Những tập tục như ngủ ngồi, đẻ ngồi; người chết ở trần, đóng khố không có áo quan... vẫn đang tồn tại ở tộc người Đan Lai giữa vùng lơi Vườn quốc gia Pù Mát.
1. Vừa nghe chúng tôi hỏi về nguồn gốc của tộc người Đan Lai, thầy giáo La Đ́nh Thám, 67 tuổi, nguyên giáo viên Trường tiểu học Môn Sơn 3 (xă Môn Sơn, huyện Con Cuông, Nghệ An), kể lại truyền thuyết của dân tộc ḿnh: Từ thời xa xưa lắm rồi, có một chàng trai nghèo họ La, bỏ làng Đan Nhiệm (huyện Nam Đàn) ngược lên miền Hoa Quân (huyện Thanh Chương) t́m vợ rồi ở luôn tại đó, sinh con đẻ cháu ngày một đông đúc.
Nhờ tính hay lam hay làm nên đă có của ăn của để. Sự giàu có của ḍng họ này đă đẩy con cháu ḿnh vào một bi kịch. Do ghen ăn, tức ở, bọn chức dịch trong làng đă dùng mưu gian, kế hiểm đẩy ḍng họ La vào bước đường cùng. Khi ḍng họ La đang sống yên b́nh, th́ bỗng có chiếu vua ban xuống, quan sức về làng. Trong chiếu nhà vua bắt ḍng họ La trong ṿng 10 ngày phải nộp cho triều đ́nh một chiếc thuyền liền mái chèo và 100 cây nứa vàng nếu không cả họ sẽ bị chém đầu.
Khách du lịch ngược sông Giăng vào thăm tộc người Đan Lai
Để tránh họa đầu rơi, máu chảy, cả ḍng họ La, già trẻ, gái bằng được trai vội vă bủa vào rừng thiêng, nước độc t́m kiễm lễ vật ấy cho vua. Nhưng họ cứ đi, đi măi, ngày đêm không nghỉ, lục t́m hết cả đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ mà vẫn không thể t́m ra được những sản vật quái gở ấy... Tay không trở về làng khi thời hạn đă gần hết, nhân một đêm tối trời cả ḍng họ La bàn nhau bỏ trốn.
Họ ngậm ngùi bồng bế, dắt nhau rời làng trốn vào rừng sâu, họ ngược ḍng sông Giăng đi măi, đi măi đến tận nơi sơn cùng thuỷ tận đến khi tối mịt, cả đoàn người mệt mỏi mới dám tựa vào gốc cây, hang đá nghỉ lưng chờ trời sáng để đi tiếp. Điểm dừng chân cuối cùng của họ là một vùng núi non hiểm trở, cây cối hoang sơ, không có một dấu chân người, đó là vùng lơi của Vườn quốc gia Pù Mát bên ḍng sông Giăng đầy thác ghềnh hung dữ.
Ngày đó nơi họ dừng chân chỉ có thú dữ và chim chóc, không có một bóng người lai văng. Hy vọng sẽ không ai biết họ ở đây để báo cho vua chúa đem quân đến giết hại nữa, ḍng họ La quyết định “đóng đô” lại đây.
Cuộc đào tẩu vào giữa đại ngàn Trường Sơn của tộc người Đan Lai đă được đưa vào bài cúng tổ tiên: “Theo dấu chân nai/ đi gieo hạt lúa/ theo dấu chân hổ/ đi trồng hạt ngô/ lang thang đầu suối/ bâng khuâng lưng đèo/ sống đời nghèo khổ/ như ḍng suối nhỏ/ như gió rừng chiều...”.
2. Theo nhà nghiên cứu văn học dân gian Trần Vương, th́ cuộc chạy trốn bất đắc dĩ và đầy bi thương này đă đẩy tộc người này cách ly với đời sống xă hội đương đại của dân tộc khiến họ rơi vào cảnh bần cùng, khốn khó giữa chốn rừng thiêng, nước độc. Để tồn tại và duy tŕ nói giống của ḿnh, những con người thậm khổ này bắt buộc phải quay trở lại kiếp sống hái lượm của thời hồng hoang và phải chấp nhận hôn nhân cận huyết. Hằng ngày họ phải vạt cây gỗ để làm dụng cụ săn bắt, hái lượm, lấy vỏ cây rừng làm khố, đào củ mài, t́m củ nâu trong rừng để sống qua ngày.
Cả chiều dài lịch sử đằng đẵng lánh nạn giữa nơi thâm sơn cùng cốc, ḍng họ La dần dần giao tiếp được với một số dân tộc thiểu số bản địa như người Thái, người Thổ, họ chấp nhận lai tạp thêm vào tiếng mẹ đẻ của ḿnh các từ ngữ của các dân tộc khác để che giấu thân phận và nguồn gốc của ḿnh.
Trẻ con Đan Lai làm quen với cuộc sống săn bắt, hái lượm
Họ tự đặt tên tên cho ḍng họ của ḿnh là Đan Lai. Đan là ư muốn chỉ tộc người của ḿnh xuất phát ở làng Đan Nhiệm, c̣n Lai ư nói là mọi thứ kể cả con người, tiếng nói, phong tục đều đă bị “lai tạp”. Đây là lư do giải thích v́ sao tiếng nói của tộc người này là một thứ thổ âm lai tạp giữa Mường - Việt ngữ cổ. Bị cách biệt với thế giới bên ngoài hàng trăm năm nên dần dần họ quên cả tiếng nói mẹ đẻ, quên cả chữ viết, phương thức canh tác nông nghiệp và cả nét văn hoá của dân tộc ḿnh... Đây là những nguyên nhân h́nh thành những phong tục, lối sống rất khác lạ với đời sống hiện đại.
Thầy giáo La Đ́nh Thám giải thích thêm: Cả tộc người Đan Lai sinh sống chủ yếu bằng hái lượm giống như thời hồng hoang nguyên sơ của loài người nên họ đă duy tŕ nhiều tập tục xa lạ với các dân tộc khác. Khi chết người Đan Lai không được mặc quần áo, chỉ đóng khố, không dùng ḥm vỏ để chôn cất, ngủ ngồi, con cháu trong cùng ḍng họ lấy nhau, sinh con đẻ cái là chuyện quá b́nh thường...
Tám đứa trẻ của 1 gia đ́nh người Đan Lai
Ông Thám kể câu chuyện về người bác ruột tên là La Văn Khằm. Năm 1960, khi đang làm cán bộ HĐND huyện Con Cuông, ngày nghỉ ông Khằm về thăm gia đ́nh và bị ngă bệnh qua đời đột ngột. Dịp đó, lănh đạo huyện đưa ḥm gỗ về bản để làm thủ tục khâm liệm cho người quá cố, nhưng từ người nhà đến già làng, dân bản đều nhất quyết cự tuyệt. Họ quan niệm rằng chôn cất ông Khằm bằng ḥm gỗ là sai lệ làng và khi xuống cơi âm người chết sẽ không được tổ tiên chấp nhận.
Trước sức ép của chính quyền, ông Khằm đă được nhập quan, nhưng khi chôn cất xong, cán bộ huyện vừa ra khỏi bản th́ dân bản đào huyệt đưa lên xác ông Khằm lên để làm thủ tục chôn trần theo phong tục của dân bản...
Phụ nữ Đan Lai mới 13-14 tuổi đầu đă lấy chồng. Một ḿnh vào rừng “vượt cạn” đẻ ngồi trong cái cḥi dựng tạm giữa rừng. Đứa trẻ vừa lọt ḷng mẹ, dù là nắng hay mưa, dù cho rét căm căm đến ghê người vẫn mẹ đem xuống suối để tắm 3 lần. Đến khi da dẻ bị tím tái, nếu đứa trẻ vẫn c̣n sống sót th́ mới đưa về nhà nuôi.
Những đứa trẻ Đan Lai đứa nào cũng có đôi mắt rất đẹp, xanh trong như ḍng nước sông Giăng nhưng hễ gặp người lạ là chúng đều cúi gằm mặt xuống. Dường như sự mặc cảm về thân phận của cả tộc người đă ăn sâu trong tâm hồn của bọn trẻ giữa chốn thâm sơn cùng cốc này.
3. Tộc người Đan Lai có tập tục lạ lùng là không bao giờ ngủ nằm. Tục ngủ ngồi ăn sâu vào máu thịt từ người già đến trẻ con trở thành thói quen của tất cả mọi người.
Già làng La Văn Quyết giải thích, tục ngủ ngồi xuất phát từ việc phải thường trực ư thức trốn chạy thật nhanh nếu bị quan quân chế độ phong kiến vây bắt. Đó cũng là cách để giúp họ hàng ngày chống chọi với muông thú hoang dă đang ŕnh rập. "Nhờ tục ngủ ngồi mà người Đan Lai tồn tại được đến ngày hôm nay đấy", già Quyết nói.
Từ hơn 300 trăm năm nay tộc người Đan Lai luôn sống trong cảnh không có nhà, chỉ lấy cành cây dựng tạm thành cái lều ở tạm cho đén khi hỏng th́ mới làm lại. Mỗi khi màn đêm buông xuống, trong túp lều tạm bợ ấy, cả gia đ́nh họ chỉ dám ngồi quây quần bên đống lửa để canh chừng thú dữ tấn công.
Tục ngủ ngồi của người Đan Lai
Lâu dần thành thói quen, ngồi thâu đêm như vậy ai cũng mệt nhoài, chỉ dám tranh thủ chợp mắt để khi có thú đến c̣n có đà chạy vào rừng sâu lẩn trốn. Cho đến tận bây giờ, ngủ ngồi đă thành một tập tục của tộc người Đan Lai. Trẻ con lớn lên chỉ cần biết ngồi vững là đă phải học cách ngủ ngồi!
Người Đan Lai không chỉ ngủ ngồi quanh bếp lửa, tộc người này c̣n có thể ngủ trên cây mỗi khi đi săn bắt, hái lượm không kịp về bản. Theo già Quyết, cứ mỗi chuyến đi săn ít nhất cũng tới vài ngày. Những lúc như vậy những người đi săn thường phải trèo lên cây cao để ngủ nhằm tránh thú dữ. Chỉ cần vài ba đoạn cây buộc vào nhau làm điểm tựa là họ ngủ ngồi suốt đêm trên cây.
“Tục ngủ ngồi đă được truyền qua bao đời nay nên người dân trong bản không có thói quen nằm giường. Cả bản C̣ Phạt có hơn 70 nóc nhà, nhưng chẳng nhà nào mua sắm giường chiếu. Mới đây, do được tuyên truyền vận động, cũng có nhà trong bản sắm giường, nhưng khi ngả lưng nằm lại thấy rất khó chịu, đau lưng nên đă quay sang ngủ ngồi”, già Quyết nói.
Thượng tá, Nguyễn Văn Vượng, Đồn trưởng Đồn biên pḥng Môn Sơn (Đồn 555), cho biết: Hiện số người Đan Lai tại huyện Con Cuông có khoảng 708 hộ với 3.277 nhân khẩu. Trong đó riêng xă Môn Sơn có 217 hộ với 1.075 nhân khẩu sống tập trung chủ yếu ở 3 bản: C̣ Phạt, Khe Cồn và bản Búng thuộc của xă Môn Sơn (217 hộ), số c̣n lại sống ở 2 xă Lục Dạ (55 hộ) và Yên Khê (36 hộ). Từ năm 2008 đến nay, tộc người Đan Lai được Nhà nước quan tâm giúp đỡ rất nhiều.
Do quan niệm “trời sinh voi trời sinh cỏ” nên người Đan Lai sống phóng khoáng như núi rừng, cỏ cây, mỗi cặp vợ chồng cưới nhau từ khi mới 13-14 tuổi nên b́nh quân họ từ 4 đến 6 người con, cá biệt có cặp vợ chồng sinh tới 13 đứa con.
Theo Sao Mai – NNVN
Lạ lùng tộc người ngủ ngồi, xác chết đóng khố ở Nghệ An
