South America Cuba khát xăng: Đặt lịch bằng app mà vẫn chờ… vài tháng, giá đô-la bóp nghẹt đời sống

[Gibbs]

Ở Havana những ngày này, chuyện đổ xăng không còn là việc “tạt vào trạm một lát” mà giống như xin một suất khám bệnh: phải lấy số, phải chờ, và có khi chờ đến vài tuần, thậm chí vài tháng. Trước nguy cơ hỗn loạn ngoài các cây xăng, chính quyền Cuba buộc tài xế dùng một ứng dụng mang tên “Ticket” để đặt lịch hẹn tiếp nhiên liệu. Nghe thì có vẻ văn minh, nhưng thực tế lại phơi ra sự thật xăng thiếu đến mức công nghệ cũng chỉ giúp… chia đều tuyệt vọng. Nhiều người vừa tải app đã thấy trước mặt mình là hàng ngàn lượt hẹn; có người cầm trong tay con số “bảy ngàn mấy”, mà vẫn không biết khi nào mới tới lượt.

50 suất một ngày, ai đến sau thì… đợi mùa
Tại một số trạm ở thủ đô, mỗi ngày chỉ phát khoảng 50 lượt hẹn. App lại chỉ cho đăng ký một trạm mỗi lần, khiến tài xế phải dò tin nhau qua các nhóm chat: trạm nào “đỡ đông”, trạm nào có sức phục vụ cao hơn (có nơi lên tới 90 lượt/ngày). Nhưng những con số ấy chẳng an ủi được bao nhiêu khi danh sách chờ có thể đội lên tới 10.000 lượt. Havana vì thế sinh ra một thứ nhịp sống mới: người ta không hỏi “hôm nay đổ xăng ở đâu”, mà hỏi “lịch hẹn của bạn tới đâu rồi?”.

Trợ giá biến mất, đô-la lên ngôi, chợ đen phình to
Cú đánh đau nhất không chỉ nằm ở chuyện chờ đợi. Chính phủ Cuba đã dừng bán xăng bằng nội tệ theo mức trợ giá khoảng 25 cent/lít, chuyển sang bán loại đắt hơn tính bằng đô-la Mỹ. Ở cây xăng, một lít hiện khoảng 1,30 USD; còn ra chợ đen, giá có thể vọt tới 6 USD/lít. Trong khi đó, nhiều lao động khu vực nhà nước ở Cuba nếu quy đổi theo tỷ giá thị trường chỉ còn chưa tới 20 USD/tháng. Chênh lệch ấy biến xăng thành thứ hàng hóa “xa xỉ”, và biến vô-lăng thành một gánh nặng tâm lý: chạy thêm một quãng đường cũng phải cân nhắc như tiêu thêm một bữa ăn.

Đổ được xăng cũng chưa chắc yên: mỗi xe chỉ 20 lít
Ngay cả khi đến lượt, tài xế cũng chỉ được mua tối đa 20 lít (khoảng 5,2 gallon). “Không trụ được lâu đâu,” một người vừa đổ xong nói, bởi 20 lít ấy phải chia cho đi làm, đưa đón, và cả những tình huống bất trắc. Có người đành chừa sẵn 5 lít “để dành”: lỡ trong nhà có ai bệnh cần đưa đi viện, còn có cái để chạy. Khi nhiên liệu bị hạn mức, mỗi chuyến xe tự nhiên thành một phép tính: quãng đường – rủi ro – và phần “dự phòng cho sinh mệnh”.

“Ticket” – từ tiện ích đời thường thành chiếc cổng gần như duy nhất
Ứng dụng “Ticket” do XETID, một công ty phần mềm nhà nước vận hành. Trước đây nó đã tồn tại vài năm, từng dùng để đặt lịch công chứng hoặc đặt lượt ở những trạm bán xăng bằng nội tệ. Nhưng giờ đây, khi hệ thống cũ co lại, “Ticket” gần như trở thành cánh cửa hợp pháp chính để đổ xăng mà không phải lao vào chợ đen. Con số người tìm lịch hẹn qua app được nói là đã vượt 90.000 – như một làn sóng người cùng lúc gõ cửa, trong khi kho xăng phía sau thì rỗng dần.

Du lịch được “ưu tiên”, nhưng vẫn là 20 lít và những hàng dài
Xe phục vụ ngành du lịch là ngoại lệ tương đối: loại xe này có biển đặc biệt và được phép đổ tại khoảng vài chục trạm trên toàn đảo. Thế nhưng “ưu tiên” cũng không đồng nghĩa “thong thả”: hàng người vẫn kéo dài, và mức mua vẫn bị khóa ở 20 lít. Khi cả nền kinh tế bị kìm bởi nhiên liệu, du lịch – chiếc phao ngoại tệ – được giữ lại, nhưng cũng đang bơi trong vùng nước cạn.

Từ thiếu xăng đến thiếu điện: đảo quốc bước vào chuỗi ngày chao đảo
Thiếu nhiên liệu kéo theo mất điện và cúp điện tăng dần. Ngân hàng rút ngắn giờ làm để tiết kiệm điện. Thậm chí, có thời điểm chính quyền thông báo không cung cấp nhiên liệu cho máy bay hạ cánh, khiến một số hãng bay phải hủy chuyến hoặc đổi kế hoạch tiếp nhiên liệu ở nơi khác. Các sự kiện lớn cũng bị hoãn: hội chợ sách, hội chợ xì gà… tất cả lùi lại như thể cả đảo đang tự “ghìm phanh” để sống sót qua một mùa khan hiếm.

“Phong tỏa năng lượng” và cuộc giằng co chính trị quanh những thùng dầu
Khủng hoảng lần này gắn với một vòng siết mạnh tay từ phía Mỹ: Washington đe dọa áp thuế với bất kỳ quốc gia nào bán dầu cho Cuba, như một cách tăng sức ép buộc Havana cải cách kinh tế – chính trị. Phía Cuba gọi đây là một “phong tỏa năng lượng”, tuyên bố sẵn sàng đàm phán “trên tư thế bình đẳng” nhưng không đánh đổi chủ quyền. Trong bối cảnh đó, nguồn cung từ các đối tác truyền thống lao dốc: Venezuela – một nhà cung cấp dầu lớn của Cuba – được nói là ngừng bán từ tháng 1; Mexico cũng bị tác động bởi các đe dọa thuế quan, khiến dòng dầu trở nên bấp bênh. Khi dầu bị kéo vào bàn cờ, cây xăng lập tức biến thành tuyến đầu của đời sống.

Lời cảnh báo từ Liên Hiệp Quốc: một hành động đơn phương gây hệ lụy
Giữa làn khói chính trị đó, một nhóm chuyên gia nhân quyền của Liên Hiệp Quốc lên tiếng chỉ trích “cuộc vây siết dầu” là hành động đơn phương, không dựa trên cơ chế an ninh tập thể và bị cho là không tương thích với luật pháp quốc tế. Nhưng với người dân Havana, tranh luận pháp lý ở tầm quốc tế đôi khi vẫn xa như một vì sao; thứ gần nhất là kim xăng đang đứng yên, và chiếc điện thoại báo lịch hẹn vẫn còn ở rất xa phía trước.

Cuba từng quen với thiếu thốn, nhưng lần này cái thiếu mang hình hài rất cụ thể: một ứng dụng, một con số thứ tự, một hạn mức 20 lít, và một mức giá đô-la khiến nhiều người chùn bước. Trong thành phố của những chiếc xe cũ, người ta học cách lái chậm hơn, tính kỹ hơn, và giữ lại vài lít cho tình huống xấu nhất.