ĐÀM PHÁN HOA KỲ SỤP ĐỔ, QUYỀN LỰC THẬT SỰ KHÔNG NẰM TRONG PHÒNG HỌP

[nguoiduatinabc]

Chỉ vài giờ sau khi các cuộc đàm phán tại Islamabad tan vỡ, Tổng Tư lệnh lực lượng IRGC Ahmad Vahidi đã công khai tuyên bố: “Lãnh tụ tối cao còn chưa được an táng, vậy mà Ghalibaf đã bắt tay với những kẻ đã giết ông.”

Ghalibaf là người dẫn đầu phái đoàn Iran. Ông ngồi đối diện với Phó Tổng thống Hoa Kỳ JD Vance suốt 21 giờ, mang theo khuôn khổ 10 điểm, và công khai tuyên bố Iran có “thiện chí nhưng không có niềm tin.” Tuy nhiên, chính vị chỉ huy quân sự kiểm soát eo biển Hormuz, điều hành hệ thống thu phí, kiểm soát hành lang thủy lôi, và nắm giữ 900 pound uranium làm giàu lại công khai cáo buộc ông phản bội chỉ vì bắt tay với Phó Tổng thống Hoa Kỳ.

Đây không phải là bất đồng nội bộ kín đáo. Đây là một tuyên bố công khai, có chủ ý, nhằm gửi thông điệp đồng thời đến Tehran lẫn Washington.

Trước khi đàm phán bắt đầu, Ahmad Vahidi đã hành động nhằm hạn chế quyền lực của Ghalibaf. Theo các phúc trình của Iran International và Critical Threats ngày 10 tháng 4, Vahidi đã thúc đẩy việc đưa Mohammad-Bagher Zolghadr, Tổng Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao và là đồng minh của ông, vào phái đoàn. Ông đồng thời cấm tuyệt đối việc thảo luận về chương trình hỏa tiễn của Iran. Tư lệnh lực lượng không gian IRGC cũng phát đi cảnh báo tương tự rằng năng lực hỏa tiễn là điều không thể thương lượng.

Phái đoàn Iran đến Islamabad không phải là một tập thể thống nhất. Đó là một nhóm đàm phán hoạt động dưới quyền phủ quyết quân sự của một cơ chế không trực tiếp tham dự bàn đàm phán, nhưng giữ quyền bác bỏ bất cứ điều gì được thỏa thuận.
Đây chính là nguyên nhân mang tính cấu trúc giải thích vì sao đàm phán thất bại, điều mà Washington và truyền thông Tây phương chưa nhìn thấy đầy đủ.



Phó Tổng thống JD Vance tuyên bố ông không thể đạt được “một cam kết khẳng định rằng Iran sẽ không theo đuổi vũ khí hạt nhân.” Tuy nhiên, Ghalibaf không có thẩm quyền để đưa ra cam kết đó. IRGC kiểm soát hạ tầng làm giàu uranium. IRGC kiểm soát eo biển Hormuz. IRGC vận hành theo Học thuyết Mosaic, một cấu trúc chỉ huy phân tán gồm 31 đơn vị cấp tỉnh, được kích hoạt sau các cuộc tấn công ngày 28 tháng 2 khiến Khamenei thiệt mạng và phá hủy hệ thống điều phối trung ương.

Mỗi đơn vị cấp tỉnh hoạt động với quyền tự trị bán phần. Học thuyết này được thiết kế nhằm bảo đảm sự tồn tại của chế độ sau khi bị tấn công vào đầu não lãnh đạo. Nó đã thành công trong việc đó. Tuy nhiên, chính cấu trúc này cũng khiến không một lãnh đạo dân sự nào, không Chủ tịch Quốc hội, không Ngoại trưởng, có thể đưa ra một cam kết ràng buộc thay mặt cho bộ máy quân sự đang nắm giữ thực quyền.

Ngày 4 tháng 4, Tổng thống Pezeshkian đã cáo buộc IRGC tự ý leo thang, đẩy Iran đến “một thảm họa khổng lồ.” Đáp lại, IRGC cài cắm đại diện của mình vào phái đoàn với tư cách “cố vấn” có quyền phủ quyết, trong khi hải quân của họ phát đi cảnh báo rằng bất cứ tàu quân sự nào tại Hormuz sẽ phải đối mặt với “phản ứng quyết liệt và mạnh mẽ.”

IRGC vừa hiện diện trong phái đoàn, vừa đứng ngoài phái đoàn. Họ có mặt như quan sát viên, nhưng không chịu ràng buộc như bên ký kết.

Học thuyết Mosaic đã cứu chế độ. Nhưng chính nó cũng có thể khiến chế độ không còn khả năng kiến tạo hòa bình. Cấu trúc chỉ huy phân tán được thiết kế để sống sót sau tấn công, chứ không phải để tạo ra cam kết ngoại giao thống nhất. Kiến trúc này giúp Iran không sụp đổ sau cái chết của Khamenei, nhưng đồng thời ngăn cản bất cứ viên chức nào đưa ra cam kết mà Hoa Kỳ yêu cầu.

31 đơn vị cấp tỉnh có thể chiến đấu độc lập. Nhưng họ không thể đàm phán như một thực thể thống nhất. Không có lệnh ngừng bắn nào, không có thỏa thuận hòa bình nào, không có “cam kết khẳng định” nào có thể có giá trị ràng buộc, khi chính tổ chức phải thi hành lại công khai tố cáo người ký kết là kẻ bắt tay với những kẻ sát hại lãnh tụ.