Từ vụ bắt giữ ông Huy Đức, làng báo Việt Nam tiếp tục bị "chôn sống"

[trungthuc]

Quyền Tự do ngôn luận ở Việt Nam tiếp tục bị "chém" chí tử. Báo chí trở thành những cái loa bị dán băng keo. Nó chỉ được gỡ khi người ta cho phép nó được lên tiếng nói mà thôi!

Tại sao vấn đề tự do thông tin ngày càng bị "cưỡng bức" thật thô bạo? Bởi vì SỰ THẬT trong vấn đề tự do thông tin (cần nhấn mạnh yếu tố SỰ THẬT ở thời mà tự do thông tin bị hoen ố bởi làn sóng "TIN DỠM") là công cụ có thể giúp lật mặt được chủ nghĩa dân chủ "giả hiệu" đang bùng nổ và loan tải khắp nơi, dù nó được lập luận ngụy biện bởi những kẻ đang ôm giữ mọi thứ quyền hành và muốn kiểm soát tuyệt đối cả tự do suy nghỉ lẫn tự do biểu đạt. SỰ THẬT này, tại nhiều nơi, nhiều quốc gia, đã và đang bị nhốt vào lồng và thậm chí còn bị "chôn sống".

Chẳng nơi nào có thể minh họa cho điều này bằng TQ, Nga, Iran, Bắc Hàn và ngay cả ở Việt Nam! Điều đáng nói nhất đối với làng báo Việt Nam là điều này đã trở nên khác biệt so với hầu hết các quốc gia đang chứng kiến tình trạng báo chí bị ngược đãi, bởi yếu tố đặc trưng này: "Không có người làm báo chính thức nào dám lên tiếng trước các vụ bắt bớ những người đã lên tiếng nói thay cho mình hoặc nói thay người dân về những vấn đề dân chủ và thậm chí những vấn đề có liên quan trực tiếp đến tự do thông tin". Ký giả ở miền Nam trước 1975 đã từng xuống đường "đi ăn mày" để phản đối sự kiểm duyệt báo chí lúc bấy giờ. Giới báo chí ngày nay có những chọn lựa khác hơn là kéo "đi ăn mày", dù họ biết thái độ ra mặt tranh đấu đó sẽ đem lại kết cuộc như thế nào cho xã hội lẫn quốc gia.

Trên tờ Washington Post ngày 21/5/ 2018 cố ký giả Jamal Khashoggi đã từng viết ra:
"Liệu có cách nào khác biệt cho chúng ta hay không? Liệu chúng ta có phải chọn giữa rạp chiếu bóng và quyền công dân để có thể cất lên tiếng nói, dù là ủng hộ hay chỉ trích những hành động của chính phủ? Chúng ta có nên chỉ ton hót những lời bóng bẩy trước các quyết định của giới lãnh đạo, cái nhìn của họ về tương lai chúng ta, nhằm để đổi lại quyền sống và sự đi lại tự do cho bản thân và gia đình mình?"

Tự do báo chí đôi khi không hẳn là "không gian" được cho phép thể hiện ra dưới bất cứ hình thức nào. Tự do báo chí có khi là "khoảng cách nào đó giữa rạp chiếu phim và quyền công dân" cùng với sự chọn lựa một trong hai thứ này. Khó có thể có một nền báo chí tự do khi mà giới làm báo "luôn phải chọn rạp chiếu phim". Không thể đòi hỏi có một nền tự do báo chí khi mà giới làm báo phải cúi đầu để chấp nhận khước từ quyền tự do ngôn luận của chính mình. Báo chí sẽ chẳng bao giờ có được sự độc lập và trung thực thông tin, nếu giới làm báo không dám tự do "đi ăn mày" nhưng lại sẵn sàng tự do mài bút xu nịnh vuốt ve các cụ, để được thụ hưởng lợi ích kinh tế hoặc được bảo kê trong các cuộc đấu đá phe nhóm bè phái chính trị.

Chẳng có cái gì gọi là báo chí được "cởi trói" trong làng báo Việt Nam, như cách nói leo lẽo của Ban Tuyên Giáo Trung Ương. "Báo chí, nhà báo hoạt động trong khuôn khổ pháp luật và được nhà nước bảo hộ". Đây là quy định được nêu rõ tại Điều 13 của Luật Báo Chí năm 2016. Chỉ riêng quy định này đã thấy báo chí đã bị trói thúc như thế nào. Mỉa mai thay, Điều 25 Hiến Pháp năm 2013 có ghi rõ: "Công dân có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, hội họp, lập hội, biểu tình. Việc thực hiện các quyền này do pháp luật quy định".

Báo chí tiếp tục bị trói và thực hiện "các quyền lợi" của nó khi được yêu cầu thực hiện "nhiệm vụ chính trị tuyên truyền" với nội dung bài vở đã được chỉ đạo sẳn. Giới truyền thông luôn được xua ra để cho diễn nhiều vở kịch chính trị tuyên truyền nhằm phục vụ mục đích chính trị đối ngoại lẫn đối nội. Chừng nào còn phụ thuộc vào tín hiệu đèn xanh thì báo chí vẫn còn sống dài dài với nỗi thấp thỏm bị siết cổ nửa đêm bằng tin nhắn hoặc cú gọi lạnh tóc gáy từ một "đồng chí tuyên giáo". "Sáng cho đăng, chiều gỡ xuống" nay đã trở thành hoạt động báo chí quen thuộc của làng báo trong nước trong nhiều năm qua.

Hình ảnh lúc công an cho áp giải nhà báo Huy Đức đi vào chiều ngày 1/6/24. (Hình được chia sẻ trên mạng Facebook)

Cá nhân ông trưởng ban Tuyên Giáo Trung Ương cũng là công cụ điển hình. Tuyên truyền phục vụ đường lối chính sách của đảng vẫn là "tôn chỉ xuyên suốt của mọi hoạt động báo chí ở Việt Nam". Thậm chí cách để thức thể hiện ra cũng được chỉ định với từng chi tiết nhỏ nhặt nhất. Cơ quan truyền thông trực thuộc Trung ương VTV chỉ được phép dùng từ "đối phương", "lính bên kia biên giới"… chứ không được phép đề cập trực tiếp đến tên "cấm kỵ" "Trung Quốc".

Khi các trưởng phòng ban, thư ký tòa soạn hoặc ban biên tập nói chung phải chịu sự kềm kẹp gần như hàng ngày bằng những tin nhắn trực tiếp vào điện thoại (cho biết vấn đề nào được phép nói với liều lượng bao nhiêu và vấn đề nào cấm được đụng đến) thì báo chí còn lâu mới "trở thành lực lượng hùng hậu, thông tin nhanh nhạy, toàn diện về mọi diễn biến của đời sống chính trị, kinh tế–xã hội trong nước và quốc tế, là diễn đàn thực sự tin cậy của nhân dân".

Ý thức tự kiểm duyệt không chỉ xảy ra với ban biên tập mà với cả người viết bài. Những vụ án tham nhũng hoặc những bài báo "phản biện" không phải tự nhiên xuất hiện và được tùy ý ban biên tập quyết định theo cách "tự biên tự diễn" được. Tự do thông tin ở đây là khái niệm được hiểu ra đề cập đến khoảng không gian có ranh giới rõ rệt mà các phóng viên phải mặc nhiên hiểu như một ý thức nghề nghiệp, được hình thành ra như một quán tính nhắc nhở thường xuyên và chớ nên dại dột để vượt qua.

Sự cạnh tranh giữa các báo gần như không có tồn tại hoặc chỉ tồn tại ở mức tiểu xảo chạy theo những tin tức "vô thưởng vô phạt" chứ không phải do đẳng cấp điều tra nguồn thông tin chính xác và trung thực.
Sự nghèo nàn về nguồn thông tin càng khiến cho báo chí trở nên nhạt nhẽo, vô bổ. Làng báo "cách mạng Việt Nam" không có chỗ dành cho phóng viên được phép điều tra độc lập và báo chí "cách mạng Việt Nam" này không có chỗ cho giới làm báo độc lập. Lịch sử "báo chí cách mạng Việt Nam" chưa từng có một Bob Woodward. Báo chí Việt Nam rất thích nói về những Seymour Hersh với những bài báo cho phanh phui ra sự thật, làm xấu mặt chính quyền nhưng làng báo "cách mạng Việt Nam" không thể có một Seymour Hersh dám lên tiếng "làm xấu mặt chính quyền" hay một New York Times dám bung ra một hồ sơ tương tự "Hồ Sơ Mật Ngũ Giác Đài".

Những sáo ngữ kiểu "nhà báo là người xung kích trên mặt trận thông tin" chỉ là một khẩu hiệu thuần túy như một thứ hô hào rỗng tuếch. Cái khái niệm "nhà báo có tầm, có tâm" còn đáng thấy buồn cười hơn nữa. Khi một phóng viên dám vượt rào và bị sa chân vào tù mà người tổng biên tập không dám đứng lên để bênh vực hoặc thậm chí còn không dám vào tù thăm hỏi thì "tâm-tầm" này đã trở thành một khái niệm cực kỳ vô nghĩa. Người ta có thể thấy rõ điều này trong vô số vụ nhà báo bị bắt, từ Phạm Chí Dũng hồi năm 2021 đến Huy Đức của năm 2024.

Việc kiểm soát báo chí nói riêng và truyền thông nói chung ngày càng trở nên gay gắt. Tại hội thảo văn hóa cách đây vài tháng, Thứ Trưởng Bộ Thông Tin và Truyền Thông Nguyễn Thanh Lâm dọa rằng, Bộ sẽ chủ động ngăn chặn thông tin "xấu độc" từ bản tin "gốc", trước khi cho phép thông tin được tràn lan trên mạng xã hội, rằng từ ngày 1/1/2024, nhà cầm quyền sẽ yêu cầu tất cả nền tảng xã hội cung cấp nội dung phim ảnh ngoại quốc vào Việt Nam phải tuân thủ đầy đủ mọi quy định, hệt như doanh nghiệp trong nước, nếu không sẽ bị chặn lại.

Theo The Diplomat ngày 9 /11/2023, Việt Nam đã cho thắt chặt mức hạn chế đối với các nền tảng truyền thông xã hội, ra sắc lệnh yêu cầu họ gỡ bỏ thông tin "sai lệch" và "tin giả" trong vòng 24 tiếng đồng hồ, thay vì 48 tiếng đồng hồ như trước kia; đồng thời tăng mức phạt đối với người dân đăng và phổ biến thông tin "sai lệch". Và trong bài báo ngày 19/6/2023 trên The Washington Post, tác giả Rebecca Tan, chánh văn phòng Đông Nam Á của The Washington Post, có tiết lộ rằng Facebook thậm chí có một danh sách các viên chức CSVN thuộc diện "bất khả xâm phạm", tức là bất cứ thông tin gì đề cập đến họ đều bị Facebook cho kiểm duyệt chặt chẻ!

Một cách tổng quát hơn, toàn cảnh hoạt động báo chí ơ VN là một bức tranh u ám và mỗi lúc một đen tối hơn. Tất cả đều nằm trong vòng kim cô. Truyền thông và báo chí Việt Nam vẫn tồn tại. Nhưng nó đang "bị chôn sống"!