Đă 23 năm trôi qua kể từ ngày tờ tiền này được phát hành, h́nh ảnh 3 nữ công nhân đang làm việc in trên tờ tiền vẫn là một ẩn số.
Tờ tiền mệnh giá 2.000 đồng là tờ tiền hiếm hoi có mặt sau được thể hiện bằng bối cảnh Nhà máy Sợi Nam Định cùng 3 nữ công nhân đang làm việc.
Mở cuộc truy t́m
Năm 1988, khi phát hành tờ tiền 2.000 đồng, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam quyết định lấy bối cảnh khu sản xuất cùng 3 nữ công nhân của Nhà máy Sợi Nam Định để in lên mặt sau của tờ tiền. Nhiều người chắc mẩm, đây phải là những công dân điển h́nh với thành tích lao động rất đặc biệt có nhiều đóng góp mới vinh dự được in h́nh lên tờ tiền. Nhưng họ là ai?
Bây giờ Nhà máy Sợi Nam Định đă được đổi tên thành Tổng Công ty Cổ phần Dệt may Nam Định. Trong đội ngũ nhân công sản xuất hiện tại của nhà máy, vẫn c̣n khá nhiều người thuộc thế hệ công nhân từ thập niên 70 của thế kỷ trước. Gặp họ, chúng tôi càng thêm hy vọng có manh mối về 3 người phụ nữ được in h́nh lên tờ tiền 2.000 đồng.
Khi chúng tôi ch́a ra tờ tiền 2.000 đồng rồi hỏi về 3 nữ nhân công trong ảnh, nhiều công nhân già trong nhà máy cứ ớ người ra mà rằng: "Đúng, đúng... Đây là 3 nhân công của nhà máy chúng tôi. Đến nay công nhân trong nhà máy vẫn đang sử dụng mẫu quần áo bảo hộ lao động như họ đă mặc... Nhưng 3 phụ nữ này là công nhân nào nhỉ? Nh́n họ quen quá...". Vậy là những người công nhân già cứ chuyền tay nhau tờ tiền rồi thầm th́: "Là ai nhỉ?".
Riêng Phó Giám đốc Phân xưởng dệt Bùi Văn Đặng th́ cứ măi bần thần. Ông lật ngang, rồi lật ngửa tờ tiền và nói: "Tôi về nhà máy công tác và làm quản lư từ năm 1970. Bức ảnh được in trong tờ tiền chính là phân xưởng dệt C2. 3 công nhân trong ảnh chính xác là công nhân của chúng tôi. Tôi nhận được họ qua trang phục lao động - đặc thù của công nhân dây chuyền dệt... Nhưng sao tôi không rơ 3 phụ nữ này là ai nhỉ?". Dứt lời, ông Đặng kéo tôi đi: "Anh đi cùng tôi... Tôi sẽ cho anh thăm phân xưởng dệt C2 và sẽ hỏi cho anh về 3 công nhân được in trên tờ tiền".
Tới phân xưởng dệt C2, ông Đặng chỉ cho tôi từng chi tiết trong bức h́nh tại mặt sau tờ tiền 2.000 đồng đều trùng khớp với bối cảnh hiện tại của phân xưởng dệt. Tất cả đều không mấy thay đổi dù đă trải qua nhiều năm trời. Tại đây, ông Đặng gọi những người công nhân già lại rồi hỏi về 3 nữ nhân công trong tờ tiền. Một cuộc truy t́m 3 người phụ nữ bí ẩn nhanh chóng lan toả toàn khu sản xuất. Nh́n cảnh ấy, chúng tôi nghĩ ḿnh đă may mắn, có lẽ chỉ một lúc nữa thôi, 3 người phụ nữ bí ẩn mà tôi muốn gặp sẽ xuất hiện.
Nhưng rồi nguyên cả buổi sáng trôi qua, 3 nữ công nhân bí ẩn kia vẫn mất hút. Đầu giờ chiều, ca làm việc mới bắt đầu. Chúng tôi lại tiếp tục kiếm t́m 3 người công nhân bí ẩn. Lần này ông Đặng c̣n lấy điện thoại liên hệ với hàng chục công nhân đă nghỉ hưu. Bao nhiêu cuộc điện thoại ông Đặng gọi đi là bấy nhiêu hi vọng chúng tôi ấp ủ. Nhưng tất cả chỉ nhận được những câu trả lời: "Tôi không rơ... Tôi cũng không nhớ...". Họa lắm mới có người an ủi: "Có khi họ là những công nhân vẫn đang làm việc trong nhà máy mà năm đó được chụp ảnh rồi vẽ h́nh lên tiền nhưng họ không biết".
Không t́m được 3 nữ công nhân này, gương mặt Phó Giám đốc Bùi Văn Đặng sụp xuống. Kéo tôi về pḥng làm việc của ḿnh, ông Đặng giăi bày: "Khoảng thời gian Nhà máy Sợi Nam Định được chụp h́nh đưa lên tờ tiền 2.000 đồng là cuối những năm 80. Lúc đó đất nước đang trong giai đoạn đổi mới, không khí lao động xây dựng xă hội chủ nghĩa được phát động trong toàn nhà máy. Khi ấy chúng tôi liên tục được các đoàn làm phim, nhà báo về thăm. Đoàn nào về cũng ghi h́nh, chụp ảnh... Đúng là ngày đó công nhân và nhà máy được chụp ảnh, vẽ h́nh nhiều quá nên chẳng ai để ư...".
Vậy là chúng tôi phải tạm chia tay mà vẫn chưa t́m được 3 người phụ nữ may mắn được vẽ h́nh lên tờ tiền 2.000 đồng.
Bản vẽ có bối cảnh 3 nữ công nhân cùng dây chuyền sản xuất tại nhà máy Sợi Nam Định vẫn đang được hoạ sỹ Quế lưu giữ.
Họa sỹ thiết kế cũng không biết
Chúng tôi rời Nam Định nhưng ư nghĩ t́m gặp 3 người phụ nữ được đưa h́nh lên tờ tiền 2.000 đồng vẫn chưa nguôi ngoai. Một trong những manh mối có thể t́m ra được 3 nhân vật bí ẩn ấy là họa sỹ thiết kế đồng tiền này. Theo tài liệu lưu giữ tại Ngân hàng Nhà nước, Họa sỹ Phạm Văn Quế là người trực tiếp thiết kế mặt sau của tờ tiền 2.000 đồng. Ngày đó, ông Quế đang ở tuổi ngoài 40 và công tác tại Tổ họa sỹ, Pḥng Thiết kế mẫu (Cục Phát hành tiền tệ và Kho quỹ, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam). Tổ họa sỹ của ông có 7 người.
Bây giờ, họa sỹ Phạm Văn Quế đă nghỉ hưu, nhưng ông vẫn c̣n minh mẫn lắm. Chúng tôi hỏi ông: "Bác thiết kế mặt sau tờ tiền 2.000 đồng có bối cảnh là 3 nữ công nhân Nhà máy Sợi Nam Định. Đây là 3 nhân vật có thật hay chỉ là 3 nhân vật được vẽ theo trí tưởng tượng?".
Hoạ sỹ Phạm Văn Quế, người đă thiết kế mặt sau của tờ tiền 2.000 đồng. Ảnh: Quốc Hưng
Họa sỹ Quế cho hay: "Tưởng tượng ra nhân vật làm sao được. Tôi phải có h́nh mẫu cụ thể mới thiết kế được tờ tiền. Đó là 3 nhân vật có thực, không phải tưởng tượng hay hư cấu ǵ cả. Đầu năm 1988, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ra quyết định sẽ phát hành tờ tiền mệnh giá 2.000 đồng. Khi ấy tôi cùng 6 họa sỹ trong tổ được giao nhiệm vụ t́m và lựa chọn những bức ảnh để thiết kế mặt sau cho tờ tiền. Những bức ảnh được chọn lựa phải có tiêu chí phù hợp với bối cảnh đất nước lúc bấy giờ và phù hợp với mệnh giá tờ tiền chuẩn bị phát hành".
Với tiêu chí ấy, tất cả các họa sỹ trong tổ cứ thế đi t́m ảnh. 7 họa sỹ phải t́m 7 ảnh mẫu khác nhau để thiết kế lên tờ tiền. Mẫu thiết kế của họa sỹ nào xuất sắc và phù hợp với tiêu chí sẽ được lựa chọn làm mặt sau cho tờ tiền 2.000 đồng. Có rất nhiều bối cảnh của đất nước được tổ họa sỹ quan tâm. Có người chọn bối cảnh Nhà hát lớn Hà Nội, có người lại chọn Hồ Gươm với Tháp Rùa, thậm chí Nhà máy đồ hộp Hải Pḥng cũng đă được một số họa sỹ để ư.
"Về phần ḿnh, tôi sang kho ảnh của Thông tấn xă Việt Nam để lựa chọn. Tôi miệt mài t́m kiếm cả tuần trời, cuối cùng cũng t́m được 2 bức ảnh chụp về Nhà máy Sợi Nam Định. Một bức chụp về dây chuyền sản xuất sợi, bức ảnh c̣n lại là chụp về 3 nữ công nhân trẻ đang thao tác trên dây chuyền. Cầm trên tay 2 bức ảnh, tôi ưng ư ngay và linh cảm rất rơ, đây sẽ là bức h́nh được lựa chọn để in lên tờ tiền 2.000 đồng", ông Quế nhớ lại.
Theo Phó GĐ Bùi Văn Đặng, khu dây chuyền này chính là bối cảnh đă được hoạ sỹ Phạm Văn Quế thiết kế lên mặt sau tờ tiền 2.000 đồng.
"Vậy 3 nữ công nhân đó là ai và đang sống ở đâu?". Giật ḿnh trước câu hỏi này, ông Quế tư lự: "Việc thiết kế tiền phải bảo mật cao độ. Khi làm thủ tục xin 2 bức ảnh từ Thông tấn xă Việt Nam, tôi chỉ khai báo một lư do đại khái cho hợp lệ chứ không thể đưa lư do chính xác. Việc xin tên tác giả của 2 bức ảnh cũng như các nhân vật trong ảnh tôi cũng chẳng kịp làm". Vậy là họa sỹ Phạm Văn Quế cũng không biết 3 người công nhân được in h́nh lên tờ tiền 2.000 đồng kia là ai. Tính chất bảo mật của công việc thiết kế tiền đă không cho ông làm việc đó.
Hoạ sỹ Phạm Văn Quế, người đă thiết kế mặt sau của tờ tiền 2.000 đồng.
Sau khi mang 2 bức ảnh về tŕnh, hoạ sỹ Quế được chấp thuận dùng để thiết kế lên mặt sau của tờ tiền 2.000 đồng. Nhiệm vụ của ông là lồng ghép, vẽ lại 2 bức ảnh trên thành một. Bức h́nh mới được vẽ ra phải có các chi tiết hài hoà cân đối và không phức tạp. Ông Quế đă mất nhiều tháng trời ngồi vẽ rồi ghép 2 bức ảnh lại với nhau. Ông miệt mài vẽ đến độ thuộc ḷng từng chi tiết trong 2 bức ảnh, từng nét mặt của 3 cô công nhân. Nhưng họ là ai, th́ ông đành chịu! Ông chỉ biết họ là những người thợ dệt của Nhà máy Sợi Nam Định.
Đến nay, tờ tiền 2.000 đồng đă phát hành được 23 năm. Nhưng 3 nữ công nhân được vinh dự in h́nh lên đó vẫn là một bí ẩn.
Theo Giadinh
Cô gái 'bí ẩn' trên tờ tiền 2.000 đồng
