Bất kỳ sự vật hay vấn đề nào cũng có thể được nh́n dưới nhiều khía cạnh. Mỗi khía cạnh tương ứng với một cách nh́n. Những cách nh́n ấy thường khác nhau, có khi mâu thuẫn nhau, đến nỗi người ngoài cuộc có thể tưởng rằng đối tượng của những cách nh́n ấy hẳn là nhiều sự vật khác nhau, dù thực ra chỉ là một sự vật hay một vấn đề duy nhất.
Chẳng hạn, khi nhiều người cùng chụp h́nh một căn nhà, người đứng phía trước chỉ chụp mặt trước căn nhà, người đứng phía sau chỉ chụp mặt sau, người bên trái chỉ chụp mặt trái, người bên phải chỉ chụp mặt phải, người trên máy bay chỉ chụp được phía trên căn nhà… Bất chợt coi những h́nh khác nhau ấy, hiếm ai nghĩ rằng chúng chỉ là một căn nhà duy nhất.
Nếu tất cả những người chụp h́nh ấy đều biết rằng căn nhà họ chụp là nhà của ông A, th́ khi được nh́n h́nh của nhau, ắt mỗi người sẽ suy nghĩ theo một trong hai cách sau:
- Có người cho rằng: “H́nh của tôi mới đúng là h́nh nhà ông A, v́ đích thân tôi đă đến tận căn nhà ấy để chụp mà! Những h́nh kia chắc chắn không phải nhà ông A, mà là một nhà khác”. Cách suy nghĩ này rất thường t́nh xảy ra khi thấy những h́nh của người khác rất khác với h́nh căn nhà mà ḿnh đă đích thân đến tận nơi để chụp. Cách suy nghĩ này dễ sẽ dẫn đến căi nhau, đả kích, nghi ngờ nhau là ngụy tạo, dối trá.
- Người hiểu biết hơn th́ nghĩ: “Căn nhà nào cũng phải có nhiều mặt khác nhau. H́nh của ḿnh chỉ là một mặt của căn nhà. H́nh của mấy người kia chắc cũng vậy. Nhờ xem h́nh của họ mà ḿnh có được cái nh́n toàn diện hơn về căn nhà của ông A”.
Tương tự như vậy, có rất nhiều cách nh́n khác nhau về hiện t́nh đất nước do nh́n từ nhiều vị thế khác nhau. Nhà chính trị nh́n khác nhà kinh tế, người trí thức nh́n khác người b́nh dân, bác nông phu khác với anh công nhân, bác sĩ khác với kỹ sư, người trong nước khác người hải ngoại, người Việt Nam khác với người nước ngoài, người nam nh́n khác người nữ, người trẻ khác với người già, người thuộc tổ chức này nh́n khác với người tổ chức khác… Từ những cách nh́n khác nhau ấy ắt sẽ dẫn đến những quan niệm khác nhau, quan điểm, lập trường, chủ trương, đường lối hành động khác nhau.
Trước những cách nh́n khác biệt và những hệ quả khác biệt ấy, người ta cũng sẽ phản ứng theo một trong hai cách sau đây:
1) Trước hết, phản ứng của những người quan niệm sự vật đơn diện, nghĩa là chỉ có một mặt là: Hễ thấy ai có cách nh́n, quan niệm, suy nghĩ, chủ trương khác ḿnh th́ lập tức cho rằng họ sai, v́ “chân lư chỉ có một”. Nghĩa là: một khi ḿnh thấy một vật nào là “lơm” mà có ai nói nó “lồi”, lập tức ḿnh quả quyết ngay 100% là họ sai. Từ đó ḿnh sẽ thuyết phục để họ nh́n giống ḿnh, chủ trương và quan điểm giống ḿnh. Thuyết phục không được th́ đâm ra đả kích, chê bai, bực bội, có thể đi đến chụp mũ, tẩy chay… Nếu ai cũng có thái độ này th́ kết cục sẽ là: không ai chấp nhận ai, đường ai nấy đi, không thể liên kết hay cùng chung một đường được, thậm chí c̣n loại trừ nhau!
Phản ứng kiểu này rất dễ đi đến độc đoán, cố chấp, từ đó thành độc tài, và hậu quả là chia rẽ.
2) C̣n phản ứng của những người quan niệm sự vật đa diện, tức có nhiều mặt là: Khi thấy ai có cách nh́n khác hoặc ngược với ḿnh liền nghĩ rằng: họ có thể cũng đúng, có thể họ thấy được những mặt khác của vấn đề mà ḿnh không thấy. Tương tự như trước một cái chén, ḿnh thấy rơ ràng nó “lơm”, nhưng khi có người lại bảo nó “lồi” th́ ḿnh nghĩ ngay rằng người ấy có thể đă nh́n cái chén từ một vị thế khác, và có thể họ cũng đúng không kém ǵ ḿnh. Trong chiều hướng này, Hermann Hesse viết: “Trong mọi sự thật, điều ngược lại cũng đúng không kém” (Câu chuyện của ḍng sông, lời Tất Đạt nói với Thiện Hữu).
Tuy nhiên, câu trên của Hermann Hesse cũng có những hạn chế. Nghĩa là: Giả như quan điểm của ta là đúng, th́ không phải bất cứ quan điểm nào khác, hoặc ngược với quan điểm của ta, cũng đều đúng cả. Trong số những quan điểm khác nhau, có những quan điểm đúng dù chúng nghịch nhau, nhưng vẫn có thể có những quan điểm sai. Chẳng hạn, với cái chén, người nói nó lơm, nó lồi, nó tṛn, nó h́nh bầu dục, nó h́nh vành khăn, nó h́nh-bán-nguyệt-liền-với-h́nh-chữ-nhật… đều đúng cả (*1); nhưng nói nó phẳng, nó h́nh chữ nhật hay h́nh ngôi sao th́ chắc chắn là sai. Tuy nhiên, bất kỳ một quan điểm nào, dù đúng tới đâu, nếu tự cho rằng ḿnh duy nhất đúng, th́ đó chính là điểm sai lầm của nó.
Nói chung, mỗi người thường chỉ nh́n thấy được một hoặc vài khía cạnh của vấn đề hay sự việc, chẳng mấy ai tự ḿnh thấy hết được mọi khía cạnh. Ai quan niệm thực tại đa diện cũng thường muốn thấy vấn đề cách toàn diện, nên sẵn sàng lắng nghe những quan điểm khác, kể cả những quan điểm ngược với ḿnh, đồng thời tự đặt ḿnh vào vị thế của người khác để nh́n vấn đề theo cách của người khác. Nhờ vậy, họ thấy được sự hợp lư của những quan điểm khác, thấy được lư tất nhiên tại sao những người có quan điểm khác lại quan điểm như vậy. Cuối cùng họ nhận ra những quan điểm ấy chẳng những không chống lại mà c̣n bổ túc cho quan điểm của ḿnh. Nhờ đó họ có cái nh́n tổng hợp, đầy đủ, sáng suốt hơn về vấn đề được đề cập.
Quan niệm thực tại đa diện và đa dạng dễ dẫn tới tinh thần đa nguyên, là sẵn sàng chấp nhận và cho phép người khác được quan niệm, chủ trương khác với ḿnh. Đó là bản chất của dân chủ đa nguyên, rất cần thiết cho một xă hội dân chủ, và cho tất cả những ai đang tranh đấu cho dân chủ. Chỉ những ai quan niệm thực tại là đa diện vàđa dạng mới xây dựng được xă hội dân chủ đích thực và mới đoàn kết được với nhau. C̣n những ai quan niệm thực tại đơn diện và đơn dạng, họ khó mà đoàn kết với nhau, có thể họ là những nhà đấu tranh dân chủ trong hiện tại, nhưng họ dễ dàng trở thành những nhà độc tài khi họ nắm được quyền lực trong tay.
Houston, ngày 26/6/2011
© Nguyễn Chính Kết
© Đàn Chim Việt
Quan niệm đa diện cần thiết cho đấu tranh dân chủ
