South America Sandro Castro – cháu nội của cố lãnh tụ Fidel Castro - ‘Thái tử ăn chơi’ của Cuba và tấm gương phản chiếu cơn khủng hoảng của đảo quốc”

[Gibbs]

Nếu gia tộc Castro trong mắt nhiều người Cuba giống như một “hoàng tộc đỏ” đã ngự trị trên hòn đảo này suốt nhiều thập niên, thì Sandro Castro dường như đang tự chọn cho mình một vai diễn khác hẳn: không phải nhà lãnh đạo, không phải người thừa kế chính trị, mà là một “gã hề cung đình” của thời đại mạng xã hội. Giữa một Cuba còn chật vật với điện chập chờn, nước thiếu, thực phẩm hiếm hoi và internet vẫn còn là thứ xa xỉ đối với rất nhiều người dân, Sandro Castro – cháu nội của cố lãnh tụ Fidel Castro – lại nổi đình nổi đám trên Instagram với hơn 150.000 người theo dõi, bằng những đoạn video quái dị, lố bịch, khiêu khích và đôi khi như cố tình thách thức cả chính quyền cộng sản mà ông nội mình dựng lên. Nhìn cảnh ấy, người ta có cảm giác như “Trăm năm cô đơn” gặp “Gia đình Kardashian”, vừa hiện thực vừa bi hài, vừa ngột ngạt vừa trào lộng.

Khác với phần lớn những người thân trong gia tộc Castro vốn kín tiếng, bí ẩn, thậm chí gần như sống ngoài ánh đèn công chúng, Sandro lại như con thiêu thân lao thẳng vào sự chú ý. Anh không né tai tiếng, trái lại dường như còn chủ động tìm lấy tai tiếng. Trong một đất nước mà một trò đùa chính trị không đúng chỗ có thể khiến người thường gặp rắc rối lớn, Sandro vẫn ngang nhiên tung lên mạng những màn châm biếm, nhại lại thời cuộc, thậm chí trêu chọc cả chính phủ. Có lẽ cũng vì vậy mà anh trở thành một nhân vật kỳ lạ bậc nhất tại Cuba: một người có thể khiến cả hai cực chính trị – những người lưu vong chống cộng lẫn những người trung thành với cách mạng – cùng ghét mình theo những cách khác nhau.

Trong một cuộc phỏng vấn khuya muộn giữa lúc Cuba lại chìm trong một đợt cúp điện thường xuyên, Sandro Castro nói rằng anh bị hiểu lầm. Theo lời anh, những video ấy không phải để chế giễu nỗi khổ của đất nước, mà là để làm nhẹ đi bầu không khí căng thẳng, buồn bã đang bao trùm Cuba. Anh nói mình đang cố làm cho mọi người vui lên, cố kéo từ họ một nụ cười trong thời buổi mà kinh tế đảo quốc tiếp tục trượt dốc, còn căng thẳng với chính quyền Donald Trump càng làm tình hình thêm ngột ngạt. Theo Sandro, anh cũng khổ như mọi người, chứ đâu phải đứng ngoài nỗi đau đó. Anh khẳng định mình không đời nào cười cợt trên chính hoàn cảnh mà bản thân cũng phải chịu đựng.

Nghe qua, lời thanh minh ấy có vẻ hợp lý. Nhưng vấn đề ở Cuba là người dân không chỉ nghe lời nói, họ nhìn vào đời sống. Và đời sống của Sandro là thứ khiến nhiều người cay đắng. Các đoạn video và hình ảnh anh đăng tải cho thấy một thế giới đặc quyền mà đa số người Cuba chỉ có thể đứng ngoài nhìn vào. Trong khi nhiều gia đình phải sống chung với cảnh mất điện, thiếu nước, hàng hóa không đến nơi, thực phẩm nhỏ giọt, thì Sandro xuất hiện với bia lạnh, căn hộ hiện đại, đồ điện ngoại nhập, máy phát điện EcoFlow và một cuộc sống xem ra vẫn khá nhàn hạ. Anh nói mình không giàu như Dubai, không có biệt thự hay du thuyền, thậm chí còn không có xăng để đổ xe. Nhưng ở một đất nước mà lương trung bình dưới 20 USD một tháng, chỉ riêng việc có thể đổ tiền vào cuộc sống như vậy đã là cả một hố sâu ngăn cách với số đông dân chúng. “Khó người khó ta” là đạo lý thông thường, nhưng trong mắt nhiều người Cuba, cái “khó” của Sandro và cái “khó” của dân thường rõ ràng không cùng một cỡ.

Một trong những video gây chú ý gần đây của anh là màn hài kịch trong đó có một diễn viên đội bộ tóc giả xộc xệch, giả làm Donald Trump, đến tận cửa nhà Sandro để đòi mua Cuba. “Chúng ta có thể làm ăn với nhau, vì anh cũng là người trình diễn và doanh nhân giống tôi,” “Trump giả” nói với “Castro thật.” Sandro đáp lại bằng vẻ nửa giễu cợt nửa phẫn nộ: “Ông muốn mua cái gì cơ? Bình tĩnh nào!” Cảnh ấy, nếu đặt trong một xã hội bình thường, có thể chỉ là một trò cười chính trị vô hại. Nhưng ở Cuba, nơi chính quyền cảnh báo dân chúng phải chuẩn bị cho chiến tranh, nơi khủng hoảng kinh tế đang đè lên từng bữa ăn, từng giờ điện, từng giọt nước, thì kiểu hài kịch đó có thể bị xem là vừa lạc điệu, vừa nguy hiểm. Thật khó tưởng tượng một người Cuba bình thường, không mang họ Castro, có thể tung ra màn châm biếm như vậy mà vẫn bình an vô sự.

Bản thân Sandro lại khẳng định mình cũng chán nản như bao người dân Cuba khác. Anh mô tả cuộc sống thường nhật là chuỗi dài của muôn vàn khó khăn: không điện, không nước, hàng hóa không về, mọi thứ đều ngột ngạt. Anh nói đất nước đang sống trong khủng hoảng sâu sắc và ai cũng phải chịu. Nhưng sự tương phản giữa lời than thở ấy và khung cảnh cuộc phỏng vấn khiến câu chuyện càng thêm mỉa mai: trời đã tối, anh vẫn đeo kính mát hàng hiệu; miệng nói về cảnh thiếu thốn, tay lại cầm bia Cristal ướp lạnh; xung quanh là căn hộ riêng ở khu Kohly biệt lập tại Havana, nơi có nhiều quan chức quân đội và tình báo Cuba sinh sống. Đúng là “miệng nam mô, bụng bồ dao găm” thì có phần quá nặng, nhưng nói rằng Sandro là biểu tượng của một thứ nghịch lý Cuba thì lại không sai.

Chính sự nghịch lý ấy làm anh trở thành đối tượng căm ghét của cả hai phía. Với cộng đồng người Cuba lưu vong, những người bỏ chạy khỏi cách mạng năm 1959 hoặc hậu quả của nó, Sandro là hiện thân của sự đạo đức giả: cháu chắt của một nhà lãnh đạo từng cấm đoán doanh nghiệp tư nhân, từng rao giảng khổ hạnh cách mạng, nay lại tận hưởng những thành quả ngọt ngào của lối sống vật chất, của thương mại, của hình ảnh hào nhoáng kiểu tư bản. Còn với những người trung thành tuyệt đối với cách mạng Cuba, Sandro lại là kẻ phản bội tinh thần vô sản, là người lấy họ Castro – tức lấy vốn biểu tượng cách mạng – ra để câu “click”, câu “like”, phô trương bản thân như một món hàng truyền thông.

Giáo sư Ted Henken ở Baruch College, người nghiên cứu về sự lan rộng của internet tại Cuba, đã nhận xét rất sắc rằng Sandro đang “kinh doanh sự căm ghét”. Theo ông, cũng giống như nhà Kardashian hay Paris Hilton, Sandro biết tận dụng sự đố kỵ, sự khó chịu và cơn phẫn nộ của công chúng để nuôi danh tiếng. Công chúng không ưa, nhưng không thể rời mắt. Càng gây tranh cãi, càng có lượt thích, càng có người theo dõi. Đó là logic tàn nhẫn mà thời đại mạng xã hội đã tạo ra: tai tiếng cũng là tiền tệ, phản cảm cũng có thể đổi ra ảnh hưởng. Có khi người ta không nổi tiếng vì được yêu, mà vì bị ghét quá đúng cách.

Sandro bác bỏ ý kiến cho rằng anh là triệu phú. Anh nói câu lạc bộ đêm của mình trên đại lộ chính ở Havana “chỉ” tốn 50.000 USD – một con số mà với đại đa số người Cuba, nghe như chuyện từ hành tinh khác. Anh khẳng định những gì mình có được là nhờ nỗ lực và hy sinh của bản thân. Khi được hỏi cái họ Castro có giúp ích gì cho cuộc sống ở Cuba hay không, anh trả lời khá tự tin: “Tên tôi là tên tôi. Dĩ nhiên tôi tự hào về tên mình. Nhưng tôi không thấy cái sự giúp đỡ mà anh nói đâu. Tôi chỉ là một công dân như bao người khác.” Câu nói ấy, có lẽ với Sandro là thật lòng, nhưng với nhiều người Cuba, nó giống một sự châm chọc hơn là lời giải thích. Bởi ở một xã hội nơi quan hệ, dòng máu và xuất thân có thể quyết định cánh cửa nào mở ra, việc một cháu nội Fidel Castro tuyên bố mình “chỉ là một công dân như bao người khác” nghe chẳng khác nào người ngồi trong xe hơi điều hòa bảo người đi bộ rằng trời nóng thì ai cũng nóng như nhau.

Điều thú vị là ngay trong cuộc phỏng vấn, Sandro còn đùa cợt hỏi làm sao để xin visa sang Mỹ “thăm bạn ở Miami”, rồi xin lỗi vì tiếng Anh còn sơ sài. Anh cười tinh quái và so sánh kiểu tiếng Anh của mình với của Maduro. Một chi tiết nhỏ thôi nhưng bộc lộ khá rõ con người anh: nửa bỡn cợt, nửa khiêu khích, nửa thật nửa giả, luôn như đang diễn trước ống kính dù ở bất kỳ đâu. Anh hiểu giá trị của sự gây sốc, và dường như thích chơi đùa với những giới hạn chính trị vốn khiến người khác phải e dè.

Để hiểu Sandro Castro, cũng cần nhìn lại gia cảnh của anh. Anh là một trong những người cháu nội của Fidel Castro và Dalia Soto del Valle – người phụ nữ được cho là đã âm thầm sống cùng nhà lãnh đạo Cuba suốt nhiều thập niên nhưng gần như không được công khai trước công chúng. Hai người có với nhau năm người con trai: Alexis, Alex, Alejandro, Antonio và Angel. Fidel Castro hoặc vì muốn bảo vệ sự riêng tư của gia đình, hoặc vì muốn giữ hình ảnh một nhà cách mạng chỉ sống cho đất nước, đã không công khai nhiều về mái nhà riêng ấy. Cha của Sandro là Alexis Castro Soto del Valle, một kỹ sư viễn thông, cũng từng dấn thân nhẹ vào mạng xã hội, đăng trên X những ký ức tuổi thơ của mình và đôi lúc bóng gió chỉ trích một số quyết định kinh tế gần đây của chính quyền Cuba. Tuy nhiên, đến năm 2024, Alexis thông báo sẽ “cai nghiện kỹ thuật số” và ngừng đăng bài. CNN cho biết khi họ đến phỏng vấn Sandro, anh còn đang gọi điện cho cha để chuẩn bị các ý chính sẽ nói. Chi tiết này cho thấy sau lưng vẻ ngông cuồng ấy vẫn là một mạng lưới gia đình rất rõ ràng, chứ không phải một nhân vật hoàn toàn “tự phát” và độc lập như anh muốn thể hiện.

Dẫu vậy, Sandro không có dấu hiệu muốn chậm lại. Anh thừa nhận gia đình đôi khi yêu cầu anh gỡ bỏ những bài đăng gây tranh cãi – nhất là các video châm biếm chuyện mất điện và thiếu xăng – nhưng anh vẫn tiếp tục. Anh nói mình chỉ đùa thôi, dù một số blogger thân chính phủ đã kêu gọi bắt anh. Theo lời Sandro, an ninh quốc gia Cuba từng gọi anh lên làm việc vì những video và lời chỉ trích hệ thống. Nhưng rồi anh chỉ bị cảnh cáo và được thả về. Anh nói đó không phải vì cái họ Castro của mình, mà vì anh chưa bao giờ kêu gọi bạo lực hay lật đổ chế độ. Lời giải thích ấy có thể đúng một phần về mặt kỹ thuật, nhưng rất khó thuyết phục nếu tách khỏi bối cảnh thực tế của Cuba, nơi quyền tự do biểu đạt từ lâu vốn không phải điều ai cũng được hưởng ngang nhau.

Điều đáng nói hơn là những lời than phiền của Sandro về mô hình kinh tế Cuba lại đụng thẳng vào di sản mà ông nội mình để lại. Anh nói muốn sản xuất bia riêng, muốn mua thêm hộp đêm, thêm xe hơi, nhưng cảm thấy bực bội vì bộ máy quan liêu và dây nhợ thủ tục đang bóp nghẹt mọi hoạt động thương mại. Anh than rằng Cuba phải mở mô hình kinh tế ra, phải cắt bớt quan liêu. Câu nói ấy nghe hoàn toàn có lý nếu đặt trong một cuộc tranh luận về cải cách thị trường. Nhưng khi nó phát ra từ miệng cháu nội Fidel Castro – người góp phần dựng nên chính hệ thống quản lý tập trung, chống tư nhân, chống tích lũy và chống linh hoạt kinh tế – thì nó lại mang đậm tính châm biếm lịch sử. Đúng là “đời cha ăn mặn, đời con khát nước”, nhưng ở đây có lẽ phải nói ngược lại: đời ông dựng lũy, đời cháu lại thấy bức tường ấy chật chội quá mà muốn phá bớt để làm ăn.

Sandro còn tự mô tả mình là “một người cách mạng”, nhưng là cách mạng của ý tưởng, của tiến bộ, của thay đổi. Câu nói ấy rõ ràng nhằm đối lập với khẩu hiệu “tiếp nối” mà Chủ tịch Miguel Díaz-Canel thường sử dụng. Và Sandro cũng chẳng ngần ngại chê trực diện rằng Díaz-Canel làm không tốt. Đây là lời phán xét khá nặng nếu nhớ rằng Díaz-Canel là nguyên thủ đầu tiên của Cuba không mang họ Castro kể từ sau cách mạng, và suốt nhiều năm vẫn nhận được sự hậu thuẫn công khai từ cả Fidel lẫn Raul Castro. Nói cách khác, Sandro đang công khai đứng vào vị thế vừa “ca ngợi tổ tiên”, vừa chê những người kế tục hệ thống mà tổ tiên ấy tạo ra. Đó là thế đứng rất đặc trưng của nhiều “hậu duệ cách mạng”: muốn hưởng hào quang huyết thống, nhưng lại không muốn gánh toàn bộ món nợ tư tưởng đi kèm.

Khi được hỏi liệu cuộc cách mạng do Fidel và Raul Castro lãnh đạo có thật sự cải thiện đời sống trên đảo hay không, Sandro né tránh. Anh nói mình sinh sau năm 1959 nên không thể trả lời. Đó là một câu đáp khéo nhưng cũng lộ sự dè chừng. Bởi chê Díaz-Canel thì còn có thể, nhưng chạm thẳng vào tính chính danh của cuộc cách mạng do ông nội và bác cố mình dẫn dắt lại là lằn ranh khác hẳn. Tuy nhiên, ở điểm này, Sandro tỏ ra thoải mái hơn khi nói về tương lai: anh tin rằng một thỏa thuận với Donald Trump có thể làm kinh tế Cuba chuyển mình. Trong video châm biếm mới nhất, anh còn đưa cho “Trump giả” hình ảnh một tòa tháp khách sạn mang tên Trump mọc cao trên bầu trời Havana. Đằng sau sự bông đùa ấy là một quan điểm khá rõ ràng: Cuba có rất nhiều người suy nghĩ theo hướng tư bản, muốn làm tư bản nhưng vẫn giữ chủ quyền dân tộc. Và rồi Sandro chốt lại bằng một câu gây chấn động: anh nghĩ đa số người Cuba muốn là tư bản chứ không phải cộng sản.

Câu nói đó, nếu phát ra từ một nhà bất đồng chính kiến ngoài đường phố Havana, có thể kéo theo hậu quả rất khác. Nhưng từ miệng Sandro Castro, nó trở thành một thứ “tuyên ngôn nửa chừng”: vừa phản ánh sự chuyển động tinh thần trong xã hội Cuba hôm nay, vừa phản ánh vị thế đặc biệt của người nói. Dù Sandro có phủ nhận bao nhiêu đi nữa, thì cái họ Castro vẫn là tấm áo giáp vô hình. Nó không phải lá bùa toàn năng, nhưng chắc chắn không phải thứ vô nghĩa. Chính điều ấy khiến hình ảnh của anh càng gây tranh cãi. Anh vừa là sản phẩm của hệ thống, vừa là kẻ giễu nhại hệ thống; vừa hưởng đặc quyền, vừa đóng vai người dân bất mãn; vừa tự nhận cách mạng, vừa cổ súy cho nới lỏng mô hình kinh tế theo hướng tư bản; vừa muốn giữ niềm tự hào gia đình, vừa muốn thoát ra khỏi cái bóng chính trị nặng nề của gia tộc.

Nếu nhìn rộng hơn, Sandro Castro không chỉ là một nhân vật mạng xã hội lố lăng. Anh là biểu tượng của một Cuba đang rạn nứt trong chính những tầng sâu của nó. Một bên là thần thoại cách mạng, là hào quang của Fidel, là những khẩu hiệu chống đế quốc, là lịch sử cầm cự và tự vệ. Một bên là hiện thực trần trụi của nền kinh tế kiệt quệ, thanh niên khát cơ hội, người dân khát điện, khát nước, khát tương lai. Sandro đứng ngay giữa hai thế giới ấy như một nhân vật của bi hài kịch thời đại: ăn theo huyết thống cách mạng để xây hình ảnh cá nhân trong thời đại tư bản số. Anh giống như chiếc gương méo soi lại cả một xã hội – nơi lý tưởng tập thể đã phai màu, còn khát vọng cá nhân thì ngày càng lộ diện, không còn chịu ẩn mình sau những khẩu hiệu cũ.

Bởi vậy, người ta có thể ghét Sandro Castro, có thể xem anh như một kẻ phù phiếm, một “công tử đỏ”, một tay chơi câu tương tác bằng sự phản cảm. Nhưng không dễ phủ nhận rằng chính sự tồn tại của anh đang kể một câu chuyện lớn hơn bản thân anh rất nhiều. Đó là câu chuyện về Cuba hậu-Fidel, nơi con cháu của cuộc cách mạng không còn muốn sống hoàn toàn theo khuôn mẫu cách mạng nữa. Họ vẫn hưởng cái tên, cái bóng, cái quyền lực mềm mà lịch sử gia đình ban cho, nhưng tâm trí và tham vọng thì đã chuyển dần sang logic thị trường, thương hiệu cá nhân và tiêu dùng. Cái gọi là “tiếp nối cách mạng” vì thế nghe ngày càng trống rỗng khi ngay trong lòng gia tộc biểu tượng nhất cũng đã vang lên những tiếng nói đòi “mở mô hình kinh tế”, “bớt quan liêu”, “làm tư bản với chủ quyền”.

Nói cho cùng, Sandro Castro có thể chỉ là một kẻ thích làm trò. Nhưng đôi khi, chính những kẻ làm trò lại vô tình vạch trần bộ mặt thật của một thời đại. “Cái kim trong bọc lâu ngày cũng lòi ra.” Cái đang lòi ra ở Cuba hôm nay không chỉ là sự lố lăng của một cháu nội Fidel Castro, mà còn là sự mỏi mệt của một mô hình đã đi đến ngã rẽ lịch sử. Sandro cười, quay video, uống bia lạnh, đeo kính mát trong đêm tối mất điện. Phía sau cái dáng vẻ khôi hài ấy là một bi kịch thật sự: một đất nước từng hứa hẹn thiên đường bình đẳng, nay ngay trong lòng “hoàng tộc cách mạng” cũng đã xuất hiện những người công khai nói rằng đa số dân Cuba muốn sống theo kiểu tư bản. Đó không còn là chuyện riêng của một “thái tử ăn chơi”, mà là hồi chuông báo hiệu Cuba đang bước vào một thời kỳ mà huyền thoại cũ không còn đủ sức che phủ hiện thực mới.