI ở Uzbekistan có nguy cơ đối mặt với đe dọa, bạo lực, bôi nhọ, và có trường hợp bị bắt giữ tùy tiện theo các cáo buộc hình sự không rõ ràng; đồng thời nêu các vấn đề về cưỡng chế, trục xuất/giải tỏa mà nạn nhân khó có đền bù pháp lý hiệu quả. Một số tổ chức pháp lý và nhân quyền quốc tế cũng cảnh báo về xu hướng cấm nhập cảnh/cản trở trở về đối với một số nhà báo, nhà nghiên cứu, người bảo vệ nhân quyền – kể cả công dân Uzbekistan sống ở nước ngoài – mà không giải thích minh bạch.

Mirziyoyev có thể nói về “Uzbekistan mới”, nhưng các đánh giá độc lập cho thấy những cấu trúc cũ vẫn bám chặt: quyền lực tập trung, đàn áp tiếng nói chỉ trích, kiểm soát internet, và dấu hỏi về tra tấn/pháp quyền. Người ta hay nói: “Dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong.”
Cải cách thật sự không chỉ là xây thêm dự án và mời thêm đầu tư—mà là dám trả lại cho xã hội quyền được nói, được giám sát, được phản biện mà không phải trả giá bằng tù tội.

3) Azerbaijan (Tổng thống Ilham Aliyev)
Freedom House mô tả quyền lực tập trung nặng vào Aliyev và gia đình; tham nhũng phổ biến; đối lập bị suy yếu bởi nhiều năm truy bức.
Human Rights Watch ghi nhận xu hướng gia tăng đàn áp: bắt nhà báo/nhà hoạt động, bóp nghẹt xã hội dân sự; thậm chí mở rộng sức ép ra cả người bất đồng ở hải ngoại.
Ilham Aliyev lên nắm quyền từ năm 2003, nối ghế từ cha mình, và từ đó đến nay Azerbaijan ngày càng bị mô tả như một mô hình quyền lực tập trung vào một dòng họ: nhà nước mạnh lên không phải nhờ pháp quyền, mà nhờ sự trung thành; xã hội “ổn định” không phải vì đồng thuận, mà vì sợ hãi. Freedom House nhận định quyền lực trong chế độ độc đoán Azerbaijan tập trung nặng vào Aliyev và gia đình, tham nhũng phổ biến, đối lập bị làm suy yếu sau nhiều năm truy bức, và đàn áp quyền tự do dân sự ngày càng tăng.

Các báo cáo về tự do chính trị thường nhấn mạnh một thực tế: Azerbaijan có bầu cử, có nghị viện, nhưng đối trọng yếu và không gian cạnh tranh thực chất bị thu hẹp. Khi quyền lực nhà nước quấn chặt vào một trung tâm duy nhất, luật pháp dễ trở thành chiếc áo khoác—mặc vào để “đúng thủ tục”, nhưng cởi ra lúc nào cũng được.

Freedom House mô tả “đối lập chính thức” bị suy yếu bởi nhiều năm đàn áp; điều này khiến bầu cử và thể chế thiên về hợp thức hóa quyền lực hơn là trao quyền cho dân.

RSF (Phóng viên Không Biên giới) mô tả dưới thời Aliyev, Azerbaijan trở thành “vùng đất hoang truyền thông”: tiếng nói chỉ trích bị bịt, báo độc lập bị đóng cửa hoặc bị kiểm soát, luật truyền thông bị xem là “thể chế hóa kiểm duyệt”, và nhiều nhà báo bị giam.

Reuters và AP cũng đưa các ví dụ cụ thể về việc siết truyền thông: Azerbaijan buộc BBC đóng hoạt động địa phương (2025) và các vụ tòa tuyên án nặng nhiều nhà báo, được các tổ chức nhân quyền coi là “động cơ chính trị” nhằm bịt tiếng nói điều tra tham nhũng.

Human Rights Watch ghi nhận Azerbaijan tăng tốc đàn áp ngay cả khi chuẩn bị/đăng cai COP29, với hàng loạt vụ bắt giữ nhà báo, người bảo vệ nhân quyền và nhà hoạt động theo các cáo buộc bị xem là “chính trị hóa”; đồng thời sử dụng luật lệ theo cách làm tê liệt xã hội dân sự và hạn chế quyền hội họp, lập hội, biểu đạt.

Năm 2025, Nghị viện châu Âu ra tuyên bố chung bày tỏ “bàng hoàng” trước các bản án tù rất nặng nhắm vào nhà báo, nhà nghiên cứu và nhà hoạt động trong các vụ bị xem là có động cơ chính trị, coi đây là dấu hiệu leo thang của đàn áp.
Cơ quan đối ngoại EU (EEAS) cũng ra thông cáo lo ngại về việc kết án các nhà báo (như nhóm Abzas Media), nhấn mạnh vai trò của báo chí độc lập đối với minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Ủy viên Nhân quyền Hội đồng châu Âu cũng kêu gọi Azerbaijan trả tự do cho các nhà bảo vệ nhân quyền, nhà báo và nhà hoạt động bị bỏ tù vì công việc của họ. Một xu thế mới khiến dư luận càng lo ngại: đàn áp không dừng trong biên giới. Human Rights Watch ghi nhận Azerbaijan mở rộng chiến dịch sang các tiếng nói lưu vong, gồm việc kết án vắng mặt, mở hồ sơ hình sự, và truy bức các nhân vật chỉ trích ở nước ngoài.

Ilham Aliyev và hệ thống của ông thường được mô tả là một công thức quen: quyền lực tập trung – truyền thông bịt miệng – xã hội dân sự bị làm tê – đối lập bị bào mòn. Khi sự “ổn định” được mua bằng nhà tù và kiểm duyệt, cái còn lại không phải hòa bình, mà là sự im lặng cưỡng bức.

“Ép dầu ép mỡ, ai nỡ ép duyên.”
Ép dân im tiếng, cũng vậy: im được một thời, nhưng vết nứt sẽ nằm đó—chờ ngày bật tung.

4) Belarus (Tổng thống Alyaksandr Lukashenko)
Freedom House xếp Belarus là nhà nước độc đoán, bầu cử bị “dàn dựng”, đàn áp dữ dội báo chí – xã hội dân sự; tư pháp không độc lập, hầu như không có cơ chế kiểm soát quyền lực tổng thống. Nếu có một kiểu cai trị khiến người ta liên tưởng đến câu “trên bảo dưới phải nghe”, thì Belarus dưới thời Alyaksandr Lukashenko chính là ví dụ điển hình: bầu cử bị xem là dàn dựng, tự do dân sự bị bóp nghẹt, tư pháp không còn là đối trọng, và bộ máy an ninh trở thành cánh tay nối dài để giữ ghế. Freedom House mô tả Belarus là một nhà nước độc tài, nơi bầu cử “bị gian lận công khai” và lực lượng an ninh đàn áp, bắt giữ tùy tiện nhà báo, nhà hoạt động và cả người dân thường.

Điểm bùng nổ là cuộc bầu cử 2020: sau khi kết quả bị tranh cãi và các cuộc biểu tình rầm rộ nổ ra, chính quyền đáp lại bằng một cuộc trấn áp được mô tả là toàn diện và kéo dài. Từ đó tới nay, nhiều báo cáo cho rằng Belarus gần như xóa sổ không gian đối lập hợp pháp, buộc người phản kháng hoặc vào tù hoặc ra nước ngoài.

Human Rights Watch ghi nhận chính quyền Belarus dùng việc gán nhãn “cực đoan” hoặc “khủng bố” cho các tổ chức và cá nhân xã hội dân sự—và biến mọi tương tác với họ thành hành vi có thể bị truy tố. Trong World Report 2026, HRW nêu việc nhà chức trách tiếp tục đưa ra cáo buộc có động cơ chính trị với các nhà bảo vệ nhân quyền, luật sư, phe đối lập; đồng thời mở rộng danh sách “liên quan hoạt động cực đoan/khủng bố.”

Amnesty mô tả Belarus tiếp tục đàn áp mọi hình thức chỉ trích công khai, lạm dụng hệ thống tư pháp để trừng phạt bất đồng ôn hòa; đàn áp báo chí độc lập và tổ chức xã hội dân sự leo thang.

Tin tức gần đây cũng phản ánh xu thế này: AP tường thuật các bản án nặng dành cho nhà báo trong bối cảnh “trấn áp tiếp diễn”, cho thấy việc thả một vài tù nhân (nếu có) không đồng nghĩa nới tay; thậm chí có trường hợp “thả 52 người” rồi ít ngày sau lại kết án nhà báo vì “cực đoan.”

HRW và Amnesty đều nói thẳng: có những đợt thả tù nhân, nhưng đàn áp không hề dừng. HRW nêu con số tù nhân chính trị vẫn rất lớn theo ghi nhận của các nhóm nhân quyền Belarus, và cho rằng việc thả người có thể được dùng như “đòn bẩy” đối ngoại, trong khi guồng máy truy bức bên trong vẫn quay.
Freedom House cũng nhấn mạnh việc “thả tù” không thể che khuất thực tế: hàng ngàn người bị giam vì lý do chính trị và đàn áp vẫn là cấu trúc nền.
Amnesty mô tả tình trạng tra tấn và ngược đãi là “mang tính phổ biến” và nạn miễn trừng phạt vẫn tồn tại; đồng thời nêu cả những cáo buộc về cưỡng bức mất tích/biệt giam trong hệ thống giam giữ.

Bên cạnh đàn áp trong nước, nhiều chính phủ phương Tây và các tổ chức theo dõi khu vực xem Belarus là đồng lõa/hậu thuẫn cho chiến tranh của Nga ở Ukraine, từ cho phép dùng lãnh thổ đến hỗ trợ hậu cần. EU duy trì và mở rộng các gói trừng phạt đối với Belarus, nêu rõ mục tiêu gây áp lực để chấm dứt bạo lực, đàn áp và trả tự do cho tù nhân chính trị.

Lukashenko tồn tại được lâu không phải vì thuyết phục dân chúng bằng thành tựu, mà vì ông vận hành một công thức cổ điển: đối lập = tội phạm; báo chí = kẻ thù; xã hội dân sự = cực đoan; im lặng = an toàn. Freedom House gọi Belarus là “Not Free” không phải vì thiếu lễ hội hay khẩu hiệu, mà vì thiếu các quyền căn bản để người dân thở và nói như con người. Người xưa nói: “Gieo gió thì gặt bão.” Một nhà nước gieo nỗi sợ có thể thu được yên lặng tạm thời, nhưng yên lặng ấy không bao giờ là hòa bình thật.

5) Ai Cập (Tổng thống Abdel Fattah el-Sisi)
Human Rights Watch mô tả giai đoạn của Sisi là đàn áp quy mô lớn, bắt và trừng phạt người chỉ trích ôn hòa/nhà hoạt động; đồng thời thiếu trách nhiệm giải trình.
Ở Ai Cập, cái tên Abdel Fattah el-Sisi thường đi kèm hai chữ “ổn định”. Nhưng nhiều báo cáo nhân quyền lại gọi đó là ổn định bằng kiểm soát: nhà nước càng mạnh tay, xã hội càng im tiếng; và sự im tiếng được trả bằng nhà tù, bằng các bản án chính trị, bằng một đời sống công dân bị thu hẹp từng chút. Human Rights Watch mô tả chính quyền Sisi bước sang thập niên thứ hai vẫn tiếp tục đàn áp trên diện rộng, “hình sự hóa” bất đồng ôn hòa, bắt giữ và trừng phạt người chỉ trích.

Một nét rất đặc trưng của thời Sisi là bắt trước, hỏi sau. Amnesty International ghi nhận nhà chức trách Ai Cập tiếp tục trấn áp chỉ trích, bóp nghẹt xã hội dân sự, hạn chế biểu tình; có những đợt bắt hàng loạt để ngăn các cuộc biểu tình dự kiến, và dù có thả một số tù nhân chính trị thì lại bắt thêm hàng ngàn người khác.

HRW cũng nêu trong năm 2024, chính quyền truy tố nhiều người biểu tình và nhà hoạt động, kể cả liên quan các cuộc biểu tình ủng hộ Palestine; và có thời điểm bắt giữ tùy tiện hơn 100 người chỉ vì có lời kêu gọi biểu tình trên mạng.

Một trong những chỉ trích nặng nhất với Ai Cập là việc dùng giam giữ trước xét xử kéo dài như một hình phạt thực tế. HRW nhấn mạnh hàng ngàn người bị giam trong điều kiện tồi tệ, nhiều người bị giữ dài ngày trong giai đoạn điều tra hoặc chịu các bản án từ những phiên tòa bị xem là thiếu công bằng.

Các báo cáo của các mạng lưới nhân quyền khu vực cũng mô tả mô thức “hợp pháp hóa đàn áp” bằng thủ tục: tạm giam kéo dài, xét xử hàng loạt, hạn chế luật sư, điều kiện giam giữ và chăm sóc y tế tệ dẫn đến tử vong trong trại giam.
Nếu muốn bóp nghẹt phản biện một cách “đúng luật”, cách nhanh nhất là bóp từ gốc: tổ chức xã hội. HRW nhắc lại rằng hoạt động của các tổ chức độc lập vẫn bị siết nghiêm ngặt dưới các ràng buộc hà khắc của luật NGO 2019, khiến làm quyền – làm vận động – làm giám sát trở thành công việc rủi ro.

Freedom House xếp Ai Cập “Not Free” với điểm rất thấp; đồng thời đánh giá tự do internet cũng “Not Free”, nhấn mạnh tình trạng chặn mạng xã hội/website, bắt người dùng, và lực lượng “bình luận viên thân chính quyền” hoạt động mạnh.
Nhiều năm qua, các cơ quan/nhóm chuyên gia thuộc LHQ từng lên tiếng về án tử hình sau các phiên xử bị cáo buộc thiếu bảo đảm quyền xét xử công bằng và có cáo buộc ép cung/tra tấn. Một thông cáo của OHCHR nêu quan ngại về các vụ hành quyết sau “xưng tội dưới tra tấn”, và thống kê rằng kể từ khi Sisi lên nắm quyền, số án tử được các tòa duy trì ở mức rất lớn.
Đôi khi, chính quyền có những động tác “hạ nhiệt” mang tính biểu tượng. Ví dụ, Reuters và AP đưa tin Sisi đã ân xá và trả tự do cho nhà hoạt động nổi tiếng Alaa Abd el-Fattah vào tháng 9/2025 sau áp lực quốc tế kéo dài. Nhưng các tổ chức nhân quyền vẫn xem đây là một trường hợp trong một bối cảnh rộng hơn của việc giam giữ và truy bức chính trị.
Ai Cập dưới thời Abdel Fattah el-Sisi thường được mô tả như một cái nồi bị đè nắp: bề mặt yên, nhưng bên trong là áp lực. Khi nhà nước coi phản biện là đe dọa, coi biểu tình là tội, coi xã hội dân sự là kẻ thù, thì hòa bình chỉ còn là sự im lặng bị ép buộc.

6) Nga – Vladimir Putin (được Trump nói muốn mời tham gia)
Về đối nội, Freedom House đánh giá Nga là “Not Free”, với đàn áp đối lập, siết truyền thông, và suy thoái nghiêm trọng của pháp quyền.
Về đối ngoại và chiến tranh Ukraine, Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) đã ban hành lệnh bắt đối với Putin liên quan cáo buộc tội ác chiến tranh về việc trục xuất/di chuyển trái phép trẻ em từ vùng bị chiếm đóng.
Trong hơn hai thập niên, Vladimir Putin đã biến nước Nga từ một nền chính trị còn loạng choạng sau Liên Xô thành một hệ thống quyền lực tập trung cao độ: Nhà nước đứng trên xã hội, an ninh đứng trên pháp luật, và “ổn định” được hiểu như sự im lặng bắt buộc. Các tổ chức theo dõi dân chủ–nhân quyền xếp Nga vào nhóm “không tự do”, với quyền lực chính trị và tự do dân sự suy giảm nghiêm trọng.

Cách đàn áp đặc trưng của Putin không cần xe tăng giữa quảng trường; nó vận hành bằng văn bản, con dấu và điều luật. Những ai phản chiến, phản biện, điều tra tham nhũng, hoặc tổ chức hoạt động xã hội độc lập… dễ bị dán nhãn: “cực đoan”, “khủng bố”, “không mong muốn”, “gián điệp”, “làm suy yếu an ninh quốc gia”.

Một trong những công cụ gây ám ảnh nhất là hệ thống “foreign agent/đặc vụ nước ngoài” và “undesirable/không mong muốn”. Chỉ cần bị gắn nhãn, cá nhân/tổ chức có thể bị phạt nặng, bị hạn chế hoạt động, bị bóp đường sống kinh tế, và cuối cùng bị loại khỏi không gian công cộng.

Thời gian gần đây, việc truy tố theo các cáo buộc “làm suy yếu an ninh nhà nước” hay các tội danh liên quan “hợp tác với nước ngoài” được mô tả là ngày càng dễ dùng hơn, nhanh hơn, gọn hơn. Luật trở thành “đũa phép” để biến người bất đồng thành kẻ có tội.

Khi chiến tranh trở thành trung tâm của chế độ, tự do ngôn luận thường là thứ bị hiến tế đầu tiên. Ở Nga, nhiều trường hợp phản đối chiến tranh hoặc đưa thông tin trái với “thông điệp chính thống” bị truy tố theo các điều khoản kiểu “tin giả”, “bôi nhọ/quy kết xấu cho quân đội”.
Đây là thứ kiểm duyệt có kèm tròng: vừa khóa miệng, vừa răn đe, vừa gieo cảm giác rằng sự thật chỉ được phép tồn tại nếu phù hợp đường lối.

Một xã hội bị kiểm soát tốt nhất là xã hội không nhìn thấy thế giới. Nhiều báo cáo mô tả Nga gia tăng nỗ lực tách dân chúng khỏi internet toàn cầu: chặn nền tảng, bóp băng thông, thử nghiệm “internet chủ quyền”, và tăng giám sát.
Về thực chất, đó là cách biến mạng thành “phòng kín”: thông tin vào ít, thông tin ra ít, tiếng phản biện bị bóp nghẹt ngay từ đường truyền.

Cái chết của Alexei Navalny trong trại giam (theo thông tin được nhắc đến trong các báo cáo theo dõi tự do) trở thành biểu tượng cho thời Putin: đối lập không chỉ bị thua trong bầu cử; đối lập có thể bị vùi trong nhà tù, bị cắt liên lạc, bị nghiền nát bằng điều kiện giam giữ. Một xu thế hiện đại của các chế độ cứng rắn là “đàn áp xuyên biên giới”: đe dọa, gây áp lực lên gia đình, khởi tố vắng mặt, săn đuổi tiếng nói ở hải ngoại. Nhiều báo cáo mô tả Nga không chỉ khóa miệng trong nước mà còn nhắm đến những người chỉ trích ở ngoài lãnh thổ.
Chiến tranh thường là chiếc cớ hoàn hảo cho độc đoán: “thời chiến, không được chia rẽ; thời chiến, phải im lặng; thời chiến, ai phản đối là phản quốc.”
Ở Nga, xung đột Ukraine tạo ra một không khí mà chính quyền có thể dùng để hợp thức hóa mọi biện pháp cứng rắn—từ kiểm duyệt tới bắt bớ—và biến chính trị thành bài toán “ai không cùng phe là kẻ thù”.

Một điểm khiến hình ảnh Putin bị lên án rộng khắp là việc Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) ban hành lệnh bắt liên quan cáo buộc tội ác chiến tranh về việc trục xuất/di chuyển trái phép trẻ em khỏi các vùng bị chiếm đóng ở Ukraine.
Dù Nga phủ nhận và không công nhận thẩm quyền ICC theo cách họ lập luận, câu chuyện này vẫn tạo ra một “bóng mực” quốc tế: lãnh đạo của một cường quốc hạt nhân bị gắn với cáo buộc nhắm vào trẻ em trong chiến tranh.

Putin không phải kiểu độc tài ồn ào bằng khẩu hiệu mỗi ngày. Ông là kiểu độc tài “kỹ trị” của đàn áp: dùng luật làm gậy, dùng nhà tù làm thông điệp, dùng internet như chiếc lồng, dùng chiến tranh như chiếc khóa.

Người xưa nói: “Gieo gió gặt bão.”
Một chế độ gieo sợ hãi có thể thu được sự im lặng. Nhưng im lặng không phải hòa bình. Im lặng chỉ là khoảnh khắc trước khi lịch sử đòi nợ.

7) Trung Quốc – Tập Cận Bình (được Trump nói muốn mời tham gia)
Freedom House mô tả Trung Quốc là một chế độ đàn áp, ĐCSTQ kiểm soát sâu mọi lĩnh vực; Tập Cận Bình tập trung quyền lực ở mức hiếm thấy nhiều thập niên.
Liên quan Tân Cương, Văn phòng Nhân quyền LHQ (OHCHR) đã công bố đánh giá nêu quan ngại nghiêm trọng về vi phạm nhân quyền quy mô lớn (giam giữ tùy tiện, cưỡng bức…); nhiều chuyên gia LHQ và tổ chức quốc tế kêu gọi điều tra và trách nhiệm giải trình.
Dưới thời Tập Cận Bình, Trung Quốc được nhiều tổ chức theo dõi tự do mô tả là một chế độ đàn áp, trong đó Đảng Cộng sản kiểm soát gần như mọi mặt đời sống: bộ máy nhà nước, truyền thông, phát ngôn trên mạng, tôn giáo, đại học, doanh nghiệp, và xã hội dân sự. Điểm nhấn lớn nhất là tập trung quyền lực cá nhân ở mức hiếm thấy trong nhiều thập niên—khi “ý chí lãnh đạo” trở thành chiếc kim chỉ nam vượt lên trên cơ chế kiểm soát–đối trọng.
Một mô thức quen thuộc của thời Tập là hình sự hóa tiếng nói trái chiều: nhà hoạt động, luật sư nhân quyền, nhà báo công dân, học giả độc lập… bị bắt, bị theo dõi, bị buộc tội bằng các điều khoản an ninh quốc gia hoặc các cáo buộc “mơ hồ” đủ rộng để trùm lên bất cứ ai “nói không đúng tông”. Human Rights Watch mô tả Trung Quốc tiếp tục đàn áp có hệ thống đối với quyền tự do biểu đạt, lập hội và hoạt động xã hội dân sự.

Tân Cương là điểm khiến hồ sơ nhân quyền Trung Quốc bị lên án mạnh nhất. Văn phòng Nhân quyền Liên Hợp Quốc (OHCHR) trong bản đánh giá năm 2022 nêu quan ngại nghiêm trọng về nhiều thực hành, bao gồm giam giữ tùy tiện quy mô lớn và các hành vi có thể cấu thành tội ác quốc tế (ở mức “có thể”). Dù Bắc Kinh bác bỏ mạnh mẽ, báo cáo này vẫn là một mốc: nó đưa vấn đề Tân Cương từ tranh cãi truyền thông thành một hồ sơ có trọng lượng của LHQ.

Nếu Tân Cương là chương đen về đàn áp sắc tộc–tôn giáo, thì Hong Kong là chương đen về đàn áp một xã hội từng quen thở bằng tự do. Sau Luật An ninh Quốc gia 2020, Trung Quốc bị cáo buộc đã “xóa” dần những không gian phản biện, và đẩy thành phố vào mô hình “chỉ người trung thành mới có chỗ đứng”.

Đến năm 2024, Hong Kong thông qua Article 23 – một gói luật an ninh mới bị Human Rights Watch gọi là “cuộc tấn công toàn diện vào quyền tự do”, mở rộng tội danh và quyền lực công an, tăng hình phạt nặng cho các hành vi được diễn giải là “đe dọa an ninh”. Reuters mô tả luật này bao gồm các tội như phản quốc, phá hoại, kích động, gián điệp, “can thiệp từ bên ngoài”, với mức án có thể rất nặng.

Đáng chú ý, các vụ án an ninh quốc gia tạo hiệu ứng “bão tuyết”: một bản án nặng có thể làm đông cứng cả xã hội—báo chí tự co lại, trường học tự dè chừng, người dân tự rút vào bóng.
Dưới thời Tập, nhiều báo cáo phân tích mô tả xu hướng “Hán hóa” tôn giáo và siết chặt các cộng đồng đức tin: từ việc quản lý nhà thờ/đền chùa, nội dung giảng dạy, đến giám sát tổ chức tôn giáo và trừng phạt nhóm bị xem là “ngoài luồng”. Freedom House cũng nhấn mạnh đàn áp tự do tôn giáo ở Trung Quốc không chỉ là chuyện nội bộ, mà có tác động lan rộng.

Điểm “hiện đại” nhất của độc đoán thời Tập là: đàn áp không chỉ bằng dùi cui, mà bằng dữ liệu. Giám sát công nghệ cao, nhận diện khuôn mặt, kiểm soát không gian mạng và kiểm duyệt nội dung khiến việc “tự kiểm duyệt” trở thành phản xạ sinh tồn. Freedom House mô tả sự kiểm soát sâu của ĐCSTQ với truyền thông, phát ngôn online, đời sống học thuật, doanh nghiệp và xã hội dân sự—tạo thành một hệ sinh thái mà người dân khó thoát khỏi “tầm mắt” của nhà nước.
Không dừng trong biên giới, Trung Quốc còn bị Freedom House đánh giá là tiến hành chiến dịch đàn áp xuyên quốc gia rất tinh vi, nhắm vào người bất đồng chính kiến, nhà hoạt động, cộng đồng thiểu số và cả những tiếng nói ở nước ngoài—thông qua gây sức ép, đe dọa, theo dõi, hoặc ép gia đình trong nước.

Chiến dịch chống tham nhũng dưới thời Tập vừa được nhìn như nỗ lực làm sạch bộ máy, vừa bị nhiều nhà quan sát coi là công cụ kỷ luật và thanh lọc phe phái, củng cố trung tâm quyền lực. Trong các chế độ tập quyền, ranh giới giữa “chống tham nhũng” và “chống đối thủ” thường rất mỏng—và khi ranh giới mỏng, quyền lực càng khó bị kiểm soát.

Nếu độc tài cũ dựa vào cảnh sát và nhà tù, thì độc đoán thời Tập còn có thêm camera, dữ liệu, thuật toán và một hệ thống luật an ninh đủ rộng để bóp nghẹt phản biện. Bề ngoài có thể là thịnh vượng và trật tự, nhưng cái giá là một xã hội nơi tự do bị thu nhỏ, và con người tập sống “đúng khuôn” để bình yên.
Người xưa nói: “Dân muốn yên thì nước phải yên.” Nhưng “yên” không thể là “im”. Yên thật sự phải có pháp quyền, có quyền nói, và có chỗ cho người khác ý kiến mà không bị coi là kẻ thù.

8) Hungary – Viktor Orbán: “dân chủ bầu cử” nhưng siết báo chí, luật hóa nỗi sợ, và chiến thuật ‘kẻ thù bên ngoài’

Hungary dưới thời Viktor Orbán thường được mô tả như một dạng “dân chủ bầu cử nhưng suy thoái thể chế”: vẫn có bầu cử, vẫn có nghị viện, nhưng đòn bẩy quyền lực (truyền thông, luật bầu cử, hệ thống kiểm soát–đối trọng) bị kéo lệch về phía chính phủ.

Các điểm bị chỉ trích nổi bật:

(1) Bóp nghẹt truyền thông bằng “đế chế thân hữu” và áp lực kinh tế–pháp lý
Tổ chức Phóng viên Không Biên giới (RSF) viết thẳng: Orbán bị mô tả là “predator of press freedom,” và ông đã xây một đế chế truyền thông chịu ảnh hưởng/chi phối bởi đảng cầm quyền; truyền thông độc lập vẫn tồn tại nhưng chịu áp lực chính trị, kinh tế và quy định.
Các báo cáo học thuật/quan sát cũng cho thấy thứ hạng tự do báo chí của Hungary tụt sâu trong thập niên Orbán.

(2) Khủng hoảng pháp quyền kéo dài – EU liên tục cảnh báo
Ủy ban châu Âu trong Rule of Law Report (chương Hungary) nêu hàng loạt quan ngại liên quan đến hệ thống tư pháp và các cải cách gây tranh cãi, phản ánh cuộc giằng co lâu dài giữa Budapest và EU về độc lập tư pháp–pháp quyền.
Nghị viện châu Âu cũng nhiều lần “báo động” về tình trạng Hungary bị xem là làm xói mòn giá trị EU, đề cập các mảng như bầu cử, tư pháp, tham nhũng…

(3) Luật/chiến dịch nhắm vào NGO và tiếng nói phản biện, gán nhãn “ngoại bang”
Nhiều năm qua, các nhóm nhân quyền phê phán Hungary dùng mô-típ “chủ quyền” để stigma hóa xã hội dân sự nhận tài trợ nước ngoài (hơi hướng “luật ngoại bang/foreign agents”). HRW kêu gọi EU có hành động cụ thể trước việc Hungary tiếp tục xói mòn nhân quyền và pháp quyền.
Các hãng tin cũng đưa việc Budapest thúc đẩy dự luật có thể “blacklist” truyền thông/NGO, mở rộng quyền cho cơ quan bảo vệ chủ quyền… như một bước thắt thêm không gian dân sự.

(4) “Văn hóa chiến tranh” trong chính sách xã hội: đánh vào nhóm yếu thế để gom phiếu
Luật 2021 về “bảo vệ trẻ em” bị EU cho rằng kỳ thị nội dung LGBTIQ và không tương xứng; cơ quan pháp lý EU được dẫn nguồn đã khuyến nghị tòa xử Hungary vi phạm luật EU.
Đây là kiểu chính sách mà giới phê phán gọi là đạo đức hóa chính trị: dựng “kẻ thù văn hóa” để huy động cử tri và hợp thức hóa kiểm soát.

Tóm lại, cái bị gọi là “độc đoán” ở Hungary không phải kiểu độc tài quân phiệt cổ điển, mà là độc đoán bằng luật và hệ sinh thái: kiểm soát truyền thông, làm mỏng đối trọng thể chế, siết NGO, và dựng câu chuyện “chủ quyền” để biến phản biện thành “đe dọa”.


9) Việt Nam – Tô Lâm: “Nhà nước công an” và vòng kim cô lên tiếng nói

Nếu nhìn bằng thước đo của các tổ chức nhân quyền, vấn đề cốt lõi không phải “tính cách” cá nhân, mà là mô hình quyền lực mà ông Tô Lâm gắn liền: xuất thân từ Bộ Công an, rồi đi lên đỉnh quyền lực trong bối cảnh đàn áp gia tăng. Human Rights Watch mô tả việc ông Tô Lâm nắm vị trí cao nhất là “cùng một kiểu vi phạm nhân quyền cũ,” nhấn mạnh giai đoạn ông lãnh đạo ngành công an chứng kiến đàn áp mạnh với nhà báo/nhà hoạt động.

Những điểm bị chỉ trích thường xoay quanh 4 “mũi kìm”:

(1) Luật mơ hồ để bỏ tù tiếng nói ôn hòa
HRW ghi nhận Việt Nam gia tăng truy tố theo các điều luật bị xem là “mơ hồ” như Điều 331 (lợi dụng các quyền tự do dân chủ) và Điều 117 (tuyên truyền chống nhà nước), với số vụ kết án tăng mạnh trong giai đoạn gần đây.
Freedom House cũng đánh giá Việt Nam là nhà nước một đảng, đối lập bị cấm trên thực tế, tự do biểu đạt và xã hội dân sự bị siết chặt; và nhấn mạnh 2024 là một trong những đợt đàn áp rộng nhất trong nhiều thập niên.

(2) Bóp không gian xã hội dân sự – “bắt cho chừa” để răn đe
World Report của HRW mô tả “đàn áp tiếp diễn” trong 2024, nhắm tới nhà báo, người bảo vệ nhân quyền, người hoạt động quyền lao động… và cho rằng công an dưới thời ông Tô Lâm đã làm “teo tóp” xã hội dân sự đang manh nha.

(3) Kiểm duyệt số và cưỡng bức im lặng trên mạng
Freedom on the Net mô tả internet ở Việt Nam vẫn bị kiểm soát gắt, với công cụ pháp lý và hành chính để buộc nền tảng gỡ nội dung, chặn nội dung, và trừng phạt người đăng.
Amnesty cũng nhiều lần nêu quan ngại về kiểm duyệt và các luật như Luật An ninh mạng, coi đó là cơ chế bóp tự do biểu đạt.

(4) “Bàn tay vươn ra ngoài biên giới”: sức ép với người bất đồng ở hải ngoại
Đây là mảng khiến các nước dân chủ đặc biệt nhạy cảm: các báo cáo/đưa tin của giới quan sát và tổ chức nhân quyền thời gian qua nêu lo ngại về đe dọa, theo dõi, truy tố vắng mặt và sức ép xuyên biên giới nhằm vào tiếng nói đối lập. (Trong hệ sinh thái đàn áp hiện đại, “bịt miệng” không chỉ dừng ở trong nước.)

Tóm lại, điều người ta gọi là “độc đoán” ở đây là: quyền lực an ninh hóa, dùng luật mơ hồ + tòa án + kiểm duyệt số để biến bất đồng ôn hòa thành tội hình sự. Và cái nguy là sự “bình thường hóa” đàn áp: bắt xong, án xong, xã hội im.


10) Campuchia – Hun Manet: quyền lực cha truyền con nối trong chiếc áo “cải cách”
Khi Hun Manet lên làm Thủ tướng Campuchia năm 2023, nhiều người kỳ vọng một gương mặt trẻ, được đào tạo ở phương Tây, sẽ mở ra kỷ nguyên mềm hơn. Nhưng các tổ chức theo dõi tự do nhanh chóng cảnh báo: đó là sự tiếp nối có chỉnh trang, không phải đổi hướng. Freedom House vẫn xếp Campuchia là “Not Free”, ghi nhận quyền lực tập trung, đối lập bị bóp nghẹt và không gian dân sự thu hẹp.

Cuộc bầu cử năm 2023 – bệ phóng đưa Hun Manet vào ghế thủ tướng – diễn ra sau khi đảng đối lập chính (Candlelight Party) bị loại khỏi danh sách tranh cử vì lý do thủ tục. Human Rights Watch nhận định chính quyền Campuchia đã dập tắt phe đối lập và làm tê liệt không gian chính trị trước bầu cử, khiến cuộc đua thiếu cạnh tranh thực chất.

Giới quan sát ghi nhận việc sử dụng các điều khoản mơ hồ như “kích động”, “gây rối trật tự”, hoặc các tội liên quan “xúc phạm” để truy tố nhà hoạt động, nhà báo, và người dùng mạng xã hội. Reuters từng đưa tin về các vụ bắt giữ nhà hoạt động và truy tố với cáo buộc “kích động”, trong bối cảnh chính quyền siết chặt kiểm soát trước và sau bầu cử.

Các tổ chức nhân quyền và tự do báo chí nhiều lần cảnh báo Campuchia gia tăng áp lực lên truyền thông độc lập. Trước bầu cử 2023, một số cơ quan báo chí độc lập bị rút giấy phép hoặc đóng cửa, tạo hiệu ứng răn đe với phần còn lại. Freedom House mô tả môi trường truyền thông chịu kiểm soát nặng nề, với việc sử dụng luật và quy định hành chính để gây áp lực.
Human Rights Watch và các nhóm khu vực ghi nhận các rào cản pháp lý và hành chính đối với tổ chức xã hội dân sự, công đoàn và nhóm nhân quyền. Các quy định về đăng ký, báo cáo và hoạt động có thể được dùng để hạn chế hoặc đình chỉ hoạt động của các tổ chức bị xem là “không thuận”.

Hun Manet được nhìn như người kế nhiệm của một hệ thống do Hun Sen xây dựng suốt nhiều thập niên. Các nhà quan sát cho rằng cấu trúc quyền lực – từ đảng cầm quyền thống trị, bộ máy an ninh trung thành, đến kiểm soát truyền thông – vẫn nguyên vẹn. Việc thay người đứng đầu chưa kéo theo thay đổi căn bản về cách vận hành quyền lực.

Người xưa có câu: “Bình mới, rượu cũ.” Hun Manet bước vào nhiệm kỳ với lời hứa phát triển và cải cách. Nhưng nếu phát triển đi kèm việc bóp nghẹt đối lập, nếu cải cách không bao gồm mở rộng tự do, thì “ổn định” có thể chỉ là sự yên ắng tạm thời. Một xã hội mạnh không phải là xã hội không có tiếng nói khác biệt, mà là xã hội đủ tự tin để nghe và tranh luận mà không cần đến nhà tù.


11) El Salvador – Nayib Bukele: “bàn tay sắt” với băng đảng, và cái giá của một nền dân chủ bị bẻ cong
Nayib Bukele bước lên như một “ngôi sao” của chính trị Mỹ Latin: trẻ, sắc, nói thẳng, làm nhanh. Ông hứa kéo El Salvador ra khỏi ác mộng băng đảng, và thực tế là nhiều người dân đã cảm thấy đường phố “dễ thở” hơn. Nhưng chính từ thành công an ninh ấy, Bukele bị các tổ chức nhân quyền và giới quan sát cảnh báo: ông đang biến tình trạng khẩn cấp thành chế độ bình thường, và biến “ổn định” thành chiếc cớ để siết chặt quyền lực.
Từ tháng 3/2022, El Salvador áp dụng State of Exception (tình trạng khẩn cấp) để truy quét băng đảng, rồi gia hạn theo tháng kéo dài đến tận 2025–2026. Quyền bắt giữ được mở rộng, nhiều bảo đảm tố tụng bị thu hẹp, tạo ra một “không khí” nơi quyền công dân co lại từng ngày. Các báo cáo công khai nêu con số hơn 84.000 người bị bắt trong chiến dịch này; bản thân Bukele cũng thừa nhận đã có hàng ngàn người vô tội được trả tự do sau khi bị giam.

Trong mắt người ủng hộ, đó là “liều thuốc mạnh” cần thiết. Nhưng trong mắt giới quan sát nhân quyền, đây là dấu hiệu một nhà nước đang học cách thích nghi với quyền lực khẩn cấp, vì quyền lực ấy quá tiện dụng.
Phê phán lớn nhất nhắm vào Bukele là cách chiến dịch được tiến hành như một “lưới kéo”: bắt ồ ạt, đôi khi bị cáo buộc dựa trên suy đoán, hồ sơ mỏng, hoặc tiêu chí mơ hồ (bối cảnh khu phố, ngoại hình, nghi vấn liên đới). Nhiều báo cáo gọi đây là mô hình “quét sạch”, dễ trúng cả người vô can.

Và khi số lượng bắt giữ quá lớn, hệ thống tư pháp lập tức quá tải: tranh tụng yếu đi, quyền bào chữa bị bào mòn, người dân bị cuốn vào guồng máy mà không hiểu mình sẽ ra sao.
Một chi tiết gây sốc trong đánh giá quốc tế là việc chính phủ bị nêu đã sa thải khoảng 60% luật sư bào chữa công (public defenders) trong năm 2024, làm yếu thêm năng lực bào chữa vốn đã hạn chế.

Song song đó là mô hình xét xử trực tuyến theo nhóm rất đông, khiến người ta lo ngại quyền được xét xử cá nhân hóa bị “công nghiệp hóa”: nhanh, gọn, nhưng lạnh lùng và thiếu chiều sâu công lý.
Bukele xây dựng hình ảnh “nhà tù siêu an ninh” như biểu tượng chiến thắng băng đảng. Nhưng các tổ chức nhân quyền lại mô tả nhiều vấn đề nghiêm trọng: hạn chế liên lạc với gia đình và luật sư, điều kiện giam giữ khắc nghiệt, quy trình tố tụng mờ nhạt.

Ở đây, nhà tù không chỉ là nơi giam người; nó còn là thông điệp chính trị: ai chống lại nhà nước sẽ biến mất sau song sắt. Thông điệp ấy có tác dụng răn đe cực mạnh—và vì vậy, cũng cực nguy hiểm cho một xã hội muốn sống bằng pháp quyền.
Một số đánh giá độc lập nêu rằng đã có hàng ngàn trẻ em/vị thành niên bị bắt kể từ khi áp dụng tình trạng khẩn cấp, nhiều em bị bắt trong các đợt truy quét diện rộng mà “mối liên hệ với hoạt động băng đảng không rõ ràng”.

Khi chiến dịch an ninh đẩy cả trẻ em vào trại giam, xã hội phải tự hỏi: đây là cứu chữa tương lai, hay là làm rách tương lai? Nếu “tình trạng khẩn cấp” là chiếc búa để đập băng đảng, thì với nhiều nhà báo và tổ chức xã hội, họ nói Bukele dùng chiếc búa ấy để đập luôn tiếng phản biện. Các tổ chức bảo vệ báo chí ghi nhận xu hướng: phóng viên bị đe dọa, bị theo dõi, bị kiện tụng, bị “bóp” tài chính; nhiều người phải rời đất nước.

Đặc biệt, luật “foreign agents” (bị phê phán là nhắm vào các tổ chức nhận tài trợ quốc tế) kèm cơ chế đăng ký/đánh thuế cao với nguồn tiền nước ngoài bị nhìn như chiếc vòng thòng lọng siết dần NGO, truyền thông độc lập—những nơi thường đưa tin “khó chịu” cho chính quyền.
Một mốc then chốt khiến nhiều người gọi Bukele là “trượt sang độc đoán” nằm ở câu chuyện nhiệm kỳ. Từ phán quyết cho phép tái tranh cử (bất chấp tranh cãi hiến định), đến các bước cải tổ mà giới quan sát mô tả là làm suy yếu kiểm soát–đối trọng, và đặc biệt là động thái được nêu gần đây về việc chấm dứt giới hạn nhiệm kỳ tổng thống, mọi thứ tạo cảm giác quyền lực đang được “đóng đinh” cho một người và một nhóm.

Khi một lãnh đạo vừa có công trạng an ninh, vừa nắm trong tay công cụ pháp lý để ở lại lâu dài, đất nước rất dễ rơi vào cái bẫy: dân chủ bị coi là xa xỉ, còn “hiệu quả” được coi là chân lý.
Người ta hay nói: “Trị bệnh cứu người, chớ trị người giết người.”
An ninh là cần, nhưng nếu an ninh biến thành tấm giấy thông hành cho bắt bớ, kiểm duyệt và quyền lực vô hạn, thì El Salvador có thể thoát ngục băng đảng để bước vào… một kiểu ngục khác, ngục của độc tài gian ác.


12) Thổ Nhĩ Kỳ– Erdoğan: hai thập niên và một bước ngoặt quyền lực
Khi Recep Tayyip Erdoğan lên nắm quyền đầu những năm 2000, nhiều người xem ông là biểu tượng của một Thổ Nhĩ Kỳ cải cách, hội nhập châu Âu. Nhưng theo thời gian, đặc biệt sau cuộc đảo chính bất thành năm 2016, các tổ chức theo dõi dân chủ ghi nhận xu hướng tập trung quyền lực ngày càng mạnh, thu hẹp tự do báo chí, tư pháp và xã hội dân sự. Freedom House xếp Thổ Nhĩ Kỳ vào nhóm “Not Free”, nhấn mạnh sự suy giảm sâu về quyền chính trị và tự do dân sự.
Sau cuộc đảo chính bất thành tháng 7/2016, chính quyền Erdoğan ban bố tình trạng khẩn cấp và tiến hành thanh lọc quy mô lớn trong quân đội, tư pháp, giáo dục, truyền thông và khu vực công. Hàng chục nghìn người bị bắt giữ; hàng trăm nghìn người bị sa thải hoặc đình chỉ công tác theo các sắc lệnh khẩn cấp. Human Rights Watch và nhiều nhóm nhân quyền cho rằng các biện pháp này vượt quá yêu cầu an ninh và thiếu bảo đảm tố tụng công bằng.
Nhiều nhà quan sát nhận định đây là bước ngoặt biến khủng hoảng an ninh thành cơ hội tái cấu trúc quyền lực.

Năm 2017, Thổ Nhĩ Kỳ thông qua trưng cầu dân ý sửa đổi hiến pháp, chuyển từ hệ thống nghị viện sang hệ thống tổng thống với quyền lực tập trung đáng kể vào tay nguyên thủ. Các nhà phê bình cho rằng cơ chế này làm suy yếu vai trò của quốc hội và tư pháp, đồng thời tăng ảnh hưởng của tổng thống lên bổ nhiệm thẩm phán và cơ quan công quyền.

Thổ Nhĩ Kỳ nhiều năm liền nằm trong nhóm quốc gia có số lượng nhà báo bị giam giữ cao. Các vụ truy tố với cáo buộc “tuyên truyền khủng bố” hoặc “xúc phạm tổng thống” bị cho là được dùng để gây áp lực lên truyền thông độc lập. Tổ chức Phóng viên Không Biên giới (RSF) và Human Rights Watch đều ghi nhận xu hướng kiểm soát truyền thông và tự kiểm duyệt gia tăng.

Các vụ án nổi bật như doanh nhân–nhà hoạt động Osman Kavala và chính trị gia đối lập Selahattin Demirtaş đã trở thành biểu tượng cho căng thẳng giữa Ankara và Tòa án Nhân quyền châu Âu (ECHR). Dù ECHR ra phán quyết yêu cầu trả tự do, các thủ tục trong nước vẫn tiếp diễn theo hướng duy trì giam giữ, làm dấy lên lo ngại về tính độc lập của tư pháp.
Đảng Dân chủ Nhân dân (HDP), đại diện đáng kể cho cử tri người Kurd, phải đối mặt với điều tra, bắt giữ và các thủ tục giải thể. Nhiều thị trưởng người Kurd bị cách chức và thay bằng “ủy viên quản lý” do chính phủ bổ nhiệm. Các tổ chức nhân quyền cho rằng điều này thu hẹp đại diện chính trị của cộng đồng Kurd và làm suy yếu nguyên tắc tự quản địa phương.

Những năm gần đây, Thổ Nhĩ Kỳ ban hành và sửa đổi các quy định mạng xã hội, yêu cầu nền tảng quốc tế có đại diện tại nước này và tăng quyền gỡ bỏ nội dung. Năm 2022, luật chống “thông tin sai lệch” bị chỉ trích vì có thể hình sự hóa phát ngôn không phù hợp với quan điểm chính thức, tạo rủi ro cho nhà báo và người dùng mạng.
Erdoğan bị các nhà phân tích cáo buộc sử dụng diễn ngôn tôn giáo và dân tộc chủ nghĩa để củng cố nền tảng cử tri và làm lu mờ tiếng nói phản biện. Việc tái chuyển đổi Hagia Sophia thành nhà thờ Hồi giáo năm 2020 được nhìn như một biểu tượng chính trị hơn là quyết định thuần túy tôn giáo, phản ánh sự chuyển hướng sang bản sắc–chủ quyền thay vì hội nhập châu Âu.
Recep Tayyip Erdoğan là một trong những nhà lãnh đạo có ảnh hưởng lớn nhất khu vực trong hai thập niên qua. Ông được người ủng hộ ca ngợi vì sự quyết đoán và vai trò quốc tế của Thổ Nhĩ Kỳ. Nhưng các tổ chức nhân quyền và dân chủ cảnh báo rằng sự tập trung quyền lực, đàn áp bất đồng và kiểm soát thể chế đã đẩy đất nước xa dần các chuẩn mực dân chủ tự do.

Người ta nói: “Quyền lực là phép thử của đạo đức.”
Khi quyền lực kéo dài quá lâu và ít bị kiểm soát, phép thử ấy trở nên khắc nghiệt hơn bao giờ hết.

13) Kazakhstan – Kassym-Jomart Tokayev: “cải cách có kiểm soát”, và cái bóng đen của “Bloody January”
Tokayev thường xuất hiện trước thế giới với hình ảnh một nhà lãnh đạo “ôn hòa”, nói nhiều về hiện đại hóa và cải cách thể chế sau biến động. Nhưng trong các báo cáo nhân quyền, Kazakhstan dưới thời ông vẫn bị mô tả là một nhà nước đàn áp, nơi quyền tự do hội họp, tự do biểu đạt và tự do lập hội bị hạn chế thường xuyên; còn “cải cách” nhiều khi dừng ở mức đổi nhãn hơn là đổi ruột.

Tháng 1/2022, biểu tình bùng nổ trên toàn Kazakhstan rồi leo thang thành bạo loạn ở một số nơi. Phản ứng của nhà nước là trấn áp mạnh tay – và cho đến nay, điểm bị chỉ trích gay gắt nhất là thiếu điều tra độc lập và thiếu truy cứu trách nhiệm đối với lực lượng thực thi pháp luật trong các vụ chết người, tra tấn và ngược đãi xảy ra trong và sau biến cố.

Human Rights Watch nói thẳng: trách nhiệm giải trình tối thiểu, trong khi hàng trăm người bị bắt liên quan biểu tình đã tố cáo tra tấn/ngược đãi; số cán bộ bị xử lý rất ít so với quy mô khiếu nại.
Amnesty cũng từng kêu gọi Tokayev phải trả lời minh bạch về số nạn nhân, hoàn cảnh tử vong và các vi phạm nhân quyền trong thời điểm hỗn loạn đó.
Một mô thức quen của Kazakhstan là dùng các điều luật rộng và mơ hồ trong khung “chống cực đoan” để nhắm vào người phê phán chính quyền, hạn chế hoạt động của phong trào đối lập và làm tê liệt xã hội dân sự. HRW nêu việc nhà chức trách lạm dụng các cáo buộc quá rộng để đánh vào người chỉ trích và bóp quyền lập hội/hội họp.
Các báo cáo nhân quyền mô tả cảnh sát và chính quyền địa phương vẫn thường xuyên ngăn cản, giải tán, hoặc gây khó cho các cuộc tụ tập ôn hòa, nhất là những hoạt động mang tính chính trị. Điều này khiến quyền hội họp trở thành thứ quyền “có cũng như không”: được ghi nhận, nhưng khó thực thi.

Freedom House từng lên tiếng về việc Kazakhstan đình chỉ một số tổ chức nhân quyền then chốt, cho rằng điều này đi ngược lời hứa cải cách chính trị.
Khi NGO bị siết, xã hội mất đi “phanh mềm”: nơi trợ giúp nạn nhân, nơi giám sát quyền lực, nơi nói điều mà báo chí không dám nói.
Các tổ chức theo dõi khu vực ghi nhận Tokayev có những tuyên bố cải cách, nhưng đồng thời vẫn tồn tại: bầu cử thiếu cạnh tranh thực chất, áp lực lên truyền thông/nhà hoạt động, và thói quen trấn áp biểu tình. Nói cách khác, “đổi mới” có, nhưng đổi mới trong khuôn, và chiếc khuôn đó vẫn là quyền lực an ninh.
Người ta nói: “Lửa gần rơm lâu ngày cũng bén.”
Một xã hội bị ép im lâu quá, sớm muộn cũng tìm cách cất tiếng—và khi đó, cái giá ổn định sẽ đắt hơn nhiều so với việc mở cửa đối thoại từ đầu.


“Hội đồng Hòa bình” hay một Liên Hợp Quốc phiên bản Trump?

Trong các lời bình lan truyền, Board of Peace bị ví như một “Liên Hợp Quốc thay thế” do Trump dựng lên và tự tin gọi là “Hội đồng Hòa bình” mà không hề tỏ ra mỉa mai. Nhiều ý kiến châm biếm nhắm thẳng vào thành phần tham dự: họ cho rằng hội đồng này quy tụ những nhân vật bị dư luận ghét, bị gắn mác độc tài/chuyên chế ở nhiều nơi, khiến danh xưng “hòa bình” nghe như một lớp sơn bóng phủ lên những góc cạnh đen tối của chính trị quốc tế. “Miệng nam mô, bụng một bồ dao găm” – câu này được nhiều người nhắc lại với hàm ý: hòa bình không thể chỉ là khẩu hiệu; càng không thể là bảng hiệu treo trước cửa một cuộc mặc cả.

Trong đoạn trích phát biểu được chia sẻ, Trump bị chê là nói lan man, có những chi tiết đời tư và những câu chuyện “lạc tông” đến mức người nghe phải tự hỏi: đây là họp quốc tế hay một màn tấu hài chính trị? Ông kể chuyện thang cuốn dừng đột ngột, kể chuyện liên quan Đệ nhất phu nhân, rồi than phiền chuyện máy nhắc chữ bị tắt khi phát biểu ở Liên Hợp Quốc.

Chưa hết, phần giới thiệu khách mời và nhắc tên lãnh đạo cũng bị đem ra chế giễu: ông phát âm sai, nói vấp, rồi có lúc gọi lấp lửng “các anh chàng” khi nói về xung đột Armenia – Azerbaijan, trong khi lại tự nhận công lao “giải quyết trong khoảng 24 giờ”. Người ta nghe mà thấy chua: chuyện chiến tranh – hòa bình vốn là sinh mạng, đâu phải một câu chuyện “tôi làm được trong một ngày”.

Có người cay đắng: thật kinh ngạc khi nhiều lãnh đạo “tự hạ thấp mình” để ngồi đó, chịu nghe một bài độc thoại kéo dài, chỉ để níu chút lợi ích còn rơi rớt từ một đế chế đang chia rẽ. “Cười người hôm trước, hôm sau người cười.” Nhưng bi kịch là: nếu đây là sân khấu thật, thì kẻ chịu hệ quả thường không phải người đứng mic, mà là người nằm ngoài rìa – dân thường, binh lính, nạn nhân chiến sự.

10 tỷ USD: tiền ở đâu ra, ai ký, ai kiểm soát?

Điểm làm dư luận “giật mình” nhất là con số 10 tỷ USD. Trump công khai ca ngợi “Hội đồng Hòa bình” và tuyên bố Hoa Kỳ sẽ đóng góp 10 tỷ cho tổ chức này, với ngôn ngữ rất đẹp: “mô hình hợp tác của các quốc gia có chủ quyền và có trách nhiệm”, “xây dựng tương lai tốt đẹp hơn”… Nhưng ngay lập tức nảy ra một loạt dấu hỏi, cũng là những dấu hỏi mà người ta không thể né:

Tiền 10 tỷ này là từ ngân sách Mỹ hay là tiền “đóng góp” đã thu được từ các nước thành viên rồi Trump chỉ đứng tên công bố?

Nếu là ngân sách Mỹ, Quốc hội có phê duyệt không? Quy trình nằm ở đâu?

Nếu không phải tiền Mỹ, vậy có nghĩa là hội đồng đã thu được khoản khổng lồ ấy từ các thành viên? Cơ chế “mua ghế” ra sao, có thật sự tồn tại yêu cầu kiểu “1 tỷ USD cho một ghế thường trực” như lời đồn bàn tán?

Và quan trọng hơn: với những tin rò rỉ ban đầu mà nhiều người nhắc lại, chủ tịch hội đồng (Trump) có thể kiểm soát dòng tiền. Nếu vậy, 10 tỷ không chỉ là tiền; nó là quyền lực – quyền lực mua ảnh, mua sự im lặng, mua ảnh hưởng, mua cả “tương lai Gaza” trên giấy.

Việt Nam và bài toán “đi cửa trước hay cửa sau”?

Trong phần bình luận mang màu sắc chính trường Việt Nam, có quan điểm cho rằng việc ông Tô Lâm xuất hiện tại Washington để dự cuộc họp ra mắt Board of Peace không hẳn là “ngoại giao vinh quang”, mà giống một nước cờ nhằm tìm “lá bùa” trong bối cảnh nội bộ đang có sóng ngầm. Lập luận này mô tả chuyến đi như một cách “lách” để có hình ảnh, bắt tay, chụp ảnh “vai kề vai” với lãnh đạo Mỹ và các nhân vật lớn, rồi mang về làm tư liệu tuyên truyền.

Quan điểm ấy còn đặt nghi vấn: mục tiêu thực tế có thể là thương lượng thuế quan, giảm áp lực kinh tế, hoặc tìm cách dàn xếp những rủi ro pháp lý – tất cả được gói trong cái vỏ “tham dự hội đồng hòa bình”.

Dù đồng ý hay phản đối cách nhìn này, nó phản ánh một thực tế: trong thời đại truyền thông, đôi khi một bức ảnh mạnh hơn một văn bản; và đôi khi “tầm vóc” được bơm lên bằng photoshop quyền lực. “Một miếng giữa làng bằng một sàng xó bếp.” Nhưng miếng danh giữa làng nếu đổi bằng thể diện quốc gia, người dân có quyền hỏi: đáng không?

Một luồng lập luận khác xoay quanh chuyện “cán cân thương mại” và cách “làm Trump hài lòng”: nếu Trump ám ảnh thâm hụt, thì muốn yên thân phải mua thêm hàng Mỹ, mua thứ “ra tấm ra miếng”, tạo việc làm cho người Mỹ.

Trong các ví dụ được nêu, máy bay Boeing được xem như lựa chọn “đỡ nhạy cảm” hơn so với các mặt hàng có thể đụng chạm chuỗi cung ứng Trung Quốc hoặc vũ khí tối tân. Từ đó nảy sinh kiểu suy tính “tất tay”: mua lớn để đổi lấy giảm áp lực thuế quan, đồng thời hợp thức hóa giấc mơ hàng không – sân bay – trung chuyển. Nhưng cái khó là: mua bằng tiền nào, trả bằng ai, và ai chịu hậu quả nếu “điều đình” biến thành gánh nợ? “Liệu cơm gắp mắm.” Quốc gia cũng vậy: sức đâu gánh đó. Chạy theo một cơn giận của siêu cường mà hụt hơi, thì cái giá thường rơi vào dân.

Trong phần thông tin được đưa ra tuyên bố nhân dịp chuyến thăm Hoa Kỳ của ông Tô Lâm, kêu gọi các chính phủ không “hợp thức hóa” quá trình củng cố quyền lực độc đoán ở Việt Nam. Nội dung tuyên bố mô tả Việt Nam dưới thời ông Tô Lâm là mô hình “nhà nước công an” với giám sát mở rộng, hình sự hóa bất đồng chính kiến và tăng cường đàn áp vượt biên giới.

Tuyên bố cũng nêu các chi tiết như việc hai nhà hoạt động lưu vong bị kết án vắng mặt, cùng quan ngại về yêu cầu dẫn độ, và việc kiểm duyệt trực tuyến gia tăng, bao gồm cáo buộc gây áp lực để nền tảng mạng xã hội gỡ/chặn nội dung.

Dù người đọc đứng ở góc nhìn nào, điểm chung vẫn là một câu hỏi gai góc: một người bị cáo buộc gia tăng đàn áp trong nước, khi xuất hiện ở một sân khấu mang tên “Hòa bình”, thì “hòa bình” ấy có còn ý nghĩa đạo đức hay chỉ còn là nhãn dán? “Hòa bình không thể xây trên nỗi sợ.” Câu này, trong chính tuyên bố được trích, như một nhát chốt: hòa bình phải đi cùng pháp quyền và trách nhiệm giải trình, chứ không thể đi cùng bịt miệng và trấn áp.

Những gì được kể lại về Board of Peace – từ thành phần gây tranh cãi, phong cách rally, phát biểu lạc đề, đến con số 10 tỷ USD đầy dấu hỏi – tạo ra một cảm giác kinh người: hòa bình đang bị kéo xuống làm công cụ của quyền lực, của tiền, của hình ảnh.

Nếu đúng là một cơ chế “vượt” Liên Hợp Quốc, thì nó càng phải minh bạch. Nếu đúng là “mô hình mới”, thì nó càng phải trả lời được câu cũ: ai chịu trách nhiệm khi mọi thứ hỏng? Và nếu đúng là “hòa bình”, thì trước hết phải có sự tôn trọng – tôn trọng sự thật, tôn trọng con người, và tôn trọng trí tuệ của công chúng.

“Nước trong thì cá mới ở.”
Hòa bình cũng vậy: phải trong sáng, mới bền lâu. Nếu mở màn đã mù mờ, thì phía sau rất dễ chỉ còn lại… một cuộc mặc cả của những kẻ gian ác nhất lịch sử.

một lủ hề