FRANCE Song tịch: tấm “bảo hiểm” thời biến động, George Clooney lấy quốc tịch Pháp: cơn sốt song tịch và cuộc siết cửa toàn cầu

[Gibbs]

Người ta mơ một đời sống nhẹ tênh ở cửa khẩu: không xếp hàng dài, không bị hỏi đi hỏi lại, không lo một dấu đóng mực làm hỏng cả chuyến đi. Rồi mơ xa hơn: được sống và làm việc ở “miền đất trong mơ”, được quay về nơi tổ tiên từng đi qua, được nối lại một nhánh rễ gia đình tưởng đã đứt. Tất cả những điều đó gom lại thành một khái niệm nghe rất hiện đại nhưng lại rất bản năng: song tịch.

Và cuối năm 2025, giấc mơ ấy được kể lại bằng một cái tên quá quen thuộc: George Clooney. Theo thông tin được đăng tải, ông cùng vợ và các con đã nhận quốc tịch Pháp vào những ngày cuối cùng của năm, như thể khép lại 2025 bằng một “tấm vé” mới cho tương lai.

Song tịch – vì sao người ta mê đến vậy?

Song tịch, nói đơn giản, là quyền được là công dân của hai (hoặc nhiều) quốc gia. Nó hấp dẫn vì những lợi ích rất đời thường: đi lại thuận hơn, thủ tục nhẹ hơn, cơ hội học tập – làm việc mở ra hơn. Nhưng trong một thế giới ngày càng nhiều “băng đỏ” giấy tờ, song tịch còn mang dáng dấp của một thứ đặc quyền: bước qua cửa nhập cảnh như người bản địa, bớt bị soi xét, bớt bị kẹt lại trong những hàng người mỏi chân.

Điều thú vị là dù không có con số toàn cầu chính xác (vì nhiều nước không bắt buộc khai báo đa quốc tịch), các dấu hiệu đều cho thấy song tịch đang tăng nhanh. Thống kê điều tra dân số ở Anh cho thấy tỷ lệ người có nhiều hộ chiếu đã tăng rõ rệt trong một thập niên. Ở Mỹ, các khảo sát cũng ghi nhận một bộ phận không nhỏ tự nhận đang mang song tịch.

Ai đang săn hộ chiếu thứ hai?

Ngày xưa, chuyện này gắn liền với di dân: nhiều người nhập tịch ở nước mới nhưng vẫn muốn giữ quốc tịch gốc, như giữ một chiếc chìa khóa cũ của căn nhà tuổi thơ. Nhưng vài thập niên gần đây, giới giàu có lại biến song tịch thành “công cụ di chuyển toàn cầu”, như mở rộng đường bay cho tài sản, công việc, và con cái.

Rồi thế giới bước vào giai đoạn bất ổn: đại dịch, chiến tranh, phân cực chính trị, chính sách thay đổi xoành xoạch. Khi đó, nhu cầu không còn của riêng “người giàu” hay “người di cư” nữa, mà lan ra thành tâm lý phòng ngừa. Một khảo sát Gallup vào tháng 11 cho thấy có tới một phần năm người Mỹ muốn rời Mỹ; riêng nhóm phụ nữ 15–44 tuổi tăng mạnh so với một khảo sát tương tự năm 2014. Đằng sau con số là một cảm giác rất thật: người ta muốn một lối thoát, hoặc ít nhất một phương án dự phòng.

Các công ty tư vấn quốc tịch – cư trú cho giới giàu cũng nói thẳng: lượng người Mỹ đi tìm hộ chiếu thứ hai tăng vọt, đến mức hệ thống dịch vụ của họ “phình” nhanh. Và lý do không chỉ là du lịch. Có người muốn một hộ chiếu “trung tính” hơn về chính trị khi đi lại. Có người từng tin hộ chiếu Mỹ là “vạn năng”, rồi Covid cho thấy mọi cánh cửa có thể đóng lại trong một đêm.

Ba con đường phổ biến để có quốc tịch thứ hai

Thông thường, người ta rơi vào một trong ba lối đi.

Một là theo huyết thống (citizenship by descent): chứng minh ông bà tổ tiên thuộc về quốc gia đó. Nhưng mỗi nước đặt giới hạn khác nhau: được tính mấy đời, dòng máu có bị “đứt” khi tổ tiên nhập tịch nước khác hay không, giấy tờ phải đủ đến mức nào.

Hai là nhập tịch theo thời gian cư trú (naturalization): sống hợp pháp đủ số năm (thường 5–10 năm), qua kiểm tra lý lịch, thi ngôn ngữ, thi kiến thức công dân, chứng minh “tư cách tốt”. Đạt điều kiện rồi vẫn có thể chờ dài cổ, vì thủ tục không rẻ và không nhanh.

Ba là đầu tư (citizenship by investment): bỏ tiền theo chương trình của nước sở tại, đổi lấy quốc tịch hoặc quy chế cư trú dẫn tới quốc tịch. Đây là con đường gây tranh cãi nhiều nhất, vì nó biến quốc tịch thành một giao dịch.

Được gì khi cầm hai hộ chiếu?

Về thực dụng, song tịch có thể mở ra quyền sống – làm việc ở nơi trước đó chỉ dám mơ. Con cái có thể học và làm trong EU “hợp pháp, gọn nhẹ” hơn nếu có hộ chiếu phù hợp. Tùy quốc tịch, người mang song tịch còn có thể đi nhiều nước miễn visa hơn, mua nhà dễ hơn, mở doanh nghiệp thuận hơn.

Nhưng có một lợi ích ít được nói to mà ai cũng hiểu: tâm lý an toàn. Trong thời biến động, hộ chiếu thứ hai giống như “bảo hiểm” – không phải để dùng mỗi ngày, mà để biết rằng nếu trời chuyển bão, mình vẫn có đường.

Và với nhiều người, lợi ích còn là cảm xúc: một quốc tịch mới có thể kéo họ gần hơn với cội nguồn tổ tiên, hoặc trao một mối liên kết chính thức với vùng đất họ yêu mến từ lâu.

Mặt trái: ít, nhưng có thể rất nặng

Song tịch không phải chỉ toàn màu hồng.

Vấn đề lớn nhất thường là thuế. Mỹ và Eritrea đánh thuế công dân dù sống ở đâu, nên người mang song tịch có thể gánh nghĩa vụ thuế kể cả khi đã chuyển hẳn ra nước ngoài. Ở các nước đánh thuế theo nơi cư trú, vẫn có thể phát sinh “chồng thuế” tùy tình huống.

Đến chuyện nghĩa vụ quân sự cũng có thể rắc rối. Khi chiến tranh nổ ra, hộ chiếu đôi khi thành sợi dây kéo ngược về “nghĩa vụ”, nhất là lúc gia hạn giấy tờ, hoặc lúc bị gọi nhập ngũ.

Một số nước còn không cho từ bỏ quốc tịch (hoặc chỉ cho từ bỏ kèm điều kiện). Điều đó nghĩa là bạn có thể muốn “rũ bỏ” mà không rũ bỏ được.

Và quan trọng hơn: giá trị của hộ chiếu không cố định. Một chương trình hôm nay thuận lợi, ngày mai có thể bị siết; một lối đi hôm nay hợp lệ, ngày mai có thể bị chặn lại bằng một dòng luật mới.

Gió ngược 2025: chính trị bắt đầu “ghét” song tịch

Nếu ai đó nghĩ song tịch là xu hướng không thể đảo chiều, thì năm 2025 nhắc rằng: chính trị luôn có thể đổi trò chơi.

Tại Mỹ, Thượng nghị sĩ Cộng hòa Bernie Moreno (Ohio) nêu ý tưởng về một dự luật mang tên “Exclusive Citizenship Act”, theo hướng buộc người Mỹ phải có “sự trung thành duy nhất” với Hoa Kỳ, và phản đối việc giữ/nhận quốc tịch khác. Tuy vậy, các chuyên gia luật nhìn nhận đề xuất này mang tính biểu tượng nhiều hơn, vấp phản đối lưỡng đảng và còn đụng chạm vấn đề hiến pháp. Dư luận cũng chia đôi: khảo sát cho thấy nhiều người không ủng hộ việc ép bỏ quốc tịch gốc khi nhập tịch, và càng không muốn bị buộc từ bỏ quốc tịch Mỹ nếu bản thân có thêm quốc tịch khác.

Điểm đáng chú ý không hẳn là dự luật có thành hay không, mà là nó được bàn tán rầm rộ. Điều đó nói lên một sự thật: song tịch không còn là chuyện “bên lề” nữa.

Châu Âu siết cửa: huyết thống khó hơn, “hộ chiếu vàng” co lại

Năm 2025, nhiều nước châu Âu thắt chặt các con đường nhập tịch.

Có nơi siết quốc tịch theo huyết thống, giới hạn số đời được tính, tăng yêu cầu giấy tờ, thậm chí gây tranh cãi pháp lý vì đụng đến quyền đã “có từ lúc sinh ra”. Có nơi đề xuất kéo dài thời gian cư trú để nhập tịch, có nơi nâng tiêu chuẩn, tăng rào cản.

Song song đó, EU cũng mạnh tay với mô hình “golden passport” vì cho rằng nó biến quốc tịch thành món hàng. Một số chương trình bị xóa bỏ hoặc bị kết thúc, khiến con đường “mua quốc tịch” ở châu Âu hẹp lại thấy rõ. Trong khi đó, các chương trình ở Caribbean vẫn tồn tại, nhưng các nước “điểm đến” cũng cảnh giác hơn, đặt thêm điều kiện để ngăn việc dùng quốc tịch như một mẹo kỹ thuật.

“Cửa riêng” cho người đặc biệt: khi quốc tịch trở thành danh dự

Bên cạnh ba con đường phổ biến, còn một cánh cửa hiếm: cơ chế dành cho trường hợp xuất sắc/đặc biệt. Đó là khi quốc gia trao quốc tịch như một sự ghi nhận, một dạng “tư cách công dân danh dự” được luật hóa. Những trường hợp người nổi tiếng nhận quốc tịch theo diện đặc cách thường gây tranh cãi, nhưng cũng phản ánh xu hướng mới: khi “hộ chiếu vàng” bị đóng, nhiều nước sẽ thiết kế “khung merit” – trao quyền dựa trên giá trị, đóng góp, tầm ảnh hưởng, hoặc lợi ích chiến lược.

Trong câu chuyện được kể, gia đình Clooney nhận quốc tịch Pháp theo một cơ chế đặc biệt như thế, và điều này diễn ra sát thời điểm các yêu cầu ngôn ngữ – công dân được thắt lại.

Khi cầm hai hộ chiếu, đi thế nào cho đúng?

Nguyên tắc thực tế thường là: ra khỏi nước nào thì dùng hộ chiếu nước đó, vào nước nào thì dùng hộ chiếu nước đó. Ví dụ, rời Mỹ bằng hộ chiếu Mỹ, vào EU bằng hộ chiếu Pháp, rồi khi quay lại thì đảo ngược.

Song tịch đang là giấc mơ của thời đại: tự do đi lại, tự do chọn nơi sống, tự do chuẩn bị cho một tương lai khó đoán. Nhưng cũng chính vì hấp dẫn, nó bắt đầu bị soi kỹ hơn, bị siết chặt hơn, bị chính trị kéo vào vòng tranh luận “trung thành” và “bản sắc”.

Thông điệp rút ra lại rất đơn giản, và hơi lạnh sống lưng: luật có thể đổi, chương trình có thể đóng, điều kiện có thể tăng, và cơ hội có thể biến mất chỉ sau một mùa nghị viện. Nếu bạn có gốc gác, có ràng buộc, có một sợi dây nào đó với một quốc gia khác, đôi khi điều khôn ngoan nhất là tìm hiểu sớm, làm sớm, giữ sớm.

Bởi trong thời biến động, người ta không sợ nhất là không có “giấc mơ”. Người ta sợ nhất là đến lúc cần một cánh cửa, thì phát hiện nó vừa bị khóa từ hôm qua.