Khi ông Trump không tin dữ kiện kinh tế

[nguoiduatinabc]

Vụ ông Donald Trump, tổng thống Mỹ, đột ngột sa thải bà Erika McEntarfer, người đứng đầu Cơ Quan Thống Kê Lao Động (Bureau of Labor Statistics – BLS), hôm Thứ Sáu, 1 Tháng Tám, gây chấn động mạnh không chỉ vì đây là đòn tấn công mới nhất vào một cơ quan chính phủ phi chính trị, phi đảng phái và hoạt động độc lập mà còn vì nó hủy hoại lòng tin vào dữ kiện của chính phủ Mỹ.

Quyết định đuổi việc bà McEntarfer được ông Trump bất ngờ đưa ra ngay sau khi BLS công bố dữ kiện cho thấy trong Tháng Bảy vừa qua, thị trường lao động Mỹ chỉ có thêm 73,000 việc làm mới, đồng thời điều chỉnh dữ kiện về việc làm của Tháng Năm và Tháng Sáu, giảm 258,000 việc so với dữ kiện sơ bộ công bố trước đó.

Theo báo cáo điều chỉnh, trong Tháng Năm thị trường chỉ có thêm 19,000 việc làm mới (giảm từ 125,000) và Tháng Sáu chỉ có 14,000 việc (giảm từ 147,000). Tính cả ba tháng, nền kinh tế chỉ có 106,000 việc làm mới, chưa bằng một phần ba số việc làm cần phải tạo ra để tương ứng với đà gia tăng dân số. Tỷ lệ thất nghiệp cũng tăng nhẹ từ 4.1% lên 4.2% lực lượng lao động.

Các cơ quan thống kê kinh tế như BLS (về lao động), Census Bureau (về dân số), Bureau of Economic Analysis (về xuất nhập cảng)… thuộc nhánh hành pháp nhưng có tính độc lập tương đối; nhiệm vụ của họ là tường trình những gì đang diễn ra trong nền kinh tế mà không chịu sự chỉ đạo hoặc chi phối của chính quyền.

Chính quyền, từ cấp cao nhất ở Tòa Bạch Ốc, Quốc Hội đến các tiểu bang, địa phương, các công ty tư nhân đều dựa vào những dữ kiện do các cơ quan này công bố định kỳ để thiết kế chính sách, tính toán và đưa ra các quyết định đầu tư, kinh doanh.

Dữ liệu về việc làm, gồm số công việc làm được tạo ra, bị mất đi, số người xin trợ cấp thất nghiệp, xu hướng dịch chuyển của lao động, mức tăng giảm tiền lương v.v. được BLS công bố mỗi tháng một lần vào Thứ Sáu đầu tháng và gần như cả xã hội đều chờ đợi theo dõi vì nó liên quan mật thiết đến sản xuất và sinh hoạt của mọi người.

BLS có khoảng 2,000 nhân viên rải khắp cả nước, làm công việc khảo sát hoạt động sản xuất kinh doanh, phỏng vấn các giám đốc nhân sự và thu thập, phân tích bảng lương của các doanh nghiệp rồi tổng hợp thành báo cáo hằng tháng trình cho các cơ quan hoạch định chính sách của chính phủ, Quốc Hội và công bố cho người dân.



Hầu hết các chuyên gia kinh tế, và những nhà lãnh đạo BLS trong các chính quyền Dân Chủ và Cộng Hoà, đều cho rằng do bản chất “phân quyền” trong công việc của BLS, việc thao túng dữ liệu theo chỉ đạo cá nhân của nhà lãnh đạo BLS là chuyện không thể làm được. Chưa kể rằng, với kỹ thuật thông tin hiện đại, mọi việc liên quan tới dữ kiện đều được thu thập, lưu trữ và truyền tải theo thời gian thực, có thể kiểm chứng (fact-check) dễ dàng nên không ai có thể tạo ra dữ liệu giả theo ý mình mà không bị phát hiện.

Quá trình thu thập và công bố thống kê lao động cũng trải qua nhiều bước. Vào đầu mỗi tháng, BLS công bố thống kê sơ bộ khi chưa có đầy đủ báo cáo của các nhân viên từ địa phương và doanh nghiệp; sau đó số liệu thống kê này phải trải qua vài lần “điều chỉnh” (revision) tăng hoặc giảm tùy thuộc vào dữ kiện từ cơ sở nộp lên.

Theo thông lệ, thống kê sẽ được điều chỉnh khoảng hai hoặc ba lần mới trở thành số liệu chính thức và việc điều chỉnh như vậy là bình thường, không phải là sai phạm cố ý. Thống kê mới nhất cho thấy có 73,000 việc làm được tạo ra trong Tháng Bảy, nhưng ai cũng biết đây chưa phải là con số cuối cùng và sẽ được điều chỉnh trong các tháng tới.

Tổng Thống Donald Trump rất tức giận với báo cáo việc làm do BLS công bố hôm 1 Tháng Tám. Từ dữ kiện của báo cáo, các nhà quan sát kinh tế đều nhận định, nền kinh tế Mỹ đã yếu hơn đáng kể trong nửa năm cầm quyền của ông Trump, những chính sách “bất định” của ông về thuế quan (tariff) đang tác động xấu trong khi ông Trump và các giới chức cao cấp trong chính quyền vẫn luôn khẳng định kinh tế Mỹ đang “bùng nổ” (booming) hoặc “doing GREAT” (vĩ đại).

Ông Trump đã cố thuyết phục cử tri rằng những chính sách của ông đang làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại, chấm dứt tình trạng thâm hụt thương mại, tạo ra nhiều công việc làm trong các ngành sản xuất công nghiệp, nhưng dữ kiện về việc làm – yếu kém nhất kể từ năm 2020 – làm ông thất vọng và không kiềm chế được cơn giận dữ. Ông hoàn toàn không muốn công chúng Mỹ có dữ kiện để tin rằng, các chính sách kinh tế của ông là sai lầm và đang gây khốn khó cho người dân.

Ông cáo buộc bà McEntarfer đã “thao túng” dữ liệu “vì mục đích chính trị” mà không đưa ra được bằng chứng. Khi bị báo chí hỏi vặn, ông chỉ tuyên bố là “ông nghĩ như thế” (my opinion). Về khả năng “xào nấu” sổ sách cho mục đích chính trị, ông William W. Beach, người được ông Trump bổ nhiệm làm lãnh đạo BLS từ năm 2019 cho đến khi bà McEntarfer lên thay năm 2023, khẳng định với báo Politico rằng “không có cách nào” để can thiệp vào quy trình điều chỉnh dữ kiện do những công chức chuyên nghiệp thực hiện. Ông Beach gọi việc sa thải bà McEntarfer là “hoàn toàn vô căn cứ” và “đặt ra một tiền lệ nguy hiểm, huỷ hoại sứ mệnh thống kê của BLS.”

Có một nghịch lý, nếu cho rằng kinh tế Mỹ đang mạnh, tạo ra nhiều công ăn việc làm như ông Trump khẳng định thì vô hình chung, ông Jerome Powell, chủ tịch Ngân Hàng Trung Ương (Fed), đang hết sức sáng suốt khi quyết định không giảm lãi suất căn bản theo yêu cầu của ông Trump dù phải chịu sức ép khủng khiếp từ Tòa Bạch Ốc.

Theo lý thuyết kinh tế, việc giảm lãi suất chỉ phát huy tác dụng kích thích khi nền kinh tế đang trì trệ, tăng trưởng yếu hoặc suy thoái, ngược lại khi kinh tế mạnh, tạo nhiều việc làm, thì phải giữ nguyên lãi suất để kiềm chế lạm phát.

Trước ông Trump, các tổng thống như Ronald Reagan, Bill Clinton, George W. Bush và Barack Obama đều đã nhiều lần nhận “tin dữ” về số liệu việc làm, về tỷ lệ thất nghiệp không như họ mong đợi, thậm chí tồi tệ, nhưng không ai “giết người đưa tin” bằng cách đuổi việc người lãnh đạo cơ quan thống kê như ông Trump đang làm.

Ông Trump là người chỉ chấp nhận những dữ kiện có lợi cho ông và cáo buộc những dữ kiện ông không thích là “ngụy tạo” hoặc “thao túng.” Trong nhiệm kỳ đầu, ông Trump nhiều lần phàn nàn rằng số liệu về người chết trong đại dịch COVID bị thổi phồng do âm mưu của đảng Dân Chủ.

Sau khi thua ông Joe Biden trong cuộc bầu cử năm 2020, ông Trump tung ra lời nói dối trắng trợn rằng cuộc bầu cử bị đánh cắp; rồi từ khi trở lại Tòa Bạch Ốc đầu năm nay, ông liên tục bác bỏ những tin tức bất lợi cho ông, dù đó là từ các tổ chức khoa học, kinh tế, viện nghiên cứu, thậm chí từ các quan toà ra những phán quyết mà ông không thích.

Ông Trump cũng không ngần ngại sử dụng quyền lực của chính phủ để can thiệp vào hoạt động của các tổ chức phi đảng phái và độc lập đó, bằng việc sa thải các nhân vật lãnh đạo, cắt ngân sách tài trợ của liên bang hoặc yêu cầu Bộ Tư Pháp mở cuộc điều tra… cho đến họ phải tuân phục ý muốn của ông.

Hàng trăm năm nay, nước Mỹ vẫn là tấm gương về quản trị quốc gia một phần nhờ tính chất công khai, minh bạch và chuẩn xác về dữ kiện kinh tế-xã hội. Những tính chất này không tự dưng mà có mà nhờ các cơ quan thống kê hoạt động độc lập với chính quyền, không chịu sự chỉ đạo và cũng không bị sức ép chính trị.

Thống kê về lao động là một trong những chỉ dấu quan trọng nhất về nền kinh tế quy mô $30,000 tỷ của nước Mỹ. Không chỉ người Mỹ mà cộng đồng thế giới cũng theo dõi dữ kiện kinh tế Mỹ để có quyết định phù hợp. Các thị trường tài chính toàn cầu chẳng hạn, trong đó có nhiều nhà đầu tư mua trái phiếu chính phủ Mỹ, tức là cho chính phủ Mỹ vay hàng ngàn tỷ đô la để chi dùng, đều tin tưởng vào độ chính xác, khách quan của các dữ kiện kinh tế đó.

Một khi dữ kiện kinh tế bị thao túng để phục vụ cho nghị trình chính trị của một đảng phái, một chính quyền thì tính khách quan và chân thực của dữ kiện không còn nữa, thị trường sẽ nghi ngờ, thất vọng và quay lưng. Các báo cáo thị trường cho thấy hàng ngàn tỷ đô la tài sản khắp thế giới được định giá lại chỉ trong vài tiếng đồng hồ sau khi thống kê về lao động của BLS được công bố mỗi đầu tháng.

Các thể chế độc tài ở Trung Quốc, Việt Nam thường bóp méo dữ kiện kinh tế, như mức tăng trưởng GDP, tỷ lệ thất nghiệp, tỷ lệ lạm phát… theo ý đồ của đảng cầm quyền để mị dân. Khi kinh tế Trung Quốc trì trệ, thị trường bất động sản sụp đổ, tỷ lệ thất nghiệp trong thanh niên lên tới 21% thì chính quyền Bắc Kinh cấm công bố dữ kiện kinh tế và thay đổi phương pháp thống kê.

Chính quyền Việt Nam luôn khoe khoang GDP tăng trưởng 7%, hoặc 8% mỗi năm nhưng cuộc sống người nông dân, công nhân vẫn chìm trong khốn khó. Thập niên 2010 các nước Argentina, Hy Lạp từng phải trả giá bằng khủng hoảng kinh tế kéo dài, phải nhờ Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế (IMF) cứu, do nhiều năm thực thi những chính sách sai lầm dựa trên những tập hợp dữ liệu kinh tế do chính quyền ngụy tạo.

Biện hộ cho quyết định đuổi việc bà Erika McEntarfer, ông Kevin Hassett cho rằng đây là một nỗ lực của chính quyền Trump nhằm tái lập “niềm tin” vào cơ quan thống kê. Niềm tin là thứ rất dễ bị huỷ hoại và không dễ lập lại.

Kinh nghiệm lịch sử cho thấy khi các nhà lãnh đạo chính trị can thiệp vào dữ kiện của chính phủ, kết quả bao giờ cũng tồi tệ. Cách thức duy nhất để duy trì niềm tin vào dữ kiện mà chính phủ đưa ra là hãy tôn trọng tính độc lập của các cơ quan thống kê, tránh can thiệp thô bạo vào công việc của họ. Nhà kinh tế học lừng danh John Maynard Keynes tâm sự, khi dữ kiện trái với quan điểm của ông thì ông thay đổi suy nghĩ. Ông Trump thì đang làm điều ngược lại, ông chỉ muốn thay đổi dữ kiện.