Kỷ nguyên hậu Ali Khamenei: Vai trò của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo và giới giáo sĩ Iran

[PinaColada]

Trong bối cảnh Iran đứng trước câu hỏi lớn về tương lai lãnh đạo, Viện Trung Đông có bài phân tích về kỷ nguyên hậu Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei, tập trung vào hai trụ cột quyền lực chủ chốt nhất của Cộng hòa Hồi giáo: Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) và giới giáo sĩ.

Cả hai thực thể này trong suốt hơn ba thập niên lãnh đạo của ông Khamenei đã trở thành công cụ quyền lực trung tâm của chế độ, nhưng dấu ấn cũng như tầm ảnh hưởng của chúng có thể sẽ biến chuyển mạnh mẽ khi thời đại của ông kết thúc.


Các thành viên của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC) diễu hành trong một cuộc duyệt binh ở Tehran. Ảnh: Getty Images.
Sức mạnh của giáo sĩ trong thời Đại giáo chủ Khamenei và sau đó

Trong suốt thời kỳ lãnh đạo của Đại giáo chủ Khamenei, quyền lực của quân đội Iran, đặc biệt là IRGC, ngày càng tăng, trong khi ảnh hưởng xã hội và chính trị của giới giáo sĩ truyền thống lại dần suy yếu, dù nhà nước vẫn hỗ trợ tài chính và chính thức cho các tổ chức tôn giáo.

Tuy nhiên, không nên đánh đồng giới giáo sĩ nói chung với bộ phận giáo sĩ gắn bó chặt chẽ với Lãnh tụ Tối cao. Những giáo sĩ này do ông Khamenei trực tiếp bổ nhiệm và nắm giữ các vị trí then chốt trong hệ thống quyền lực: lãnh đạo tòa án tối cao, viện kiểm sát, và tòa án chuyên trách giáo sĩ. Họ cũng chiếm đa số trong Hội đồng Bảo vệ Hiến pháp - cơ quan kiểm duyệt ứng cử viên bầu cử và giám sát luật pháp - nhờ các vị trí được ông Khamenei bổ nhiệm.

Ngoài ra, giáo sĩ do Lãnh tụ bổ nhiệm cũng lãnh đạo nghi lễ cầu nguyện chính thức ở các tỉnh - quyền lực thực tế thường vượt cả thống đốc - và giám sát mạng lưới giáo sĩ trải khắp đất nước. Như vậy, sau khi ông Khamenei ra đi, thế hệ giáo sĩ trung thành với chế độ sẽ tiếp tục có mặt ở nhiều vị trí quan trọng, nhưng khả năng họ giữ thế cân bằng so với các lực lượng khác, đặc biệt là IRGC, thì đang bị đặt dấu hỏi.

Sức mạnh quân sự và an ninh của IRGC

Trong thời đại Lãnh tụ Tối cao Alo Khamenei, IRGC đã trở thành tổ chức quân-an ninh mạnh nhất Iran, đồng thời là đế chế kinh tế lớn nhất nước. Sức mạnh của IRGC đến từ sự can dự sâu rộng trong các chiến dịch khu vực lẫn vai trò trấn áp trong nước, khiến lực lượng này trở thành trụ cột chiến lược không thể thiếu của chế độ.

Tuy vậy, IRGC không phải là một thực thể độc lập hoàn toàn: toàn bộ người đứng đầu các lực lượng chính của IRGC - từ tư lệnh tổng chỉ huy, chỉ huy các binh chủng cơ bản như lực lượng mặt đất, hải quân, tên lửa, đến lực lượng đặc nhiệm Quds và tổ chức Basij - đều do chính Lãnh tụ bổ nhiệm. Thậm chí cơ quan đại diện của Lãnh tụ trong IRGC hoạt động như một bộ máy giám sát các quyết sách của ban chỉ huy, đảm bảo mọi hoạt động bám sát đường lối và tư tưởng của ông.

So sánh tương quan hai cột trụ quyền lực

IRGC hiện rõ lợi thế vượt trội so với giới giáo sĩ, bởi tổ chức này có cơ cấu thống nhất, nguồn lực tài chính, vũ khí, truyền thông và thậm chí hệ thống trại giam riêng. Lực lượng này đã không chỉ đối phó đối thủ nước ngoài mà còn trấn áp các phong trào biểu tình trong nước, thể hiện vai trò “bảo đảm an ninh cho chế độ” hơn bất kỳ lực lượng nào khác.

Trong khi đó, mạng lưới giáo sĩ trung thành với Lãnh tụ rất phân tán và không có cơ chế tổ chức thống nhất như IRGC. Điều này khiến khả năng họ giữ vai trò quyết định trong một kỷ nguyên mới - khi ông Khamenei không còn trên đời - trở nên thách thức.

Ngay cả khi Lãnh tụ tương lai vẫn cần dựa vào quyền lực tôn giáo để hợp thức hóa vị thế của mình, sự ổn định chính trị và trật tự xã hội sau một giai đoạn chuyển tiếp khó tránh khủng hoảng sẽ khiến vai trò của IRGC ngày càng quan trọng. Lực lượng này có thể trở thành thế lực quyết định trong việc bảo đảm chế độ không sụp đổ trong bối cảnh bất ổn nội bộ hoặc căng thẳng với bên ngoài.

Vì vậy, sự phụ thuộc của chế độ vào IRGC - thay vì vào giáo sĩ truyền thống - được dự đoán sẽ chỉ lớn hơn theo thời gian, đặc biệt nếu cuộc chuyển giao quyền lực diễn ra trong hỗn loạn.

Trong toàn bộ hệ thống quyền lực của Cộng hòa Hồi giáo Iran, IRGC và mạng lưới giáo sĩ trung thành với Lãnh tụ là hai trụ cột nền tảng, nhưng vị thế và ảnh hưởng của họ không hề đồng nhất. Dưới sự lãnh đạo của ông Khamenei, quân đội cách mạng vừa là công cụ cuối cùng để bảo đảm an ninh, vừa có ảnh hưởng chính trị-kinh tế sâu rộng.

Trong khi đó, giáo sĩ dù nắm nhiều vị trí then chốt vẫn thiếu sức mạnh tập trung. Điều này có thể định hình lại diện mạo chính trị Iran ngay cả khi vị trí Lãnh tụ Tối cao thay đổi, và IRGC có thể củng cố chỗ đứng hơn nữa trong kỷ nguyên mới.

VietBF@ sưu tập