Trong bài phỏng vấn do Trà Mi thực hiện, Nguyễn Phương Uyên, cô gái 21 tuổi được nhiều người xem như một “biểu tượng” của ḷng can đảm và của tuổi trẻ, nêu lên một ư nguyện, đồng thời cũng là một tham vọng của em: “Tôi không muốn mắc phải căn bệnh rất khó trị ở các thanh niên cùng tuổi tôi. Tôi muốn làm một bài thuốc để thanh niên Việt Nam nh́n thấy mà làm hết ḿnh, ‘cháy’ hết ḿnh, không c̣n bị vô cảm và sợ hăi vốn đă bị tiêm nhiễm ngay từ bé.”
Tôi không biết hiệu quả của “bài thuốc” ấy thế nào. Nhưng tôi nghĩ Phương Uyên đă bắt đúng căn bệnh kép không phải chỉ của giới trẻ mà c̣n của người Việt Nam nói chung lâu nay: bệnh vô cảm và bệnh sợ hăi.
Bệnh sợ hăi, thật ra, là một bệnh lâu đời. Chế độ phong kiến, ở đâu cũng vậy, bao giờ cũng xây dựng quyền lực trên hai nền tảng chính: sự sùng bái và sự sợ hăi. Sự sùng bái được xây dựng trên hai nền tảng chính: tư tưởng thần quyền (ṇng cốt là tư tưởng thiên mệnh) và các nghi lễ đầy tính đẳng cấp trong xă hội. Sự sợ hăi được tạo thành và được duy tŕ chủ yếu bằng một biện pháp chính: khủng bố. Trong các tội trạng, tội nặng nhất là tội phản nghịch. H́nh phạt dành cho tội này thường là tử h́nh, có khi không phải tử h́nh một cá nhân mà c̣n tử h́nh nguyên cả một ḍng họ (tru di tam tộc). Tử h́nh không phải chỉ nhắm đến việc giết chết tội nhân. Mà c̣n nhắm đến việc giết chết mọi ư đồ phản nghịch của những người c̣n sống bằng cách khiến họ phải sợ hăi. Do đó, người ta bày ra đủ thứ kiểu giết người, từ kiểu chặt đầu, treo cổ đến kiểu cho voi giày, ngựa xé, ném vào vạc dầu sôi, tùng xẻo, v.v.. Bởi vậy, chuyện ngày xưa dân chúng thường xuyên sống trong sợ hăi là điều dễ hiểu.
Sau này, chế độ cộng sản tiếp tục duy tŕ sự sợ hăi ấy bằng các trại cải tạo và nhà tù, hơn nữa, bằng chế độ lư lịch: Con cháu những người bị xem là phản động trở thành một thứ con ghẻ, thường xuyên bị nghi kị và kỳ thị, có thời gian, lại là thời gian khá dài, c̣n không được nhận vào đại học. Bây giờ, do sự phát triển của kinh tế thị trường, chế độ lư lịch ấy đă giảm đi nhiều. Tuy nhiên, hệ thống nhà tù th́ vẫn dày đặc. Mà không cần nhà tù, chỉ cần sự hiện diện của công an, mọi người đă khiếp sợ.
Tất cả những sự khủng bố và đe dọa ấy khiến mọi người nếu không run sợ th́ ít nhất cũng thu ḿnh lại, né tránh mọi đụng chạm đến công an hoặc rộng hơn, đến chính trị, từ đó, làm nảy sinh ra một thứ bệnh khác: bệnh vô cảm.
Nếu sợ hăi là một căn bệnh lâu đời, vô cảm lại là một căn bệnh rất mới. Trước, hầu như không ai nói người Việt vô cảm bao giờ. Thậm chí, ngược lại, hầu như ai cũng cho người Việt sống bằng t́nh cảm nhiều hơn lư trí. Với tư cách cá nhân, người ta quan tâm đến nhau; láng giềng quan tâm đến nhau; cả làng quan tâm đến nhau. Chuyện một người biến thành chuyện của cả tập thể. Sự quan tâm lớn đến độ lấn át cả sự riêng tư của từng cá nhân một.
Vậy mà, những năm gần đây, hầu như bất cứ người nào để ư đến xă hội Việt Nam một chút, cũng đều nhận thấy ngay một hiện tượng: người ta đối xử với nhau thật vô cảm.
Ngoài đường, nh́n người khác bị cướp giật, hầu như mọi người đều dửng dưng; thấy có ai đó bị tai nạn nằm giăy đành đạch, phần lớn vẫn đứng trố mắt nh́n. Trồng trọt hay buôn bán thực phẩm, biết việc sử dụng nhiều hóa chất có thể gây nhiễm độc hay bệnh hoạn cho xă hội, người ta vẫn mặc kệ. Làm các dịch vụ du lịch, biết việc chụp giật hay lừa đảo có thể gây ấn tượng xấu cho cả đất nước, khiến du khách ngoại quốc khinh bỉ và không bao giờ trở lại Việt Nam nữa, người ta vẫn bất chấp.
Chưa hết.
Hiện tượng con cái đánh đập hoặc đuổi bố mẹ già ra khỏi nhà càng lúc càng phổ biến. Chỉ giận hờn hay căi cọ nhau một chút là học sinh, có khi là nữ sinh, đă đánh nhau một cách tàn nhẫn. Để cướp một chiếc nhẫn, thay v́ trấn lột, người ta nghĩ ra một biện pháp cực nhanh: chặt đứt nguyên cả cánh tay. Ăn trộm một con chó cũng bị cả làng xúm vào đánh chết.
Dù sao, ở trên cũng là những chuyện… nhỏ.
Lớn hơn là những chuyện liên quan đến số phận của cả đất nước. Việt Nam bị ô nhiễm trầm trọng ư? Người ta nhún vai: “Cái nước ḿnh nó thế, biết làm sao được!” Nạn tham nhũng hoành hành, các công ty quốc doanh thi nhau phá sản để lại những núi nợ nần không những cho thế hệ hiện tại mà cả các thế hệ sau này nữa ư? Người ta cũng nhún vai: “Cái nước ḿnh nó thế, biết làm sao được!”
Quan trọng nhất là chuyện chủ quyền. Hầu như ai cũng biết Trung Quốc đang toan tính cướp biển và cướp đảo Việt Nam, đe dọa nghiêm trọng đến mạng sống của nhiều ngư dân Việt Nam, chi phối t́nh h́nh chính trị nội bộ của Việt Nam. Ai cũng biết vậy. Nhưng phần lớn đều nhún vai: “Làm ǵ được?”. Rồi thôi.
Người Việt vẫn thường tự hào về truyền thống yêu nước, bất khuất và anh dũng của ḿnh. Nhưng thời gian gần đây, nh́n đâu cũng thấy những cái nhún vai bất cần, kiểu sống chết mặc bay như thế.
Tại sao?
Lư do, thật ra, khá đơn giản. Một phần v́ sợ, như đă nói ở trên. Phần khác, v́ đó là chính sách của nhà cầm quyền. Dưới mọi h́nh thức tuyên truyền, nhà cầm quyền chỉ muốn mọi người vô cảm. Bày tỏ sự quan tâm của ḿnh đối với chủ quyền của đất nước dưới h́nh thức biểu t́nh th́ bị đạp vào mặt hay bắt thảy vào các nhà tù; dưới h́nh thức bài viết trên các blog th́ bị vu cho tội… trốn thuế.
Trước, mọi nhà độc tài đều duy tŕ chế độ của ḿnh trên sự sợ hăi của người dân; sau này, ngoài sự sợ hăi, người ta sử dụng một biện pháp nữa: làm cho mọi người trở thành vô cảm.
Tôi không biết hiệu quả của bài thuốc trị sự vô cảm và sự sợ hăi của Phương Uyên như thế nào. Nhưng ít nhất, nh́n ánh mắt, dáng dứng và những câu phát biểu của em trước ṭa, cả ṭa sơ thẩm lẫn ṭa phúc thẩm, và đặc biệt, nh́n cả trăm người từ khắp nơi đến tham dự phiên ṭa phúc thẩm của em, tôi nghĩ, ít nhất cũng có nhiều người đă vượt qua được hai căn bệnh hiểm nghèo ấy.
THEO VOA
Vụ Phương Uyên: Bệnh vô cảm và bệnh sợ hăi
