USA Trump gia hạn ngừng bắn, siết chặt thòng lọng kinh tế và tối hậu thư cho Tehran

[Gibbs]

Giữa lúc chiến tranh tưởng như đã có thể lùi một bước để nhường chỗ cho ngoại giao, Donald Trump lại tung ra một thông điệp vừa như mời gọi đàm phán, vừa như siết thêm vòng dây thòng lọng quanh cổ Tehran. Ông tuyên bố Iran thật ra không hề muốn đóng eo biển Hormuz, trái lại còn muốn mở nó ra để tiếp tục kiếm hàng trăm triệu USD mỗi ngày, nhưng Washington sẽ không dỡ phong tỏa các cảng Iran nếu chưa đạt được một thỏa thuận thực sự. Nói cách khác, Mỹ đang đặt Iran vào thế tiến thoái lưỡng nan: muốn có tiền thì phải mở cửa biển, nhưng muốn mở cửa biển thì phải chấp nhận đàm phán trong khi bàn tay phong tỏa của Mỹ vẫn bóp chặt lấy mạch sống kinh tế của nước này.

"Họa phúc khôn lường, lòng người khó đoán" – Câu tục ngữ ấy dường như đang vận vào ván bài cân não giữa Washington và Tehran trong những giờ qua.
Trump nói Iran chỉ giả vờ muốn đóng Hormuz, thực chất là đang muốn cứu nguồn sống của chính mình

Trong thông điệp mới nhất, Donald Trump khẳng định Iran không thực sự muốn eo biển Hormuz tiếp tục đóng kín. Theo ông, Tehran muốn nó được mở lại để tiếp tục thu về khoảng 500 triệu USD mỗi ngày. Trump cho rằng việc Iran lớn tiếng đòi đóng eo biển chỉ là cách “giữ thể diện” trong bối cảnh Mỹ đã phong tỏa toàn diện. Ẩn sau phát biểu ấy là một lập luận rất sắc lạnh: Iran không phải đang điều khiển thế cờ như họ tuyên bố, mà đang bị hoàn cảnh bóp buộc đến mức chỉ còn cách vừa cứng miệng vừa ngầm mong tuyến huyết mạch dầu khí sớm hoạt động lại.

Lời lẽ đó của Trump là cách ông muốn vạch trần điều mà Toà Bạch Ốc tin là điểm yếu lớn nhất của Tehran: nền kinh tế Iran không thể sống khỏe mãi nếu Hormuz tắc nghẽn và các cảng tiếp tục bị siết. Khi Trump nói Iran “chỉ muốn save face”, ông đang cố biến đối thủ từ hình ảnh một quốc gia thách thức thế giới thành một chế độ bị dồn tới mức phải giấu nhu cầu sống còn sau lớp vỏ ngạo nghễ. “Miệng nói một đằng, bụng nghĩ một nẻo” – trong con mắt Washington, đó chính là tư thế hiện nay của Tehran.

Trên nền tảng Truth Social, Tổng thống Trump đã chính thức xác nhận việc kéo dài lệnh ngừng bắn với Iran. Quyết định này được đưa ra sau lời thỉnh cầu từ Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif và Thống chế Asim Munir, nhằm tạo không gian cho những nỗ lực ngoại giao cuối cùng. Tuy nhiên, Trump không quên buông lời mỉa mai khi nhận định chính phủ Iran đang "rạn nứt nghiêm trọng".

Người xưa có câu: "Mềm nắn rắn buông", nhưng với Trump, ông đang áp dụng chiến thuật "vừa đấm vừa xoa". Ông khẳng định quân đội Mỹ luôn trong trạng thái "sẵn sàng xuất kích" và lệnh phong tỏa các cảng biển của Iran vẫn được duy trì nghiêm ngặt. Thông điệp rất rõ ràng: Mỹ sẽ chỉ dừng tay khi Tehran đưa ra một đề xuất hòa bình thống nhất và thực chất, bằng không, mọi thứ sẽ kết thúc trong khói lửa.

Mỹ không chịu dỡ phong tỏa: mở cảng, mở biển lúc này theo Trump là tự tay phá luôn cơ hội đạt thỏa thuận

Điểm then chốt trong phát biểu của Trump là ông cảnh báo rằng nếu Mỹ dỡ phong tỏa ngay lúc này thì “sẽ không bao giờ có một thỏa thuận với Iran”, trừ phi Washington quyết định đánh tan phần còn lại của đất nước này. Đó là một câu nói đầy mùi thuốc súng. Nó cho thấy Trump coi phong tỏa không chỉ là biện pháp quân sự hay kinh tế, mà là đòn bẩy thương lượng quan trọng nhất hiện nay. Ông chấp nhận kéo dài ngừng bắn, nhưng không chấp nhận nới tay với thứ đang khiến Iran đau nhất: nguồn thu dầu mỏ và đường ra biển.

Chính vì vậy, gia hạn ngừng bắn trong cách làm của Trump không phải là xuống thang hoàn toàn. Đây là kiểu “ngừng tay nhưng không buông cổ”. Ông đồng ý kéo dài thời gian cho ngoại giao sau đề nghị của Pakistan, nhưng đồng thời ra lệnh để quân đội Mỹ tiếp tục phong tỏa các cảng Iran và duy trì tư thế sẵn sàng hành động. Cái gọi là “cơ hội hòa bình” mà Trump nói tới vì thế không phải cành ô liu mềm mại, mà giống một cánh cửa hẹp, buộc Iran phải bước vào trong khi phía sau vẫn là lưỡi dao phong tỏa kề sát lưng.

Ngừng bắn được gia hạn, nhưng đó chưa phải hòa bình mà chỉ là một khoảng thở ngắn giữa hai đợt sóng dữ

Trump ngày 21/4 đã tuyên bố gia hạn ngừng bắn với Iran cho tới khi Tehran nộp một đề xuất thống nhất nhằm chấm dứt xung đột vĩnh viễn. Reuters cho biết quyết định này được đưa ra chỉ vài giờ trước thời điểm lệnh ngừng bắn cũ hết hiệu lực, sau yêu cầu từ phía Pakistan. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: chính Mỹ cũng không chắc Iran có công nhận hay đáp lại việc gia hạn đó hay không. Từ Tehran, một cố vấn cấp cao của Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf đã bác bỏ động thái của Trump, cho rằng nó “không có ý nghĩa gì” và thậm chí nhìn nhận đây có thể là mưu kế nhằm câu giờ cho một đòn bất ngờ khác.

Thế nên, trên giấy tờ là gia hạn ngừng bắn, nhưng trên thực tế đó vẫn là một lệnh đình chiến rất mong manh. Nó không đi kèm niềm tin, không có sự xác nhận rõ ràng từ mọi phía, và vẫn bị bao quanh bởi phong tỏa, đe dọa, trừng phạt và các phát biểu đối đầu. Nói cách khác, chiến tranh chưa thực sự rời khỏi căn phòng, nó chỉ lùi ra sát cửa, đứng đó chờ ngoại giao sơ sẩy một bước là xông trở lại.

Tehran đáp trả: chỉ cần Mỹ bỏ phong tỏa, đàm phán ở Islamabad có thể được nối lại

Trong khi Trump giữ phong cách vừa đe vừa dụ, phía Iran cũng phát đi tín hiệu không kém phần rõ ràng: muốn đàm phán thì Mỹ phải dỡ phong tỏa trước. Đại sứ Iran tại Liên Hiệp Quốc, Amir Saeid Iravani, nói rằng ông tin vòng đàm phán tiếp theo sẽ diễn ra ở Islamabad ngay khi Washington chấm dứt phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran. Reuters cùng ngày cũng dẫn lời một quan chức cấp cao Iran cho biết Tehran sẵn sàng thảo luận tại Pakistan, nhưng không chấp nhận kiểu thương lượng dưới sức ép và đe dọa, càng không chấp nhận một cuộc nói chuyện mang dáng dấp đầu hàng.

Thông điệp của Iran rất dễ hiểu: họ muốn Mỹ chứng minh thiện chí bằng hành động chứ không phải bằng những lời gia hạn ngừng bắn trên mạng xã hội. Từ góc nhìn của Tehran, vừa phong tỏa cảng, vừa bắt tàu, vừa siết nguồn thu dầu, rồi lại bảo đối phương đến bàn thương lượng thì chẳng khác gì bắt người ta ký giấy trong khi tay vẫn bị trói. Đây là lý do khiến hòa đàm ở Islamabad liên tục rơi vào cảnh “tưởng sắp họp mà lại chưa họp”. Pakistan có thể là chiếc bàn, nhưng Mỹ và Iran vẫn đang giằng co xem ai phải hạ tay xuống trước.

Hormuz trở thành yết hầu của cả cuộc chiến: ai giữ được dòng dầu là giữ được nhịp tim kinh tế khu vực

Eo biển Hormuz bây giờ không chỉ còn là một tuyến hàng hải. Nó là tử huyệt của cả cuộc đối đầu. Reuters cho biết nước này cùng các đồng minh phương Tây đã phải họp nhiều vòng để tính chuyện mở lại tuyến lưu thông này, bởi rất ít tàu còn dám qua lại sau khi Iran siết chặt khu vực để trả đũa các cuộc tấn công Mỹ-Israel. Hàng chục quốc gia đã tham gia các cuộc bàn thảo do Anh và Pháp thúc đẩy nhằm xây dựng một cơ chế bảo vệ tự do hàng hải khi điều kiện cho phép.

Chính sự quan trọng quá mức của Hormuz đã khiến mọi tuyên bố quanh nó đều mang sức nặng vượt xa biên giới Iran. Nếu cửa biển mở, Iran có tiền, thị trường năng lượng được thở, và ngoại giao có thêm khoảng trống. Nếu cửa biển tiếp tục bị bóp nghẹt, Tehran sẽ càng bị siết nguồn sống, nhưng giá dầu toàn cầu cũng có nguy cơ dựng đứng. Cho nên Trump hiểu rất rõ: Hormuz không chỉ là con đường của Iran, mà còn là đòn bẩy ép buộc đối phương. Còn Iran cũng hiểu rằng đó là lá bài cuối cùng để buộc Mỹ phải tính toán. “Nắm đằng chuôi hay cầm đằng lưỡi” lúc này phần lớn đều xoay quanh cửa biển ấy.

Scott Bessent đe thẳng vào túi tiền Tehran: Kharg Island sắp đầy, dầu không ra được thì giếng dầu cũng phải khóa

Nếu Trump là người tung ra thông điệp chính trị, thì Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent lại nói theo ngôn ngữ của chiến tranh kinh tế. Ông tuyên bố năng lực chứa dầu tại đảo Kharg – nơi tập trung phần lớn hoạt động xuất khẩu năng lượng của Iran – sẽ đầy trong vài ngày tới nếu phong tỏa tiếp tục có hiệu lực. Điều đó có nghĩa là nếu dầu không xuất đi được, Tehran có thể buộc phải giảm hoặc ngừng khai thác ở một số mỏ, ảnh hưởng trực tiếp tới nguồn thu vốn chiếm khoảng 80% doanh thu xuất khẩu của nước này, theo đánh giá được Reuters trích từ JPMorgan.

Nhưng bản thân các phân tích đi kèm cũng cho thấy cuộc siết này không phải một phát ăn ngay. Iran vẫn còn lượng dầu lớn trên biển và ngoài Vịnh Persian, tức là vẫn còn hàng tỷ USD có thể tiếp tục bán ra trong thời gian ngắn. JPMorgan cho rằng phong tỏa có thể tăng đòn bẩy cho đàm phán, nhưng chỉ nếu được thực thi chặt và duy trì trong nhiều tháng. Nói cách khác, Mỹ đang ép rất đau, nhưng chưa chắc đã đủ để Iran gục ngay. Đây là cuộc bào mòn ý chí, không phải cuộc đấm knockout trong một hiệp.

Chuyến đi Islamabad của JD Vance bị hủy trong ngày, cho thấy ngoại giao đang khựng lại vì chưa ai chịu nhường bước

Một chỉ dấu rõ ràng cho thấy thế cờ vẫn còn rối là chuyến đi Islamabad của Phó tổng thống JD Vance đã bị hủy trong ngày. Theo các cập nhật, Vance vốn dự kiến cùng Steve Witkoff và Jared Kushner dẫn đầu phái đoàn Mỹ sang Pakistan cho vòng đàm phán tiếp theo. Nhưng sau thông điệp mới của Trump rằng Washington đang chờ một “đề xuất thống nhất” từ phía Iran, Nhà Trắng thông báo chuyến đi đó sẽ không diễn ra trong ngày 21/4. Sự đình lại ấy phản ánh một thực tế: Mỹ muốn Iran tự gom lại nội bộ và đưa ra một đề xuất hoàn chỉnh, còn Iran lại muốn Mỹ dỡ phong tỏa trước khi họ bước tiếp.

Khi đoàn đàm phán chưa lên máy bay, nghĩa là bàn đàm phán vẫn còn cách rất xa. Và đó cũng là lý do khiến nhiều người nhìn lệnh gia hạn ngừng bắn với tâm trạng nửa hy vọng nửa hoài nghi. Ngoại giao vẫn còn cửa, nhưng cánh cửa ấy chưa mở; nó chỉ mới được chèn lại để đừng đóng sập ngay trong đêm. “Còn nước còn tát”, nhưng lúc này cả Washington lẫn Tehran đều đang vừa tát nước vừa canh chừng xem đối phương có giấu dao sau lưng hay không.

Tehran không tin Washington: phe cứng rắn xem gia hạn ngừng bắn là cái bẫy câu giờ cho một cú đánh mới

Ngay sau tuyên bố của Trump, phản ứng từ phe cứng rắn Iran đã bộc lộ mức độ ngờ vực sâu sắc. Cố vấn của Chủ tịch Quốc hội Iran cho rằng phía “thua cuộc” không có quyền đặt điều kiện, đồng thời mô tả việc tiếp tục phong tỏa cảng Iran là một cuộc “bao vây” chẳng khác gì ném bom. Ông này còn nghi Trump kéo dài ngừng bắn chỉ để “mua thời gian cho một cuộc tấn công bất ngờ”. Những lời lẽ đó cho thấy ở Tehran, người ta không xem gia hạn ngừng bắn là cử chỉ thiện chí, mà như một động tác chiến thuật của Washington.

Một thành viên trong Hội đồng Lãnh đạo Lâm thời Iran cũng cảnh báo rằng nếu thế giới chấp nhận tiền lệ một quốc gia bị tấn công ngay giữa lúc đang đàm phán, thì sau này sẽ không còn nước độc lập nào dám ngồi vào bàn thương lượng với niềm tin thực sự nữa. Đây là cách Iran cố biến mình thành bên nắm lý lẽ đạo đức: họ muốn nói rằng vấn đề không chỉ là số phận của Tehran, mà còn là luật chơi quốc tế. Đó vừa là đòn phản công về chính trị, vừa là lời nhắn gửi tới các nước trung gian rằng Mỹ đang làm cho ngoại giao mất giá trị.

Anh và Pháp cũng nhập cuộc, cho thấy Hormuz đã vượt khỏi khuôn khổ đối đầu song phương Mỹ-Iran

Trong lúc Mỹ và Iran còn giằng co, Anh và Pháp đã triệu tập các cuộc họp với hơn 30 quốc gia để chuẩn bị phương án mở lại eo biển Hormuz khi có điều kiện. Reuters cho biết trước đó đã có các hội nghị quy tụ từ vài chục đến khoảng 50 nước từ châu Âu, châu Á và Trung Đông, bàn cách bảo vệ giao thương và bảo đảm tự do hàng hải. Điều này có nghĩa là cuộc khủng hoảng Hormuz đã không còn là chuyện riêng của Washington và Tehran. Nó đang trở thành một vấn đề quốc tế với hệ quả kinh tế sâu rộng.

Một khi nhiều quốc gia bắt đầu chuẩn bị cho một sứ mệnh hàng hải đa phương, Iran sẽ phải đối mặt với sức ép không chỉ từ Mỹ mà còn từ cả một mặt trận rộng hơn. Nhưng điều này cũng đồng thời làm tình hình thêm nhạy cảm, vì Tehran có thể xem đó là nỗ lực quốc tế hóa sức ép quân sự và bóp nghẹt không gian chiến lược của mình. Bởi vậy, càng có nhiều nước nói đến “tự do hàng hải”, nguy cơ tính toán sai lầm trên thực địa càng tăng. Một chiếc eo biển hẹp, nhưng quyền lợi chen chúc trong đó lại quá lớn.

Giữa vòng xoáy Iran, tình hình tại Lebanon cũng không kém phần căng thẳng. Dù có lệnh ngừng bắn 10 ngày với Israel, nhưng những vụ đấu súng và rocket vẫn nổ ra tại miền Nam. Thủ tướng Lebanon Nawaf Salam tuyên bố chính phủ sẽ không bị khuất phục bởi Hezbollah, khẳng định quốc gia không thể tồn tại nếu không có sự độc quyền về vũ khí của nhà nước.

Cuộc chơi của Donald Trump luôn đầy rẫy những bất ngờ và sự quyết liệt. "Cờ đến tay ai người ấy phất", Trump đang nắm đằng chuôi trong cuộc chơi này bằng sức mạnh quân sự và đòn bẩy kinh tế. Thế giới đang nín thở chờ đợi xem Tehran sẽ đưa ra quân bài nào tiếp theo, hay sẽ phải cúi đầu trước "Cơn thịnh nộ kinh tế" từ Washington.