Ali Larijani - nhà triết học kiêm quan chức an ninh của Iran bị Israel ám sát là ai? Hậu quả tàn khốc của vụ ám sát

[PinaColada]

Ông Larijani được xem là một trong những nhân vật chủ chốt trong việc kiểm soát chiến tranh và có thể cả trong việc khơi dậy hy vọng về một sự giảm leo thang khả thi trong tình hình vốn đã rất nhạy cảm này.



Thông báo của Iran, được đưa ra vào cuối ngày thứ Ba, chỉ vài giờ sau khi Bộ trưởng Quốc phòng Israel Israel Katz cho biết ông Larijani, 67 tuổi, đã thiệt mạng trong một cuộc tấn công đêm trước đó giữa lúc Mỹ và Israel đang tiến hành cuộc chiến chống Iran.

Ông Larijani, thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao của Iran, lần cuối xuất hiện trước công chúng vào thứ Sáu, trong cuộc duyệt binh Ngày Al-Quds ở thủ đô Tehran.

Ông là quan chức cấp cao nhất của Iran bị Israel sát hại kể từ sau Khamenei, người đã thiệt mạng vào ngày đầu tiên của cuộc chiến, ngày 28 tháng 2.

Trong nhiều thập kỷ, Larijani là gương mặt điềm tĩnh, thực dụng của chính quyền Iran - một người đã viết sách về triết gia người Đức thế kỷ 18 Immanuel Kant và đàm phán các thỏa thuận hạt nhân với phương Tây.

Nhưng vào ngày 1/3, thái độ của người đứng đầu an ninh đã thay đổi hoàn toàn.

Xuất hiện trên truyền hình nhà nước chỉ 24 giờ sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel khiến Khamenei và chỉ huy Lực lượng Vệ binh Cách mạng (IRGC) Mohammad Pakpour thiệt mạng, Larijani đã đưa ra một thông điệp đầy mạnh mẽ.

“Mỹ và chế độ Israel đã châm ngọn lửa thiêu rụi trái tim của dân tộc Iran” - ông viết trên mạng xã hội. “Chúng ta sẽ thiêu rụi trái tim chúng. Chúng ta sẽ khiến họ phải hối hận về hành động của mình”.

Từng cáo buộc Tổng thống Mỹ Donald Trump rơi vào "cái bẫy của Israel", Larijani là nhân vật trung tâm trong phản ứng của chính quyền Iran đối với cuộc khủng hoảng lớn nhất kể từ năm 1979.

Ông đóng một vai trò quan trọng bên cạnh hội đồng chuyển tiếp 3 người điều hành Iran sau vụ ám sát Đại giáo chủ Khamenei.

Vậy Larijani - người định hướng chiến lược an ninh của Iran là ai, và di sản của ông là gì?

"Gia tộc Kennedy của Iran"

Sinh ngày 3/6/1958 tại Najaf, Iraq, trong một gia đình giàu có đến từ thành phố Amol của Iran, Larijani thuộc một dòng họ có tầm ảnh hưởng lớn đến nỗi vào năm 2009, tạp chí Time đã mô tả họ là "gia tộc Kennedy của Iran".

Cha ông, Mirza Hashem Amoli, là một học giả tôn giáo nổi tiếng. Và giống như Larijani, các anh em của ông cũng từng nắm giữ một số vị trí quyền lực nhất ở Iran, bao gồm cả trong ngành tư pháp và Hội đồng Chuyên gia, một hội đồng học giả có quyền lựa chọn và giám sát nhà lãnh đạo tối cao.

Mối quan hệ của Larijani với giới tinh hoa cách mạng Iran sau năm 1979 cũng mang tính cá nhân. Ở tuổi 20, ông kết hôn với Farideh Motahari, con gái của Morteza Motahhari, một người thân cận của người sáng lập Cộng hòa Hồi giáo Iran, Ruhollah Khomeini.

Mặc dù gia đình ông có nguồn gốc tôn giáo bảo thủ, nhưng các con ông lại có những con đường sự nghiệp khác nhau. Con gái ông, Fatemeh, tốt nghiệp ngành y tại Đại học Tehran, đã hoàn thành chương trình chuyên khoa tại Đại học Cleveland State ở Ohio, Mỹ.

Nhà toán học triết gia

Không giống như nhiều người cùng thời chỉ xuất thân từ các trường dòng tôn giáo, Larijani còn có nền tảng học vấn thế tục.

Năm 1979, ông nhận bằng cử nhân Toán học và Khoa học Máy tính từ Đại học Công nghệ Sharif. Sau đó, ông hoàn thành bằng thạc sĩ và tiến sĩ triết học phương Tây tại Đại học Tehran, với luận án viết về Immanuel Kant.


Nhưng lập trường chính trị mới chính là trọng tâm trong sự nghiệp của ông.

Sau cuộc cách mạng năm 1979, ông gia nhập Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) vào đầu những năm 1980, trước khi chuyển sang làm việc trong chính phủ, giữ chức Bộ trưởng Văn hóa dưới thời Tổng thống Akbar Hashemi Rafsanjani từ năm 1994 đến năm 1997, và sau đó là người đứng đầu đài truyền hình nhà nước IRIB từ năm 1994 đến năm 2004. Trong thời gian làm việc tại IRIB, ông phải đối mặt với sự chỉ trích từ những người theo chủ nghĩa cải cách, những người cáo buộc các chính sách hạn chế của ông đã đẩy giới trẻ Iran hướng tới truyền thông nước ngoài.

Từ năm 2008 đến năm 2020, ông giữ chức Chủ tịch Quốc hội (Majlis) trong ba nhiệm kỳ liên tiếp, đóng vai trò quan trọng trong việc định hình chính sách đối nội và đối ngoại.

Quay lại vùng an toàn

Ông Larijani tranh cử tổng thống năm 2005 với tư cách ứng cử viên bảo thủ nhưng không lọt vào vòng hai. Cùng năm đó, ông được bổ nhiệm làm thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao và trưởng đoàn đàm phán hạt nhân của đất nước.

Ông đã từ chức khỏi các vị trí đó vào năm 2007, sau khi dần xa rời chính sách hạt nhân của Tổng thống Mahmoud Ahmadinejad lúc bấy giờ.

Ông Larijani bước vào quốc hội năm 2008, giành được một ghế đại diện cho trung tâm tôn giáo Qom và trở thành chủ tịch quốc hội. Điều này cho phép ông gia tăng ảnh hưởng và duy trì mối liên hệ với vấn đề hạt nhân, đảm bảo sự chấp thuận của quốc hội đối với thỏa thuận hạt nhân năm 2015 giữa Iran và các cường quốc thế giới, được gọi là Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA).

Sau khi rời chức vụ chủ tịch quốc hội và nghị sĩ vào năm 2020, ông Larijani đã cố gắng tranh cử tổng thống lần thứ hai trong cuộc bầu cử năm 2021. Nhưng lần này, ông đã bị Hội đồng Giám hộ, cơ quan thẩm định ứng cử viên, loại khỏi danh sách ứng cử. Ông lại bị loại một lần nữa khi cố gắng tranh cử tổng thống năm 2024.

Hội đồng Giám hộ không đưa ra lý do nào cho việc loại bỏ các ứng cử viên, nhưng các nhà phân tích cho rằng động thái năm 2021 là cách để giới cầm quyền dọn đường cho ứng cử viên cứng rắn Ebrahim Raisi, người đã thắng cử. Larijani chỉ trích việc loại bỏ ứng cử viên năm 2024 là "thiếu minh bạch".

Nhưng ông đã trở lại vị trí có tầm ảnh hưởng vào tháng 8/2025, khi được Tổng thống Masoud Pezeshkian bổ nhiệm lại làm thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao.

Kể từ khi nhậm chức, lập trường của ông đã trở nên cứng rắn hơn. Vào tháng 10/2025, các báo cáo cho thấy Larijani đã hủy bỏ thỏa thuận hợp tác với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), tuyên bố rằng các báo cáo của cơ quan này “không còn hiệu lực”.

Ngoại giao trong bối cảnh chiến tranh

Bất chấp lập trường cứng rắn đó, Larijani thường được coi là người thực dụng và là người trong bộ máy chính quyền Iran có thể sẵn sàng thỏa hiệp, một phần là do vai trò trước đây của ông trong việc ủng hộ thỏa thuận hạt nhân năm 2015.

Chỉ vài tuần trước khi tình hình leo thang hiện tại, Larijani được cho là đã tham gia vào các cuộc đàm phán gián tiếp với Mỹ.

Vào tháng Hai, trong các cuộc đàm phán do Oman làm trung gian, ông nói rằng Tehran chưa nhận được đề xuất cụ thể nào từ Washington, và cáo buộc Israel đang cố gắng phá hoại tiến trình ngoại giao để "khơi mào chiến tranh".

Trong một cuộc phỏng vấn với Al Jazeera trước các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran, Larijani mô tả lập trường của nước ông về các cuộc đàm phán là “tích cực”, lưu ý rằng Mỹ đã nhận ra rằng phương án quân sự là không khả thi. Ông nói vào thời điểm đó: “Việc chuyển sang đàm phán là một con đường hợp lý”.

Tuy nhiên, các cuộc tấn công của Mỹ và Israel đã phá vỡ cánh cửa ngoại giao.

Trong một bài phát biểu, Larijani đã đảm bảo với quốc gia rằng các kế hoạch đã được lập ra để sắp xếp việc chuyển giao lãnh đạo theo Hiến pháp. Ông cảnh báo Mỹ rằng việc cho rằng ám sát các nhà lãnh đạo sẽ gây bất ổn cho Iran là ảo tưởng.

Ông nói: “Chúng tôi không có ý định tấn công các quốc gia trong khu vực, nhưng chúng tôi đang nhắm mục tiêu vào bất kỳ căn cứ nào do Hoa Kỳ sử dụng”.

Giọng điệu thực dụng hơn dường như đã biến mất. Ông Larijani bác bỏ các báo cáo truyền thông cho rằng ông muốn đàm phán lại với Mỹ, nói rằng Iran sẽ "không đàm phán" với Washington.

Thay vào đó, ngày 5/3, đáp trả việc ôngTrump từ chối loại trừ khả năng triển khai lực lượng mặt đất, Larijani tuyên bố sẽ bắt giữ và giết chết binh lính Mỹ nếu họ tiến vào nước này.

Sự phản kháng của ông đã vượt ra ngoài những tuyên bố suông. Vào ngày 13/3, bất chấp các cuộc oanh tạc liên tục của Mỹ và Israel vào thủ đô, Larijani đã xuống đường ở Tehran cùng với Tổng thống Pezeshkian và hàng nghìn người biểu tình để kỷ niệm Ngày Al-Quds , thể hiện hình ảnh kiên cường trước cuộc tấn công.

Trong một bức thư đăng trên tài khoản X của mình hôm thứ Hai, Larijani đã chỉ trích các quốc gia Hồi giáo vì sự im lặng của họ về cuộc chiến.

“Nếu bạn không đáp lại tiếng kêu cứu của một người Hồi giáo, bạn không phải là người Hồi giáo. Đó là loại Hồi giáo gì vậy?” - ông viết.

Tuần trước, Bộ Ngoại giao Mỹ đã công bố khoản tiền thưởng lên tới 10 triệu đô la cho thông tin về Larijani, cùng với Lãnh đạo tối cao mới Mojtaba Khamenei và các quan chức cấp cao khác, cáo buộc họ chỉ đạo "chủ nghĩa khủng bố" toàn cầu.

Thất bại đáng kể

Al Jazeera cho biết giới tinh hoa chính trị coi Larijani như một cầu nối giữa bộ máy an ninh, quân đội và giới chính trị.

Vụ ám sát ông Larijani được mô tả là sự thất bại này "đáng kể", có tác động đến việc ra quyết định chiến lược của đất nước.

“Ông ấy đóng vai trò quan trọng trong việc đưa ra các quyết định chiến lược sau vụ ám sát Khamenei” - phóng viên Asadi của Al Jazeera nói.

“Bất chấp những đòn giáng mạnh vào giới chính trị và quân sự Iran, hệ thống này vẫn tiếp tục hoạt động, nhưng việc tìm người thay thế cho một người như Larijani sẽ không phải là một nhiệm vụ dễ dàng” - ông nói thêm.

“Ông ấy là một trong những nhân vật chủ chốt trong việc kiểm soát chiến tranh và có lẽ cả trong việc khơi dậy hy vọng về một sự giảm leo thang khả thi trong tình hình vốn đã rất nhạy cảm này.”

Cánh cửa đàm phán đóng lại sau vụ ám sát ông Larajani

Thực tế là Larijani không phải là một chính trị gia bình thường.

Ông là một trong số ít người từng kinh qua hầu hết các vị trí trong bộ máy quyền lực Iran, từ một chiến binh ngoài mặt trận đến người đứng đầu đài truyền hình nhà nước, và sau đó trở thành Chủ tịch Quốc hội Iran - một nhân vật có ảnh hưởng lớn và thân cận với giới lãnh đạo.

Ông được nhiều người xem là một trong những yếu tố tạo thế cân bằng trong nội bộ hệ thống chính trị Iran.

Nhiều ý kiến đang đặt câu hỏi về các vụ ám sát này, bởi chúng đang loại bỏ những nhân vật tầm cỡ, giàu kinh nghiệm - những người có khả năng mở ra các cánh cửa đàm phán trong tương lai.

Câu hỏi được nhiều nhà quan sát đặt ra là liệu phía Israel có đang tìm cách thay thế các nhà lãnh đạo hiện tại bằng một cấu trúc quyền lực cứng rắn hơn, có xu hướng kéo dài cuộc chiến hay không.

Vietbf @ Sưu tầm