Mỹ và nước Cộng ḥa Nhân dân Trung Quốc bị dính vào nhau trong một cuộc tranh chấp thầm lặng nhưng ngày càng mạnh mẽ nhằm giành quyền lực và ảnh hưởng, không chỉ ở châu Á mà c̣n khắp thế giới.
Dù những ǵ mà nhiều nhà b́nh luận nghiêm chỉnh và đầy thiện chí có vẻ tin, sự ḱnh địch đang chớm nở giữa Mỹ và Trung Quốc không chỉ là hậu quả của những ngộ nhận hay chính sách sai lầm, đằng sau chúng là những lực phát xuất từ cấu trúc đang chuyển biến của hệ thống quốc tế và từ chính sự khác biệt của thể chế chính trị ở hai nước này.
Trong suốt lịch sử, quan hệ giữa các nước đang chế ngự và các nước đang vươn lên không bao giờ là dễ dàng mà thậm chí thường là dữ dội.
Những nước hiện là cường quốc th́ có khuynh hướng xem ḿnh là bảo vệ một trật tự quốc tế mà họ có công sáng lập và nhờ nó mà họ đang tiếp tục hưởng lợi. Mặt khác, những cường quốc đang vươn lên th́ cảm thấy bị kiềm hăm, thậm chí bị lừa bịp, bởi t́nh trạng hiện hữu; họ đấu tranh chống lại t́nh trạng ấy để giành lấy cái mà họ cho rằng đúng ra là của họ.
Thực vậy, câu chuyện này, với những ngụ ư kiểu Shakespeare về trẻ và già, vững mạnh và suy tàn, là thứ chuyện cỗ xưa nhất trong lịch sử c̣n ghi lại của loài người.
Ngay từ thế kỷ 5 trước công nguyên nhà sử học vĩ đại người Hy Lạp Thucydides bắt đầu nghiên cứu về cuộc chiến tranh Peloponnesia với nhận xét tưởng chừng như đơn giản rằng nguyên nhân sâu xa nhất, thực nhất, của chiến tranh này là “sự lớn lên của sức mạnh Athena và sự sợ hăi mà nó gây cho Sparta”.
Sự thật rằng quan hệ Mỹ-Trung là quan hệ cạnh tranh th́ chẳng có ǵ đáng ngạc nhiên.
Từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, Mỹ là nước giàu nhất và mạnh nhất thế giới; Trung Quốc, khác thế, là quốc gia mà khả năng là tăng lên nhanh nhất. Mỹ vẫn c̣n là “số một,” nhưng Trung Quốc đang nhanh chóng thu ngắn khoảng cách giữa họ và Mỹ. Hậu quả của sự cạnh tranh này không thể là hệ trọng hơn và đặc biệt là đầy tiềm năng đưa đến xung đột.
Ít nhất là dưới mắt các cường quốc hiện chế ngự, các nước đang lên có xu hướng là những kẻ gây rối. Khi khả năng của một nước gia tăng th́, nói chung, các lănh đạo của nước ấy xác định lợi ích của họ một cách rộng răi hơn và muốn có ảnh hưởng nhiều hơn đối với những ǵ xảy ra xung quanh họ.
Điều này có nghĩa là, thông thường, những nước đang lên không chỉ mưu đồ bảo vệ biên giới của họ mà c̣n muốn vượt ra ngoài biên giới ấy, có những biện pháp cần thiết để đảm bảo tiếp cận các thị trường, vật liệu và các đường giao thông, để bảo vệ công dân của họ đang làm việc xa nhà, bảo vệ các bạn bè và đồng minh nước ngoài của họ; để truyền bá các tôn giáo và ư thức hệ của họ; và để có những ǵ mà họ xem là quyền lợi chính đáng của họ trong những vấn đề khu vực và ở cả thế giới.
Khi các nước đang nổi lên bắt đầu mạnh dạn lên tiếng, họ thường cảm thấy phải thách thức các đường biên giới cố hữu, các thiết chế quốc tế và hệ thống tôn ti trật tự uy tín được sắp xếp khi họ c̣n tương đối yếu.
Tương tự Nhật Bản cuối thế kỷ 19, hay Đức ở bước ngoặt sang thế kỷ hai mươi, các cường quốc mới nổi muốn t́m chỗ đứng dưới mặt trời. Tất nhiên điều này đặt họ đối đầu với các cường quốc hiện ngự trị - cái gọi là các nước status quo (đang có) - vốn là những nhà kiến trúc, những kẻ thừa hưởng chủ yếu và những người bảo vệ chính của bất kỳ hệ thống quốc tế hiện hữu nào.
Những cọ sát phát sinh từ đó giữa các lợi ích của hai bên rất ít khi được giải quyết một cách ḥa b́nh.
Nhận thấy mối đe dọa đang lớn lên đối với vị thế của họ, các cường quốc hiện có ưu thế (hay một liên minh của các nước có địa vị ấy theo thực tế - status quo) đôi khi tấn công và hủy diệt một đối thủ trước khi đối thủ này có thể lớn lên và đủ mạnh để thành một nguy cơ.
Vài cường quốc khác - mong tránh chiến tranh - theo một chính sách ngược lại: cố gắng xoa dịu những nước có khả năng thách thức ḿnh, họ t́m cách thỏa măn những đ̣i hỏi và tham vọng của nuớc ấy và t́m cách đưa các nước ấy vào trật tự quốc tế hiện hữu một cách ḥa b́nh.
Tuy nhiên, dù có chân thành đến mấy, những cố gắng này hầu như luôn luôn kết thúc trong thất bại. Đôi khi, lư do rơ ràng là v́ những đ̣i hỏi của quốc gia đang lên.
Như nước Đức của Adolf Hitler, một kẻ xâm lược có thể có những tham vọng quá lớn, đến mức các nước trong trật tự hiện hữu (status quo) không thể đáp ứng mà không thực tế trở thành kẻ phục tùng hay đưa dân tộc họ vào chỗ tự sát.
Ngay khi những đ̣i hỏi của các nước đang lên là không quá lớn, các nước đang có ưu thế cũng thường rất khó chấp nhận nhượng bộ, do đó làm bừng thêm ngọn lửa oán giận và thất vọng của nước đang lên, hoặc quá hăm hở nhượng bộ, th́ lại bồi dưỡng tham vọng của các nước này, khiến các đ̣i hỏi leo thang theo đường trôn ốc.
Các chính sách nhượng bộ để xoa dịu mà thắng lợi có thể hiểu được về mặt lư thuyết nhưng việc thực hiện chúng trong thực tế là rất khó khăn. Đó là lư do tại sao những thời kỳ chuyển tiếp ̶ khi một cường quốc đang lên bắt đầu vượt các nước trước kia là vượt trội ̶ luôn luôn được đánh dấu bằng chiến tranh.
Dù họ cẩn thận không nói thẳng, các nhà cầm quyền hiện nay của Trung Quốc có vẻ đang cố xây dựng quốc gia họ như cường quốc nổi trội ở Đông Á và có lẽ cả châu Á nói chung. Mục đích là làm cho Trung Quốc thành nước mạnh nhất và có ảnh hưởng nhất trong vùng, một nước có khả năng ngăn chặn các cuộc tấn công và các mối đe dọa; giải quyết các tranh chấp lănh thổ theo sở thích của Trung Quốc; ép buộc hoặc thuyết phục các nước khác chấp nhận những ư muốn của Trung Quốc trên những vấn đề từ thương mại và đầu tư đến liên minh và thỏa thuận căn cứ cho nước thứ ba, sự đối xử với Hoa kiều; và ít nhất trong vài trường hợp, gây ảnh hưởng đến bản chất và thành phần Chính phủ của các nước láng giềng.
Bắc Kinh có thể không t́m cách chinh phục hay trực tiếp kiểm soát về mặt vật chất những nước xung quanh Trung Quốc nhưng chắc chắn là họ muốn thực hiện một dạng bá quyền khu vực, dù họ luôn luôn phủ nhận điều này.
Theo VietnamWeek
Bá quyền với bản sắc Trung Quốc
