NATO đổ vỡ chỉ tính bằng ngày?

[PinaColada]

Khi Washington dọa trừng phạt đồng minh còn EU gấp rút kích hoạt cơ chế phòng thủ riêng, NATO đối mặt khủng hoảng sâu nhất kể từ khi thành lập.


Bất đồng chiến lược và sức ép từ Washington khiến NATO đối mặt phép thử lịch sử. Ảnh: Reuters.
Liên minh quân sự xuyên Đại Tây Dương đang đối mặt với một trong những phép thử khắc nghiệt nhất trong lịch sử tồn tại hơn bảy thập kỷ, khi những rạn nứt giữa Mỹ và các đồng minh châu Âu ngày càng lộ rõ.

Trong bối cảnh xung đột với Iran làm bùng phát bất đồng chiến lược, Washington được cho là đang cân nhắc các biện pháp trừng phạt nội bộ NATO, trong khi Liên minh châu Âu (EU) lại gấp rút xây dựng kịch bản phòng thủ riêng - một dấu hiệu cho thấy niềm tin vào cấu trúc an ninh truyền thống đang lung lay.

Bất đồng nghiêm trọng
Theo các nguồn tin từ Washington, một email nội bộ cấp cao tại Lầu Năm Góc đã đề xuất loạt phương án nhằm gây sức ép lên các đồng minh NATO bị cho là không hỗ trợ đầy đủ cho chiến dịch quân sự của Mỹ trong cuộc chiến với Iran.

Trong số các kịch bản gây chú ý nhất có khả năng đình chỉ Tây Ban Nha khỏi liên minh - một động thái chưa từng có tiền lệ - và xem xét lại lập trường của Mỹ đối với chủ quyền của Anh tại quần đảo Falkland - vùng lãnh thổ vẫn còn tranh chấp với Argentina.

Động thái này, nếu xảy ra, không chỉ ảnh hưởng đến quan hệ Mỹ - Anh mà còn gửi đi tín hiệu rộng hơn về việc Washington sẵn sàng sử dụng các “đòn bẩy địa chính trị” để gây sức ép với đồng minh, Reuters cho biết.

Trong bối cảnh Argentina dưới thời Tổng thống Javier Milei có quan hệ gần gũi với chính quyền Trump, kịch bản này càng trở nên nhạy cảm. Dù vậy, giới phân tích nhận định đây chủ yếu là công cụ gây sức ép hơn là một thay đổi chính sách thực chất trong ngắn hạn.

Đề xuất đình chỉ Tây Ban Nha khỏi NATO, dù được đánh giá là khó khả thi về mặt pháp lý do hiệp ước sáng lập không có cơ chế này, vẫn mang ý nghĩa biểu tượng mạnh mẽ. Nó phản ánh thông điệp cứng rắn của Mỹ: NATO không thể là “con đường một chiều”, nơi Washington gánh phần lớn trách nhiệm trong khi các đồng minh hưởng lợi nhưng né tránh nghĩa vụ.

Phản ứng trước thông tin này, Thủ tướng Sánchez khẳng định Madrid vẫn là thành viên trung thành của NATO, đồng thời nhấn mạnh Tây Ban Nha chỉ hành động dựa trên các lập trường chính thức, phù hợp với luật pháp quốc tế. Ông cũng tiếp tục chỉ trích chiến lược sử dụng vũ lực tại Trung Đông, cho rằng điều này chỉ làm gia tăng bất ổn khu vực.

Những đề xuất này được cho là xuất phát từ sự thất vọng ngày càng lớn trong chính quyền Tổng thống Donald Trump, khi nhiều quốc gia châu Âu từ chối cho phép Mỹ sử dụng căn cứ quân sự, không phận và quyền tiếp cận hậu cần - được gọi chung là ABO (Access, Basing, Overflight) - phục vụ cho các hoạt động quân sự nhằm vào Iran. Trong đánh giá của giới hoạch định chính sách Mỹ, đây là những điều kiện tối thiểu mà một liên minh quân sự như NATO cần đảm bảo.

Không chỉ dừng lại ở vấn đề hậu cần, Washington còn bất bình trước việc các đồng minh không tham gia các chiến dịch bảo đảm an ninh hàng hải, đặc biệt là tại eo biển Hormuz - tuyến vận tải năng lượng chiến lược của thế giới, vốn bị gián đoạn sau khi xung đột Iran bùng phát.

Ông Trump đã nhiều lần công khai chỉ trích NATO là “đáng thất vọng”, đồng thời đặt câu hỏi về giá trị thực chất của liên minh nếu các thành viên không sẵn sàng đứng cùng Mỹ trong những thời điểm then chốt. Thậm chí, ông còn úp mở khả năng Mỹ rút khỏi NATO - một kịch bản có thể làm thay đổi toàn bộ cấu trúc an ninh toàn cầu.

Tuy vậy, theo các nguồn tin, email nội bộ của Lầu Năm Góc chưa đề xuất trực tiếp việc Washington rời khỏi NATO hay đóng cửa các căn cứ quân sự tại châu Âu. Dù vậy, việc các phương án trừng phạt được đưa ra thảo luận ở cấp cao cho thấy mức độ nghiêm trọng của bất đồng hiện nay.

EU kích hoạt “kế hoạch B” an ninh
Trong khi NATO đối mặt với áp lực nội bộ, EU đang âm thầm chuẩn bị một phương án dự phòng. Lãnh đạo các nước thành viên đã thống nhất giao Ủy ban châu Âu xây dựng kế hoạch cụ thể nhằm triển khai Điều 42.7 - điều khoản hỗ trợ lẫn nhau trong hiệp ước của khối, theo Guardian.

Theo quy định này, nếu một quốc gia thành viên bị tấn công, các nước còn lại có nghĩa vụ hỗ trợ “bằng mọi phương tiện trong khả năng”. Tuy nhiên, khác với Điều 5 của NATO, cơ chế này chưa từng được chuẩn hóa về quy trình vận hành và mới chỉ được kích hoạt một lần duy nhất sau loạt tấn công khủng bố tại Paris năm 2015.

Chính sự thiếu chi tiết từng được xem là lợi thế linh hoạt, nay lại trở thành điểm yếu khi các nước EU lúng túng trong việc xác định ai sẽ hành động trước, hỗ trợ ở mức độ nào và theo cơ chế phối hợp ra sao.

Các quan chức châu Âu cho biết một “sổ tay vận hành” đang được xây dựng nhằm giải đáp những câu hỏi này, đồng thời đảm bảo EU có thể phản ứng nhanh chóng trong trường hợp khẩn cấp. Dự kiến, các cuộc diễn tập giả định sẽ được tổ chức trong thời gian tới để kiểm tra tính khả thi của cơ chế.

Sự dịch chuyển chiến lược của EU phản ánh một mối lo ngày càng rõ rệt: liệu Mỹ có còn là trụ cột an ninh đáng tin cậy đối với châu Âu?

Những phát biểu cứng rắn của Tổng thống Trump đã khiến nhiều lãnh đạo châu Âu đặt câu hỏi về mức độ cam kết của Washington đối với Điều 5 - nguyên tắc cốt lõi của NATO, quy định một cuộc tấn công vào một thành viên sẽ được coi là tấn công vào toàn bộ liên minh.

Ngay cả những quốc gia thân Mỹ như Ba Lan cũng bày tỏ hoài nghi. Giới quan sát cho rằng, nếu niềm tin vào “ô bảo hộ an ninh” của Mỹ suy giảm, châu Âu sẽ buộc phải đẩy nhanh quá trình tự chủ chiến lược - điều vốn được bàn luận nhiều năm nhưng chưa có bước tiến đáng kể.

Tuy nhiên, EU cũng ý thức rõ rằng mình chưa thể thay thế NATO trong vai trò phòng thủ tập thể. Do đó, cách tiếp cận hiện nay không phải là thay thế, mà là bổ sung. EU sẽ tận dụng các công cụ như trừng phạt kinh tế, hỗ trợ tài chính và viện trợ nhân đạo để tăng cường năng lực ứng phó trong các tình huống khủng hoảng.

Cuộc khủng hoảng hiện tại cho thấy NATO không chỉ đối mặt với các thách thức bên ngoài, mà còn đang bị thử thách từ chính nội bộ. Sự khác biệt về lợi ích chiến lược, mức độ sẵn sàng can dự quân sự và quan điểm về vai trò của Mỹ đang tạo ra những đường nứt ngày càng sâu.

Dù liên minh này vẫn giữ vai trò trung tâm trong cấu trúc an ninh phương Tây, những diễn biến gần đây cho thấy một thực tế mới: NATO không còn là một khối thống nhất tuyệt đối như trước.

VietBF@ sưu tập