- Trong dịp rằm tháng 7 năm nay, tại một số địa phương ở miền Nam đă xảy ra hiện tượng đi cướp mâm cỗ của cô hồn. Họ xô đẩy, giằng giật nhau cướp bất kỳ thứ ǵ trên mâm cúng (cả mâm cỗ chưa được tiến cúng) tạo ra cảnh hỗn loạn.
PV đă có cuộc trao đổi với TS. Xă hội học Trịnh Hoà B́nh (Viện Nghiên cứu Xă hội học) để lư giải hiện tượng bất thường này.
Không biết thương chúng sinh sẽ thành vô đạo
Việc một số người dân thiếu ư thức đi cướp đồ cúng cô hồn tại một số tỉnh miền Nam có thể nói là "xưa nay hiếm". Ông suy nghĩ thế nào trước hiện tượng phản cảm và có thể nói là đau ḷng này?
Đây là xu hướng phàm tục, tầm thường hoá ngày lễ Vũ Lan và nghi thức lễ cúng chúng sinh. Nghi thức này có từ ngàn xưa để biểu dương tinh thần đạo nghĩa của con người Việt c̣n thương đến kẻ khó, thương đến 10 loại chúng sinh. Đó là những người yếu thế ở trong xă hội, trong cộng đồng. Trong lịch sử văn hoá Việt đă từ lâu tồn tại điều này, quan tâm đến việc cúng sản vật cho những loại chúng sinh yếu thế bày tỏ sự nhân văn. Điều này đă thấm nhuần lớp lớp thế hệ người Việt bởi nó là một mỹ tục, một giá trị đạo đức trong giá trị đạo lư của con người.
Hàng trăm người đang xông vào cướp đồ lễ cúng cô hồn
Con người ở xă hội hiện đại ngày nay đang tầm thường nghi thức cúng cô hồn. Họ coi đó là một nghi thức mang tính h́nh thức, xơ cứng. Họ không đọc được chiều sâu của những đạo nghĩa ấy. Xu hướng ngày nay của con người hiện đại là chú trọng đến vật chất.
Thậm chí tôi theo dơi trên các phương tiện thông tin đại chúng, có nhiều người lớn tỏ ra vui mừng hả hê với ǵ cướp được, thậm chí khoe khoang v́ ḿnh cướp được nhiều. Điều này cho thấy cuộc đời trần trụi của họ đă lấn át đạo lư, tâm linh, cho thấy con người hiện đại đang tiến dần đến chủ nghĩa thực dụng, chà đạp lên giá trị của cuộc đời. Một giá trị mà nhiều người theo đuổi muốn tạo ra cơ may, cơ hội, điều kiện để những người kém may mắn được hưởng phúc, sự quan tâm của đồng loại.
Điều này có đáng lo ngại không, thưa ông?
Tôi thấy đó là điều báo động v́ khi người ta không c̣n coi trọng đến những cô hồn, chúng sinh đáng thương th́ người ta sẵn sàng hành xử ác với nhau trong cuộc đời thực. Và thực tế, ở đâu đó trong xă hội con người đă hành xử tuỳ tiện, cơ học với nhau. Đó là tiếng chuông cảnh tỉnh của con người trong mối quan hệ người với người, con người với xă hội. Họ đang sống cuộc đời phàm tục lấn át đi phần nghĩa.
“Thói đời trần trụi lấn át giá trị đạo lư, mỹ tục”
Có điều, trước đây người làm lễ cúng cô hồn cũng chỉ với những "sản vật" rất b́nh dị như bỏng ngô, cháo hoa, quần áo giấy chứ không "mâm cao cỗ đầy" như hiện nay. Vậy người làm lễ cúng cũng đang…khoe mẽ?
Ở đây cũng có tính hai chiều, cho dù người cúng có khoe mẽ, khoe sang giàu th́ ư nghĩa của vật phẩm đưa ra cung tiến cô hồn, chúng sinh vẫn bao hàm ư nghĩa nhân văn. Nhưng những người đi cướp, những người trần trụi trong cuộc đời thực cướp giật sản vật cúng mang tính chất tiêu dùng nên họ mới hồ hởi như vậy. Tuy nhiên, cũng có thể nh́n nhận, họ đang đóng vai người trừng phạt những kẻ đạo đức giả, những kẻ khoe mẽ, những kẻ cúng "mâm cao cỗ đầy" ngày một nhiều hơn, phong phú hơn thay v́ những sản vật ngày xưa cúng chỉ mang tính chấm phá, giản dị.
TS. xă hội học Trịnh Hoà B́nh
Người đi cướp lễ cũng đang ngộ nhận chính ḿnh. Họ cho rằng, ḿnh đang lật mặt thật của những kẻ đạo đức giả. Nhưng dù nói như thế nào đi chăng nữa, ở đây vẫn thể hiện xu hướng trần trụi hoá tín ngưỡng, phong tục đă tồn tại thành một nét đẹp văn hoá.
Ngày xưa, tục đi cướp sản vật cúng lễ cô hồn cũng có, nhưng họ muốn cướp một chút mang về mong t́m thấy sự may mắn cho người gặp "sự cố" hay bất hạnh trong đời thực?
Trường hợp ấy không bao hàm nghĩa cướp bóc- cướp lấy được mà họ mong giành giật lấy cơ may trong đời thực thiếu may mắn. Ởở đây, họ không nhắm đến những ư nghĩa tuyệt đối của vật chất, sự tiêu dùng mà họ hướng đến niềm tin. C̣n trong trường hợp này, họ cướp v́ sự tiêu dùng, v́ sản vật có giá trị hơn.
Cụ thể, ông gọi tên hiện thực này là ǵ?
Điều này cũng cảnh tỉnh đối với những người đang chạy theo giá trị giả. Họ làm điều không tốt, bỗng dưng có lúc giật ḿnh thảng thốt rồi chạy theo kiểu "có thờ có thiêng, có kiêng có lành". Chính v́ thế, phần trưởng giả, khoe mẽ trong người cúng lễ đă lấn át giá trị tốt đẹp thuở nào của con người ta đoái thương đến thân phận cầu bơ, cầu bất.
Hành động này cho thấy người đi cướp đồ cúng lễ cũng đă không tin có những cô hồn?
Với người cướp giật, họ xem thường và cho rằng không c̣n tồn tại điều thực sự ư nghĩa của lễ cúng cô hồn nữa. Cho dù, ở họ có một sự mường tượng xa xôi th́ cũng không chiến thắng được những cám dỗ vật chất đời thường để nín nhịn, hy sinh nhằm nâng cao những giá trị tốt đẹp của một tập tục.
Báo động sự xuống cấp đạo đức
Nghĩa là lễ cúng cô hồn hiện nay không c̣n mang những giá trị nhân văn cao đẹp mà ông cha ta xưa vẫn làm?
Đúng vậy, nó đang bị dung tục hoá đi. Nó nặng tính khoe mẽ, trưởng giả học làm sang. Cúng để khoe hay, khoe giàu hơn người khác. Mà không chừng có người cứ cúng mà chẳng hiểu ư nghĩa của lễ cúng ấy như thế nào.
Mà cứ theo đà khoe mẽ, trần trụi như hiện nay, liệu sau này có c̣n mỹ tục cúng cô hồn?
Hiện tượng nào trong xă hội cũng có cơ chế tự điều chỉnh. Hiện tượng tranh cướp trần trụi, dung tục hoá nghi lễ và cả những người khoe mẽ cúng bằng "mâm cao cỗ đầy" sẽ tự điều tiết. Chẳng ai dại ǵ cứ măi mang đồ nhà đi cho người khác cướp dù có giàu đến đâu.
Có ư kiến cho rằng, đời sống xă hội của người dân đang khó khăn nên họ muốn cướp đồ cúng lễ để mong t́m sự may mắn trong công việc, trong kiếm tiền hàng ngày?
Hiện tượng này không thể đọc và hiểu như thế được. Họ đă tầm thường hoá, cướp lấy vật chất với ư nghĩa tiêu dùng th́ không bao giờ nghĩ là cướp cơ may để phát triển. Người tự trọng không làm như thế. Chỉ có người Việt Nam ḿnh mới có tṛ đi ăn cơm tế bần cho dù mức sống không đến mức phải đến nỗi ấy. Người Việt ḿnh thực dụng lớn lắm, cứ cái ǵ phát không, dù không đúng hoàn cảnh của ḿnh... vẫn thích. Đấy là sự rối loạn về giá trị, xuống cấp về đạo đức trong một bộ phận xă hội của chúng ta hiện nay.
Xin cảm ơn ông!
Theo Vương Hà
(Người đưa tin)
Mỹ tục đang bị dung tục hoá
