Robot chiến đấu của Ukraine báo hiệu điều gì cho tương lai chiến tranh?

[Romano]

Sự xuất hiện của “binh sĩ robot” trên chiến trường Ukraine đang mở ra một kỷ nguyên chiến tranh mới, nơi máy móc không chỉ hỗ trợ mà dần tham gia trực tiếp vào các quyết định sống còn.Theo kênh Al Jazeera, một đoạn video lan truyền gần đây gợi lên hình ảnh như trong trò chơi điện tử: ba binh sĩ, khoác áo ngụy trang trắng giữa khung cảnh đổ nát, bước ra khỏi con hẻm với hai tay giơ cao đầu hàng. Trước mặt họ không phải là con người, mà là một khẩu súng máy gắn trên hệ thống robot mặt đất. Theo thông tin do công ty quốc phòng DevDroid công bố, đây là khoảnh khắc binh sĩ Nga bị bắt giữ bởi một robot điều khiển bằng trí tuệ nhân tạo (AI).

Chiến trường đang thay đổi nhanh chóng

Tháng 4 vừa qua, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy cho biết lần đầu tiên kể từ khi xung đột nổ ra, một vị trí của đối phương đã bị chiếm giữ hoàn toàn bởi các nền tảng không người lái, bao gồm hệ thống mặt đất và thiết bị bay không người lái. Ông tiết lộ chỉ trong ba tháng, các hệ thống robot đã thực hiện hơn 22.000 nhiệm vụ ở tiền tuyến.

Trên thực tế, việc sử dụng robot trong quân sự không phải là điều mới. Trước đây, chúng chủ yếu phục vụ rà phá bom mìn hoặc trinh sát. Tuy nhiên, tại Ukraine, vai trò của chúng đã mở rộng đáng kể. Một số đơn vị cho biết tới 70% nhu yếu phẩm tiền tuyến như đạn dược, lương thực và thiết bị y tế hiện được vận chuyển bằng robot thay vì binh sĩ. Các hệ thống này cũng tham gia sơ tán thương binh khỏi những khu vực nguy hiểm.

Những thay đổi này phản ánh một xu hướng lớn hơn đang diễn ra trong chiến tranh hiện đại, nơi công nghệ không chỉ hỗ trợ mà dần thay thế con người trong nhiều khâu quan trọng.

Từ UAV đến chiến tranh AI

Cuộc tranh luận về vai trò của AI trong chiến tranh thực chất đã bắt đầu từ đầu những năm 2000, khi Mỹ triển khai thiết bị bay không người lái trong các chiến dịch quân sự. Năm 2002, UAV MQ-1 Predator thực hiện một trong những cuộc không kích có mục tiêu đầu tiên tại Afghanistan, mở ra bước ngoặt trong cách tiến hành chiến tranh từ xa.

Từ đó, công nghệ này nhanh chóng lan rộng, đặc biệt trong các chiến dịch tại Pakistan, Yemen và Somalia. Tuy nhiên, với sự phát triển của AI, trọng tâm đã chuyển từ điều khiển từ xa sang khả năng tự động hóa: hệ thống có thể nhận diện mục tiêu, ưu tiên tấn công và hỗ trợ ra quyết định trên chiến trường.

Theo nhận định của chuyên gia AI Toby Walsh, đây là “cuộc cách mạng thứ ba của chiến tranh”, sau thuốc súng và vũ khí hạt nhân, khi máy móc ngày càng đóng vai trò trung tâm trong tác chiến.

Không chỉ trên bộ, xu hướng này còn lan sang các lĩnh vực khác. Tại Biển Đen, các UAV hải quân mang chất nổ đã làm thay đổi cục diện tác chiến trên biển. Trong khi đó, các hệ thống tự hành dưới nước đang được phát triển cho nhiệm vụ trinh sát, rà phá thủy lôi và phá hoại. Robot dạng “chó máy” cũng được thử nghiệm trong trinh sát và xử lý bom mìn, thậm chí một số phiên bản đã được trang bị vũ khí.

Sự xuất hiện của các hệ thống vũ khí tự động hoàn toàn, thường được gọi là “robot sát thủ”, đã làm dấy lên tranh luận gay gắt trên toàn cầu. Một báo cáo của Liên Hợp Quốc từng cho biết UAV Kargu-2 do Thổ Nhĩ Kỳ sản xuất có thể đã tự động phát hiện và tấn công mục tiêu tại Libya năm 2020 mà không cần sự can thiệp của con người.

Vấn đề cốt lõi nằm ở câu hỏi: máy móc có nên được trao quyền quyết định sinh mạng con người hay không. Theo giới chuyên gia, thay vì chỉ tập trung vào viễn cảnh hoàn toàn tự động, cần chú ý nhiều hơn đến các hệ thống bán tự động – nơi con người vẫn tham gia vào chu trình ra quyết định, dù ở mức độ hạn chế.

Ukraine - “phòng thí nghiệm” của chiến tranh tương lai

Các chuyên gia nhận định công nghệ và AI tự thân không mang tính nguy hiểm, mà rủi ro nằm ở cách con người sử dụng chúng. Tại Ukraine, robot không chỉ phục vụ chiến đấu mà còn được dùng để cứu hộ dân thường và hỗ trợ hậu cần trong những khu vực đầy mìn và rủi ro cao.

Tuy vậy, chiến trường Ukraine cũng đang trở thành một “bãi thử” cho các công nghệ quân sự thế hệ mới. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với cộng đồng quốc tế trong việc xây dựng khung pháp lý và quy chuẩn kiểm soát.

Các cuộc họp của Liên hợp quốc, bao gồm sáng kiến nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Giải trừ Quân bị Liên hợp quốc (UNIDIR), đang tập trung đánh giá tác động của AI đối với hòa bình và an ninh toàn cầu. Dù chưa có sự đồng thuận hoàn toàn, nhiều quốc gia, đặc biệt ở khu vực Nam bán cầu, đã bắt đầu thúc đẩy các sáng kiến kiểm soát.

Theo giới chuyên gia, lịch sử cho thấy các công nghệ quân sự mới, như vũ khí hóa học, từng gây lo ngại tương tự nhưng cuối cùng vẫn được đưa vào khuôn khổ quản lý quốc tế, dù chưa hoàn hảo. Với AI, quá trình này có thể lặp lại, nhưng tốc độ phát triển công nghệ đang khiến thách thức trở nên phức tạp hơn bao giờ hết.

Trong bối cảnh đó, những “binh sĩ robot” trên chiến trường Ukraine không chỉ là công cụ tác chiến, mà còn là dấu hiệu rõ ràng cho thấy chiến tranh tương lai đang đến gần, nơi ranh giới giữa con người và máy móc ngày càng mờ nhạt.