CHINA Tướng lĩnh rơi như lá mùa thu: Cuộc “đại thanh trừng” trong quân đội Trung Quốc sâu đến mức nào?

[Gibbs]

Khi “lò” trong quân đội bùng lửa
Các nhà nghiên cứu phương Tây vừa công bố hai báo cáo mới, cho rằng chiến dịch thanh trừng tướng lĩnh của Chủ tịch Tập Cận Bình đã đi sâu hơn người ta từng nghĩ — và cái giá phải trả có thể là hiệu quả tác chiến của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA).

Thanh trừng dưới thời ông Tập vốn không lạ. Nhưng cú sốc đến vào tháng trước, khi tin tức cho biết Thượng tướng Trương Hựu Hiệp (Zhang Youxia) — nhân vật số 2 của quân đội chỉ sau chính ông Tập — bị điều tra vì “vi phạm kỷ luật và pháp luật” nghiêm trọng. Giới quan sát coi đây là vụ “rơi ghế” đáng kể nhất từ trước tới nay trong chuỗi biến động nhân sự quân sự. “Lên voi xuống chó” – quyền lực trong chính trường đã nhanh, trong quân đội còn nhanh hơn.

101 tướng biến mất: Con số gây choáng
Theo báo cáo của một viện nghiên cứu ở Washington, kể từ năm 2022 đến nay có khoảng 101 tướng và trung tướng đã bị thanh trừng hoặc “có khả năng” bị thanh trừng. Con số này tương đương 52% các vị trí lãnh đạo cao cấp nhất của PLA — mức xáo trộn mà các tác giả gọi là “đặc biệt và chưa từng có”.

Trong 101 người đó, 36 người bị “xử” chính thức, còn 65 người thì… mất hút: hoặc không còn xuất hiện, hoặc vắng mặt bất thường tại những cuộc họp quan trọng.

Một guồng máy quân sự muốn mạnh thường cần ổn định, liên tục, kỷ luật. Nhưng khi ghế trống tăng nhanh hơn ghế ngồi, thì chính sức mạnh cũng bắt đầu chao đảo.

Không chỉ lục quân: Hải – không – hỏa tiễn đều bị ảnh hưởng
Các nghiên cứu cho biết cuộc thanh trừng lan ra cả bốn quân chủng: lục quân, hải quân, không quân và lực lượng hỏa tiễn. Trong đó, lực lượng hỏa tiễn bị “đánh” nặng nhất, gắn với điều tra về tham nhũng trong mua sắm – procurement.

Đáng chú ý: số người bị loại tăng vọt theo thời gian. Năm 2022 mới ghi nhận lác đác; sang năm sau đã tăng mạnh, và tới năm vừa rồi lên tới hàng chục trường hợp; năm nay mới đi được một đoạn đường đã có thêm nhiều ca “rụng” tiếp.

Ngọn gió chính trị thổi qua doanh trại, thì không phải lá nào cũng đứng vững.

“Tự tay chọn, tự tay gạt”: Vết rạn của niềm tin
Điểm khiến câu chuyện nhức nhối là: nhiều người bị loại từng là cán bộ do ông Tập trực tiếp cất nhắc, thăng tiến nhanh và được coi là “người nhà”. Thậm chí, ông Trương Hựu Hiệp còn được mô tả là người thân cận lâu năm, có quan hệ rất sâu với lãnh đạo tối cao.

Cùng bị loại trong tháng trước còn có Thượng tướng Lưu Chấn Lập (Liu Zhenli), cũng là thành viên Quân ủy Trung ương – cơ quan quyền lực nhất của PLA. Từ 7 thành viên năm 2022, đến nay chỉ còn lại ông Tập và một tướng khác vẫn giữ vị trí.

Khi những người “đứng gần mặt trời” cũng bị kéo xuống, câu hỏi không còn là “ai sai”, mà là “niềm tin đặt ở đâu”. Ca dao có câu: “Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài.” Nhưng trong môi trường mà lòng tin đổi theo gió, người ta lại phải học cách “ở đâu cũng phải… né”.

Đài Loan, phong tỏa và bài toán năng lực tác chiến
Các tác giả báo cáo cảnh báo: thay thế những tướng lĩnh dày kinh nghiệm cần thời gian, và điều đó đặt dấu hỏi về khả năng Trung Quốc thực hiện các chiến dịch quy mô lớn — trong đó có kịch bản tấn công Đài Loan.

Một số học giả nhìn từ góc độ Mỹ – Đài Loan cho rằng việc ông Tập “thiếu niềm tin” vào quân đội có thể giúp răn đe ý định xâm lược. Tuy nhiên, họ cũng lưu ý: Trung Quốc có thể vẫn tương đối dễ thực hiện một cuộc phong tỏa đối với hòn đảo tự trị này, vì phong tỏa có thể yêu cầu cấu trúc lực lượng khác, mức độ rủi ro khác, và “đường ra tay” khác. Nói cách khác: thanh trừng có thể làm “khó” một cuộc đánh lớn, nhưng không đồng nghĩa mọi lựa chọn quân sự đều bị khóa chặt.

Ghế trống nhiều, bộ máy vẫn chạy… nhưng chạy bằng gì?
Báo cáo của phía Washington nhận định: các đợt thanh trừng chưa làm tê liệt hoạt động thường nhật của PLA. Nhưng hệ quả nhãn tiền là quá nhiều chỗ khuyết, khi chỉ 11 trong 52 vị trí lãnh đạo chủ chốt được lấp đầy.

Một báo cáo khác của một viện nghiên cứu chiến lược tại London thì thẳng thắn hơn: các vụ thanh trừng khiến quân đội Trung Quốc vận hành với “thiếu hụt nghiêm trọng trong cấu trúc chỉ huy.” Theo đánh giá được Reuters thuật lại, tác động đến mức sẵn sàng chiến đấu có thể là tiêu cực, dù mang tính “tạm thời”, và PLA vẫn nhiều khả năng tiếp tục hiện đại hóa nhanh.

Chống tham nhũng hay sàng lọc trung thành?
Tham nhũng thường được nêu là lý do chính. Song các chuyên gia cũng nói: có thể còn những yếu tố khác như thành tích, bất đồng chính sách, hoặc nghi vấn về lòng trung thành.

Ông Tập gần đây hiếm hoi đề cập công khai đến chuyện này, nói rằng quân đội đã mạnh hơn trong chống tham nhũng và lực lượng “đáng tin cậy”. Lời trấn an ấy nghe như một cái đóng dấu: “Còn làm nữa.”

Người ngoài nhìn vào sẽ thấy một nghịch lý: càng thanh trừng, càng chứng tỏ quyết tâm làm sạch. Nhưng càng thanh trừng, cũng càng cho thấy trong mắt người cầm quyền, “đất vẫn còn bùn”.

Một chuyên gia ở Singapore nhận xét thẳng: rất khó đo hiệu quả của một quân đội vốn kín tiếng, ít triển khai ra nước ngoài và lần giao tranh lớn gần nhất đã từ năm 1979 với Việt Cộng. Trung Quốc có thể bổ sung nhân sự đều đặn, nhưng vấn đề nằm ở chất lượng và trải nghiệm của lớp tướng mới.

Họ có giỏi việc không?
Họ có động lực để giỏi không?
Hay chỉ giỏi nhất ở một kỹ năng: “đọc gió”?

Trong thời cuộc, có khi thắng bại không nằm ở súng đạn, mà nằm ở niềm tin trong hệ thống chỉ huy. Mà niềm tin — một khi đã rạn — thì hàn lại không dễ.