Thế giới trước thế cuộc Iran

[troopy]

Sự qua đời của Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei do các cuộc tấn công bởi Mỹ và Israel không phải là sự kết thúc của chế độ Tehran hiện tại, ẩn chứa nhiều diễn biến đầy khó lường trong thời gian tới và có thể tác động không nhỏ đến kinh tế toàn cầu.

Rạng sáng qua (1.3, theo giờ VN), truyền thông Iran chính thức xác nhận Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei đã qua đời và chính phủ nước này công bố 40 ngày để tang vị lãnh đạo. Trước đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã thông báo ông Khamenei thiệt mạng, còn Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu thì thông báo khu nhà của ông Khamenei đã bị phá hủy.


Một khu vực ở Tehran (Iran) bị tấn công vào ngày 1.3

ẢNH: REUTERS

Như vậy, đến hôm qua, ngoài vị lãnh đạo tối cao, thì Bộ trưởng Quốc phòng Iran Aziz Nasirzadeh, Tư lệnh Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) Mohammad Pakpour, Tổng tham mưu trưởng Lực lượng vũ trang Iran Abdolrahim Mousavi và Thư ký Hội đồng An ninh tối cao Iran Ali Shamkhani cùng một số chỉ huy quân sự khác đã thiệt mạng trong các cuộc tấn công do Mỹ cùng Israel thực hiện.

Khó sụp đổ chế độ ?
AFP dẫn lời Thư ký Hội đồng An ninh tối cao Iran Ali Larijani phát biểu ngày 1.3, cho biết nước này đang thành lập hội đồng lãnh đạo để tạm thời thay thế cố Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei. Theo đó, một hội đồng lãnh đạo lâm thời sẽ sớm được thành lập. Tổng thống, lãnh đạo tư pháp và một luật gia từ Hội đồng Giám hộ sẽ đảm nhận trách nhiệm (của lãnh tụ tối cao - NV) cho đến khi bầu ra lãnh đạo kế tiếp.

Mặc dù hứng chịu thiệt hại lớn về đội ngũ lãnh đạo, nhưng giới phân tích cho rằng chế độ hiện tại của Iran - với lực lượng nòng cốt là IRGC - sẽ vẫn tồn tại.

Trả lời Thanh Niên hôm qua (1.3), chuyên gia tình báo quân sự Mỹ Carl O.Schuster (đang giảng dạy về quan hệ quốc tế, lịch sử ở Đại học Hawaii - Thái Bình Dương) đánh giá IRGC sẽ tập trung vào việc lựa chọn người kế nhiệm.

Tương tự, TS Ian Bremmer, Chủ tịch Eurasia Group (Mỹ) - đơn vị tư vấn và nghiên cứu rủi ro chính trị hàng đầu thế giới, phân tích: "Bằng cách không kích, thì việc thay đổi chế độ từ trên không phức tạp hơn nhiều so với việc phá hủy các cơ sở. IRGC có thể tái lập quyền lực ngay cả khi lãnh đạo cấp cao bị loại bỏ".

Chuyên gia Greg Brew, cũng thuộc Eurasia Group, nhận xét cái chết của ông Khamenei là một cú sốc lớn đối với hệ thống chính trị của Iran, nhưng "không nhất thiết sẽ dẫn đến một sự thay đổi lâu dài trong chế độ ở nước này". Ông Brew dự báo: "Phần còn lại của ban lãnh đạo Iran sẽ quản lý quá trình chuyển tiếp sang một nhà lãnh đạo tối cao mới, và phần lớn nước này có thể sẽ tiếp tục hoạt động như trong nhiều năm qua. Tuy nhiên, trong trung hạn, sự qua đời của ông Khamenei sẽ gây ra những thay đổi trong hệ thống ở Iran, khi quân đội và IRGC nắm nhiều quyền lực hơn đối với việc ra quyết định so với các giáo sĩ - bao gồm cả người thay thế ông Khamenei". Điều này được dự báo có thể dẫn đến nhiều biến động chính trị tại Iran.

Đồng quan điểm, chuyên gia Schuster cũng dự báo: "Iran sẽ trải qua một số bất ổn chính trị trong 2 năm tới. Lãnh đạo tối cao sắp tới của Iran khó có được quyền lực như ông Khamenei, nên sẽ gặp những thách thức trong việc củng cố quyền lực. Nếu IRGC tăng quyền lực kiểm soát hơn nữa thì thách thức càng lớn hơn".

Bài toán cho thế giới
Đến hôm qua, Iran đã đáp trả mạnh mẽ hơn nữa nhằm vào các cơ sở của quân đội Mỹ ở khu vực cũng như Israel. Tuy nhiên, chuyên gia Schuster cho rằng cuộc xung đột khó có thể lan rộng. Hiện tại, các lực lượng thân hữu với Iran như Hamas (ở Dải Gaza), Houthi (ở Yemen) và Hezbollah (ở Li Băng) đều đã suy yếu. Còn các quốc gia khác trong khu vực thì phần lớn không đứng về phía Iran.

Tương tự, chuyên gia Brew cũng nhận định chiến sự khó lan rộng ra khắp khu vực. Vị này cho rằng trọng tâm của các quốc gia trong khu vực bị Iran tấn công là tên lửa bắn bay về phía họ, chứ không hề thể hiện ý định tiến hành bất kỳ động thái tấn công nào.

Mặc dù vậy, để thể hiện rõ sức mạnh đáp trả, không loại trừ khả năng Iran thực hiện các hành động mạnh tay hơn. Reuters dẫn lời một quan chức từ phái bộ hải quân của Liên minh Châu Âu mới đây cho biết các tàu đã nhận được đường truyền VHF từ IRGC rằng "không có tàu nào được phép đi qua eo biển Hormuz".

Eo biển này là nơi các tàu chở dầu khí xuất khẩu từ nhiều nhà khai thác dầu hàng đầu thế giới như Iraq, Qatar, Kuwait, UAE… đi qua. Cụ thể, hơn 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu đi qua eo biển Hormuz. Và 80% số dầu khí qua đây được cung cấp cho Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ. Cho nên, nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa thì sẽ ảnh hưởng lớn đến nguồn cung dầu khí toàn cầu, đặc biệt là một số nền kinh tế lớn ở châu Á. Điều này còn có thể khiến giá dầu thô tăng lên, ảnh hưởng lạm phát của nhiều nền kinh tế.

Bên cạnh đó, lực lượng Houthi (ở Yemen) đang suy yếu nên khó có thể tập kích diện rộng các tàu đi qua biển Đỏ, nhưng xung đột ở Iran cũng có thể khiến vùng biển này tiếp tục bất ổn. Đây là cửa ngõ kết nối kênh đào Suez đóng vai trò quan trọng trong giao thương Á - Âu. Trước giai đoạn từ 2023 - 2025, vốn bùng nổ căng thẳng với các vụ tập kích của Houthi, biển Đỏ chiếm tỷ lệ khoảng 12% thương mại toàn cầu, 30% lưu lượng container lưu thông toàn cầu, 10% tàu chở dầu khí vận chuyển trên thế giới.

Sau khi căng thẳng bùng nổ, nhiều tàu hàng đã phải chuyển hướng đi qua mũi Hảo Vọng (Nam Phi) khiến hành trình kéo dài thêm nhiều ngày, giá cước vận chuyển tăng lên. Cao điểm căng thẳng, lưu lượng tàu qua biển Đỏ giảm 90%. Chỉ đến gần đây, tình hình ổn định thì tuyến hàng hải này mới hồi phục, nhưng lưu lượng hàng hóa qua biển Đỏ chỉ còn chiếm khoảng 9% thương mại toàn cầu. Tháng 1 vừa qua, hãng tàu Maersk thông báo tăng cường quay lại tuyến hàng hải qua kênh đào Suez. Thế nhưng, những bất ổn này khiến cho Maersk lại vừa thông báo tạm thời vẫn định tuyến một số tàu qua mũi Hảo Vọng thay vì di chuyển qua kênh đào Suez. Điều này khiến cho tuyến hàng hải qua biển Đỏ tiếp tục gặp khó.

VietBF@sưu tập