Xứ Kinh Bắc xưa (danh từ cổ thường gọi là trấn Kinh Bắc) gồm 4 phủ (20 huyện), bao gồm toàn bộ hai tỉnh Bắc Giang, Bắc Ninh và một phần nhỏ các vùng lân cận Hà Nội như Gia Lâm, Long Biên, Đông Anh, Mê Linh, Sóc Sơn, Văn Giang, Văn Lâm và Hữu Lũng (thuộc tỉnh Lạng Sơn). Tuy nhiên, ngày nay nói đến Kinh Bắc người ta thường nghĩ đến Bắc Ninh, một tỉnh rất nổi tiếng ở miền đồng bằng Bắc bộ và cũng là nơi phát xuất các điệu hát Quan họ cùng những lễ hội, đ́nh chùa, mang các sắc thái đặc biệt.
Những tài liệu dưới đây được viết bằng chữ Hán Nôm, là những ghi chép vào năm Khải Định thứ 5 (1920) về các phong tục tập quán dân gian ở vùng Kinh Bắc, do trường Viễn Đông Bác Cổ chủ trương và các nhà nho Việt Nam tiến hành khai báo.
Tài liệu này đă được các nhà nghiên cứu thuộc Viện Nghiên cứu Hán Nôm biên dịch trong cuốn Địa phương chí tỉnh Bắc Ninh qua tư liệu Hán Nôm, do GS Đinh Khắc Thuân chủ biên, Nhà xuất bản Khoa học Xă hội ấn hành năm 2009.
Phần trích dẫn dưới đây do Nguyễn Thị Hường – Nguyễn Tố Lan dịch từ các tài liệu Hán Nôm và GS Đinh Khắc Thuân hiệu đính.
Tục hát và đánh chen ở xă Nga Hoàng, huyện Vơ Giàng
Tài liệu viết: “Xă ấy, vào ngày 11 tháng 2 (âm lịch) có lệ nhập tịch tế thần. Tế xong, toàn dân cùng ăn uống ở đ́nh. Đến chiều tối, mướn ca kỹ đến hát hầu thần ở đ́nh. Ca kỹ hát ở chính giữa đ́nh. Hai bên đ́nh là chỗ trai gái đến xem hát. Nếu con trai thấy con gái đứng chỗ nào th́ cũng đến chỗ đó đứng, con trai thân áp sát vào giữa đám con gái; thân người con trai sát với thân người con gái, tay người con trai bóp vào ngực người con gái”.
(Việc chỗ c̣n rộng mà cố ư đứng sát thân ḿnh với thân người khác các cụ gọi là “đánh chen”, không thể dùng hai tiếng “chen nhau” được v́ nghĩa rất khác. Ngày trước, các cụ hay dùng tiếng “đánh” lắm, ví dụ: đánh chén, đánh đu, đánh đáo v.v..., không hề có ư đánh lộn ở đây - ĐNH).
“Đêm đó thuê ca kỹ đến hát thờ thần từ 7-8 giờ tối đến 4-5 giờ sáng mới thôi. Từ lúc ca kỹ bắt đầu hát cho đến lúc thôi hát, đôi trai gái nào thuận t́nh, th́ người con trai dẫn người con gái ra chỗ nào tối ở xa ngoài đ́nh, hai người giao dâm với nhau, không dám làm việc đó ở trong đ́nh v́ sợ có uế khí với thần. Trai gái sát người vào nhau điểm ngực ở trong đ́nh th́ được, nhưng nếu đă giao dâm với nhau th́ không được ở trong đ́nh. Nếu như đêm ấy xă thuê ca kỹ hát thờ thần, không có con trai con gái trong xă ra đ́nh xem hát, không có người con gái nào để đánh chen điểm ngực, th́ đêm đó, mọi người dân xă trong đ́nh tự nhiên sinh ra căi nhau, hoặc người ca kỹ gây sự với người trong xă, hoặc người trong xă gây sự với nhau, mọi người sinh ra ẩu đả. Cho nên, năm nào vào đêm hôm đó, ca hát hầu thần cũng có nam nữ ra đ́nh xem hát, đánh chen, điểm ngực th́ mới tránh được nảy sinh những chuyện bất b́nh”.
(Điểm ngực: Bóp vú, GS Tiến sĩ Nguyễn Xuân Diện chú thích. Nhập tịch: Đem chiếu vào để trải ở đ́nh. Ngồi vào trong chiếu cũng gọi là nhập tịch - ĐNH).
Hát thờ thần và hát nằm với nhau ở làng Diềm
Làng Diềm tức xă Viêm Xá, tổng Châm Khê, huyện Vơ Giàng ngày xưa, tương truyền là một trong những nơi gạo cội của hát Quan họ. Tài liệu Bắc Ninh tỉnh khảo dị ghi:
“Lại nói xă ấy có một ngôi đ́nh phụng thờ hai vị thành hoàng, thánh ông hiệu là Tam Giang Đại vương, thánh bà hiệu là Hoàng hậu. Hằng năm vào ngày mồng 4 tháng Giêng khai xuân. Ngày 10 tháng 8, nhập tịch mở hội tế hai vị thần.
“Lại như trai gái xă ấy giao lưu với xă Hoài Băo ở huyện Tiên Du (cùng tỉnh Bắc Ninh). Nam nữ làm một hội hát, xă Viêm Xá gồm 10 người con trai, 10 người con gái, xă Hoài Băo gồm 10 người con trai, 10 người con gái. Nam nữ hai xă này hợp thành một phường ca hát. Đến ngày xă Viêm Xá mở hội xuân hay ngày nhập tịch tế hai vị thần, dân xă sai một người con trai mang trầu cau sang xă Hoài Băo mời con trai con gái Hoài Băo sang xă Viêm Xá hát. Nhưng con gái xă Hoài Băo không đi mà chỉ có các chàng trai đến xă Viêm Xá. Con trai xă Hoài Băo hát với các cô gái xă Viêm Xá. Nếu ngày nào theo tục lệ là ngày xă Hoài Băo tế thần, th́ xă Hoài Băo cũng sai một người con trai mang trầu cau sang mời trai gái xă Viêm Xá đến hát, nhưng con gái xă Viêm Xá không đi, chỉ có con trai đến xă Hoài Băo hát với các cô gái xă Hoài Băo.
“Lại nói, xă Viêm Xá vào ngày 4 tháng Giêng có tục con trai con gái đến đ́nh xem tế thần, rồi đến đêm th́ cùng nhau về nhà Chị cả, hát với con trai xă Hoài Băo từ bên Hoài Băo sang. Đêm ấy, con gái đă có chồng và con gái chưa chồng trong làng này cũng đều đến nhà Chị cả. Con trai xă Hoài Băo với con trai xă Viêm Xá ngồi một bên, con gái ngồi một bên trong nhà Chị cả. Chị cả sai người nhà làm tiệc rượu mời các chàng trai xă Hoài Băo ăn uống no say, sau đó mới hát. Trai gái hát từ 8 giờ tối đến 2 giờ sáng th́ tắt đèn trong nhà, cùng nằm mà hát. Lúc tắt đèn, Anh cả hát với Chị cả, Anh hai hát với Chị hai, Anh bé hát với Em bé; c̣n những người con trai nào thuận t́nh với người con gái nào th́ hát với cô ấy. Nếu như chàng trai và cô gái nào thích nhau th́ giả vờ đi tiểu ở phía ngoài nhà thật xa mà giao dâm với nhau, thường th́ người trong nhà không biết. Sau đó lại vào trong nhà nằm mà hát, hát đến 4-5 giờ sáng mới thôi. Con trai xă Viêm Xá về nhà ḿnh ở ngay trong xă nên không cần phải tiễn. Con trai xă Hoài Băo về bên Hoài Băo nên được con gái Viêm Xá tiễn. Chị cả tiễn Anh cả, Chị hai tiễn Anh hai, Chị ba tiễn Anh ba, Chị tư tiễn Anh tư, Em bé tiễn Anh bé v.v... Mỗi người tiễn một đường, không đi chung cùng toán với nhau, hoặc nếu chung đường th́ đi cách xa nhau. Lúc 4-5 giờ sáng, trời vẫn c̣n tối, trai gái tiễn nhau về, nếu thích nhau th́ cũng làm việc giao dâm với nhau ở bên cạnh đường, không ai biết, c̣n nếu biết th́ cũng đi qua làm như không nh́n thấy. Xă này có tục lệ ấy nên người nào có con gái mà không cho đi hát th́ bị những người cho con gái đi hát cười. Cười rằng: “Người có con gái không cho đi hát th́ cũng hư mất đời, lại không tuân lệ làng”.
Một số câu hát được ghi lại như sau:
Nam:
Khen cho cũng thực duyên trời
Đưa ra kết mấy những người bạn loan.
Nữ:
Giầu này xin gửi bạn loan
Công này kể núi Thái Sơn nào tày
Yêu nhau ăn miếng giầu này
Ăn giầu rồi sẽ giải bày niềm riêng
Nam:
Muốn cho đôi chữ ái ân
Ḷng tôi muốn kết trước sân giăi bày.
Nữ:
Muốn cho đôi chữ một ḍng
Trên trời chưa định trong ḷng đă vui...
Tục hát úp đèn, điểm ngực ở Niệm Thượng
Làng Niệm Thượng (thường gọi là làng Ném Thượng) sáng ngày Rằm tháng Giêng có tục giết lợn tế thần, đến tối th́ mời đào nương đến hát. Tài liệu nói trên trong Bắc Ninh tỉnh khảo dị chép:
“Khấn xong, mọi người cùng lễ bái thần. Việc khấn bái xong th́ người già ngồi vào gian bên trong đ́nh, xem hát. Người kỳ mục ngồi ở gian giữa, chỗ có hương án, đánh trống thưởng phạt, xem hát. Đào nương đứng ở trên chiếu phía ngoài hương án mà hát. Đàn ông, đàn bà, thanh niên, thiếu nữ đều tụ tập trong đ́nh xem hát.
“Ca hát từ lúc bắt đầu đến khoảng 8-9 giờ tối th́ thắp đèn lên cho sáng. Hát đến chừng 2 giờ đêm, một người kỳ mục bưng đĩa đèn đứng thẳng trên mặt đất giữa đ́nh, người khác lấy một cái chơ úp lên trên đèn. (Tục cổ th́ tắt đèn đi, nay th́ lấy chơ úp lên, nồi chơ có nhiều lỗ ở đáy nên đèn vẫn cháy). Trong đ́nh, trong cung lúc ấy tối om om. Một người kỳ mục ngồi ở gian chính giữa mới bước xuống sờ ngực người đào nương. C̣n đàn ông đàn bà người nào người nấy thấy đèn bị che đi, lại thấy kỳ mục sờ ngực đào nương th́ các đàn ông cũng sờ ngực đàn bà, con trai sờ ngực con gái.
“Khoảng ba phút đồng hồ th́ có một người nhấc cái chơ ra, đèn lại sáng. Mọi người thôi không sờ ngực nhau nữa, lại ngồi nghiêm chỉnh như cũ để xem hát...
“Nếu năm nào nhập tịch tế thần mà không mướn đào nương đến đ́nh hát thờ thần, lại không sờ ngực đào nương, không có đàn ông sờ ngực đàn bà th́ năm ấy trong làng trâu ḅ lợn gà phần nhiều đều bệnh tật, người người không được yên. Nếu có mướn đào nương đến hát và đàn ông sờ ngực đàn bà ở trong đ́nh th́ năm đấy dân được b́nh yên, trâu ḅ lợn gà sinh sôi nảy nở, lúa má, tằm tang tươi tốt.
Tục trên được ghi lại do người ghi là một nhà Nho chứng kiến tại chỗ vào đêm 15 tháng Giêng năm 1920 tại đ́nh Niệm Thượng”.
(Nguồn: Blog của Giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Xuân Diện)
* Giải thích: Tại sao lại có phong tục “điểm ngực, giao dâm” kỳ lạ như vậy? Xin thưa, Bắc Ninh là một tỉnh giàu có. Ngày trước, vấn đề y tế chưa tiến bộ, con người chết nhiều, tuổi thọ không mấy. Muốn gia tăng dân số trong làng, người ta khuyến khích dân chúng theo phong tục kỳ lạ đó, cũng là một h́nh thức nhắm gia tăng nhân khẩu trong làng mà thôi. Thời Đông Chu Liệt Quốc ở bên Tàu, Việt vương Câu Tiễn ra lệnh thưởng cho mỗi gia đ́nh sinh con trai một con chó, một thúng gạo; thưởng mỗi gia đ́nh sinh con gái một đôi gà, một thúng gạo. Những đứa trẻ lớn lên mà gia đ́nh nghèo th́ các quan địa phương phải có trách nhiệm giúp đỡ. Hễ nhà có con trai hay con gái đến 18 tuổi mà chưa lập gia đ́nh th́ bắt tội bố mẹ. Con trai không được lấy bà già, con gái không được lấy ông già, v́ sợ khó sinh được con và con không tốt. Quả nhiên, dân số nước Việt tăng rất mau, đánh thắng nước Ngô và làm bá chủ thiên hạ. C̣n ở Ấn Độ, Campuchia và nhiều nước khác thời xa xưa, người ta thờ Linga và Yoni tức các bộ phận sinh thực khí của phái nam và phái nữ với những biểu tượng bằng đá rất lớn đặt trong đền thờ. Ở B́nh Định, Phan Rang, Phan Thiết... hiện nay người ta c̣n t́m thấy nhiều bộ Linga-Yoni hay các tượng nam nữ khỏa thân rất đẹp của dân tộc Champa (Chiêm Thành) trong các tháp Chàm ngày trước.
Hiện nay, tại các nước Anh, Nga, Na Uy, Thụy Điển, Đan Mạch... số sinh rất ít, người ta đang áp dụng nhiều biện pháp ưu tiên để khuyến khích dân chúng sinh đẻ. Vậy th́, ở vùng Kinh Bắc, các cụ ta xưa có phong tục “điểm ngực, giao dâm” trong các lễ hội ngày xuân để gia tăng dân số trong làng th́ cũng không có ǵ là xấu xa đến nỗi phải cấm Blog của Giáo sư Nguyễn Xuân Diện, một vị giáo sư tiến sĩ đă có những nghiên cứu hết sức giá trị. Nghiên cứu xong mà không cho công bố th́ để làm ǵ? <
- Đào Nam Hưngsưu tầm
TB
Tục bóp vú kỳ lạ ở xứ Kinh Bắc
