Ukraine Sống trong bóng tối 16 giờ mỗi ngày: Ukraine mùa đông lạnh và cuộc chiến ‘bóp nghẹt điện, nước, hơi ấm’

[Gibbs]

Có những người rời Kyiv để trốn tiếng pháo. Nhưng có những thứ, dù bạn chạy tới tận phía tây đất nước, vẫn tìm đến được: bóng tối, cái lạnh, và tiếng gầm đơn điệu của máy phát điện.

Liudmyla Shramko, 40 tuổi, rời thủ đô Ukraine năm 2024 cùng hai cô con gái sinh đôi còn đỏ hỏn. Khi ấy, lý do nghe rất “đời”: tránh pháo kích và những đợt cúp điện kéo dài. Chị nghĩ chỉ cần đổi thành phố là đổi số phận. Nhưng một năm sau, điều mà chị sợ nhất lại “đuổi kịp” chị ở miền tây: những ngày mất điện tới 16 giờ, và mùa đông thì lạnh đến mức điện tắt là hơi ấm cũng tắt theo.

Mùa hè 2024: 40 độ C và hai ngày “bất ngờ tắt thở”
Shramko vẫn nhớ như in mùa hè 2024 ở Kyiv, có một đợt mất điện không báo trước kéo dài hai ngày, đúng lúc nhiệt độ lên tới 40°C. Với người lớn đã khổ, với trẻ nhỏ thì gần như là một bài kiểm tra sức chịu đựng.

Không có điều hòa. Không nấu nướng được. Thang máy tắt, mỗi lần bế con lên xuống cầu thang là một lần thở dốc. Chị nói “cực kỳ khó” khi phải xoay xở trong một căn hộ nóng như lò hấp, nơi mọi thứ vốn bình thường nhất—ánh sáng, bếp, nước nóng—bỗng biến thành điều xa xỉ.

Và đó là khoảnh khắc Shramko quyết định: phải đi.

Đi về phía tây: tìm căn hộ “chống blackout” như tìm một chiếc phao
Khi chuyển đến Kamianets-Podilskyi ở miền tây Ukraine, Shramko mang theo một “danh sách sinh tồn” mà trước chiến tranh chị chưa bao giờ tưởng tượng: căn hộ phải có bếp gas, phải có những tiện ích giúp chống chịu khi mất điện.

Chị và chồng không tìm nhà theo tiêu chí đẹp—mà theo tiêu chí “có sống nổi không”. Hai bé song sinh Oleksandra và Yelizaveta khi ấy mới một tuổi. Với trẻ con, bóng tối không chỉ đáng sợ vì thiếu đèn, mà vì mọi thói quen bị bẻ gãy: ăn, tắm, giặt, sưởi, ngủ… tất cả đều lệ thuộc vào một công tắc.

Nhưng rồi mùa đông đến. Và cú đấm thật sự của blackout nằm ở mùa đông.

Mất điện mùa đông: khi công tắc tắt là lò sưởi cũng tắt
Ở nhiều gia đình Ukraine, khi điện bị cắt, hệ thống sưởi cũng ngừng hoạt động. Điều đó có nghĩa là không chỉ “tắt đèn”—mà là tắt luôn hơi ấm. Cái lạnh không tranh cãi, không thương lượng. Nó chui qua mọi khe cửa, nằm dưới sàn nhà, và lặng lẽ đánh gục người ta bằng mệt mỏi.

Trong những tuần gần đây, Nga gia tăng các đợt tấn công vào hạ tầng năng lượng Ukraine bằng drone và tên lửa, lặp lại chiến thuật từng dùng trong các mùa đông trước. Hệ quả là hàng chục ngàn người rơi vào cảnh vừa mất điện vừa mất sưởi giữa nhiệt độ đóng băng. Tổng thống Volodymyr Zelensky mô tả mục tiêu của các đợt đánh này là “tạo hỗn loạn và gây áp lực tâm lý lên dân chúng”.

Và áp lực ấy không phải là câu chữ trên truyền hình. Nó là cái cảm giác mỗi ngày phải hỏi: hôm nay được sáng mấy tiếng?

Kyiv ngày 27/12: hơn 40% nhà dân không có sưởi
Những đợt tấn công lớn vào Kyiv ngày 27/12 khiến hơn 40% các tòa nhà dân cư ở thủ đô bị mất sưởi. Thống kê cho thấy trong tháng 12, trung bình cư dân Kyiv không có điện khoảng 9,5 giờ mỗi ngày. Khi cả hệ thống năng lượng bị căng như dây đàn, các công ty điện lực buộc phải áp dụng hình thức cúp điện luân phiên theo lịch—và đời sống người dân bị điều khiển bởi lịch ấy như một cuốn “thời khóa biểu bắt buộc”.

Một ngày không còn chia theo sáng-trưa-chiều-tối, mà chia theo: “có điện” và “không có điện”.

Thành phố tối, và con người học cách sống như thói quen mới
Trong các thành phố Ukraine, đèn đường bị hạn chế tối đa mỗi khi blackout. Buổi tối không còn là “đi dạo”—mà là “đi trong bóng”. Ở Kamianets-Podilskyi, Shramko nói buổi tối gần như không sáng. Vợ chồng chị đưa con ra ngoài vào buổi sáng, trước khi trời sập tối. Hai bé sinh đôi giờ đã quen tiếng máy phát đến mức ngủ ngon lành, dù tiếng gầm vẫn nện đều đều như một cái trống ở bên tai.

Ở nơi khác, người ta cũng hình thành những phản xạ rất đời thường: các bà mẹ có con nhỏ tranh thủ giặt thật nhiều đồ ngay khi điện vừa trở lại, vì không ai biết vài tiếng nữa có bị cắt tiếp không. Người lớn tuổi ngồi chờ điện để thang máy chạy lại, để họ có thể xuống dưới và “được ra ngoài một chút”. Có quán cà phê thay cả menu lẫn giá tùy lúc họ đang dùng điện lưới hay phải chạy máy phát diesel.

Chiến tranh, đôi khi không cần một tiếng súng trước mặt. Chỉ cần bạn phải trả thêm tiền cho một bữa ăn vì chiếc máy phát đang gồng gánh thay cho mạng lưới điện quốc gia.

Điều khó nhất không phải bóng tối, mà là sự bất định
Với nhiều người Ukraine, điều nặng nề nhất là không biết “lần tới sẽ ra sao”. Những cuộc tấn công liên tiếp khiến lịch cúp điện vốn đã chặt chẽ càng thêm mong manh. Shramko nói gia đình chị “luôn lo”, luôn nghĩ tới kịch bản xấu hơn: nếu mất điện hai, ba ngày liền thì sao? Nếu không sạc được pin thì sao?

Bởi pin bây giờ không chỉ để nghe nhạc. Pin là ánh sáng của đèn, là nguồn cho các trạm điện di động, là điện thoại, là laptop—là sợi dây liên lạc với thế giới. Khi không sạc được, người ta cảm giác mình bị cắt khỏi cả sự an toàn lẫn hy vọng.

Odesa đêm 13/12: “tận thế” không chỉ vì điện, mà vì nước cũng tắt
Không chỉ điện và sưởi bị cắt. Có lúc, nước cũng biến mất.

Một cuộc tấn công vào thành phố cảng Odesa trong đêm 12 rạng 13/12 không chỉ ảnh hưởng điện và sưởi, mà còn đánh vào hệ thống cấp nước. Một cư dân tên Valeriya mô tả đêm ấy “như tận thế”: tên lửa đạn đạo, drone Shahed, tiếng phòng không dội lại suốt đêm. Cô không ngủ, chỉ trốn trong hành lang.

Sau các đòn đánh, điện—nước—sưởi bị cắt ngay lập tức. Sáng hôm sau, cô ra quán cà phê để sạc điện thoại, để được ấm lên, và để ăn sáng vì ở nhà “không nấu được gì”. Bên ngoài, cả đèn giao thông cũng không hoạt động. Nhưng trớ trêu là quán cà phê cũng không có nước chạy, nhà vệ sinh tạm ngưng, nước máy miễn phí cũng không còn.

Trong một thành phố cảng, nơi con người quen nghe tiếng sóng, đêm ấy người ta lại nghe tiếng “khô” của vòi nước: vặn bao nhiêu cũng chỉ ra im lặng.

“Vòi sen bất khuất” và những điệu nhảy trong bóng tối
Giữa sự thiếu thốn, người Ukraine vẫn cố giữ lại một điều: cảm giác mình chưa bị khuất phục.

Pavlo Smyrnov, nghệ sĩ solo của Nhà hát Opera và Ballet Hàn lâm Quốc gia Odesa, đăng video một “vòi sen” tự chế: dùng cây nước văn phòng và một pin sạc dự phòng. Anh gọi đó là “vòi sen bất khuất”. Anh cũng đăng một video khác: nhảy cùng các con trong bóng tối giữa lúc blackout.

Có những điệu nhảy không nhằm giải trí. Nó giống như một lời thề lặng lẽ: “Chúng tôi vẫn ở đây.”

Trẻ em tập kiếm giữa bóng tối: sống tiếp, vì không sống thì biết làm gì?
Ở Kyiv, Oksana Daniluk—một bà mẹ ba con—kể rằng đứa con bảy tuổi của chị học đấu kiếm. Trường có máy phát, nhưng không máy phát nào “chịu nổi” 16 giờ mất điện. Mà trong tháng 12, những đợt cúp điện kéo dài 16 giờ đã trở nên tệ hơn.

Thiết bị đấu kiếm chuyên nghiệp có cảm biến, trúng là sáng. Không điện thì không gắn cảm biến được, huấn luyện viên phải đếm bằng mắt, bằng kinh nghiệm, bằng sự kiên nhẫn.

Daniluk nói một câu nghe vừa cứng cỏi vừa đau: cuộc sống không dừng lại khi đèn tắt. Trường vẫn tập luyện, vẫn đào tạo vận động viên. Trường nhạc vẫn chuẩn bị cho buổi hòa nhạc học kỳ. “Thiếu ánh sáng không phải lý do để ngừng sống.”

Thế hệ trẻ của Ukraine đang lớn lên trong một định nghĩa khác về bình thường: bình thường là biết cầm đèn pin để bước qua con đường tối.

“Đừng thương hại, hãy giúp”: lời nhắn gửi từ miền tây Ukraine
Ở Kamianets-Podilskyi, Shramko không muốn thế giới “thương” Ukraine theo kiểu xót xa rồi quay đi. Chị muốn sự hỗ trợ.

Chị nói, trong mọi hoàn cảnh, người Ukraine đang mạnh lên. Ở đâu cũng vậy, họ đều đang chiến đấu để được sống. Chiến tranh kéo dài bốn năm là quá nhiều; đến mức có lúc người ta “quên” cuộc sống trước đây từng dễ dàng thế nào. Nhưng Shramko tin dân tộc của chị là một dân tộc thông minh, và xứng đáng để thế giới cùng đứng quanh, cùng nâng đỡ, để vượt qua thời gian đen tối này.

Và có lẽ, đó là điều khiến câu chuyện về blackout ở Ukraine không chỉ là chuyện điện lực. Nó là câu chuyện về một dân tộc đang cố thắp sáng đời mình bằng những ngọn đèn pin nhỏ bé—trong khi bầu trời vẫn chưa thôi gầm rú.