Người nông dân nổi dậy – bộ phim đậm chất nhân văn của điện ảnh Pháp

Những năm 1980, phim ảnh chưa được phổ biến rộng rãi, dễ tiếp cận như ngày nay. Vì thế, mỗi khi có dịp được xem những bộ phim hay trên truyền hình, thì những hình ảnh trong các bộ phim đó luôn ám ảnh tôi đến bây giờ. Trong số nhiều bộ phim được trình chiếu trong những năm 1980 tại Việt Nam, bộ phim Jacquou le Croquant (Người nông dân nổi dậy) của truyền hình Pháp gồm 6 tập sản xuất những năm 1967-1969 là một bộ phim như vậy.

Tuy là phim "Tây" nhưng Jacquou le Croquant lại rất "phương Đông". Sau này dù xem rất nhiều phim nhưng rất hiếm gặp một bộ phim nào lại đậm chất nhân văn như bộ phim này. Bộ phim không quá hoành tráng nhưng có nhiều tình tiết cảm động và gây được ấn tượng sâu đậm trong lòng nhiều người xem. Nó là ký ức, là kỷ niệm, là một thời dĩ vãng của rất nhiều người, và tất nhiên trong đó có tôi. Cái tên Jacquou (Giắc-cu) trở nên quen thuộc với hầu hết mọi người của thế hệ xem phim hồi đó. Ngày nay đôi khi tôi còn được nếm món bánh Jacquou, và không bao giờ quên được những hình ảnh của bộ phim, những kỷ niệm tuổi thơ khi chờ đợi được xem bộ phim này.

Người nông dân nổi dậy - bản năm 1969

Ngày đó nhà tôi ở một làng ven đô, bây giờ thì thành ra thành phố rồi. Cả làng chỉ có vài cái tivi, toàn là ti vi đen trắng Nép-tuyn của Hunggary hay Sanyo của Liên Xô hai cửa lùa, dĩ nhiên là màn hình đen trắng, nhưng có khi đi xem còn phải trả tiền "vé". Phim Người nông dân nổi dậy được chiếu lần đầu vào khoảng năm 1985, cái dạo Hà Nội rất hay mất điện, nhiều khi đang xem dở phim lại phải hùa nhau đi gọi ông thợ điện duy nhất trong làng. Chúng tôi lúc nào cũng rủ cả chục đứa, và chờ đợi cả tiếng trước giờ phim, để được ngồi gần màn hình, đến khi phim chiếu thì ông chủ nhà mới chịu bật ti vi lên. Khi đó tuổi tôi còn bé hơn cả tuổi của Jacquou trong phim khi còn nhỏ, và em tôi thậm trí còn bé hơn thế. Vậy mà bây giờ khi được hỏi lại phim xưa, đứa em tôi vẫn nhớ ra mang máng cái anh chàng "Giắc-cu người yêu cô Lina", rồi mấy chi tiết "Giắc-cu đốt rừng ông bá tước" , "cô Lina nhảy xuống hồ tự vẫn bỏ đôi guốc trên bờ", hay chi tiết "Giắc-cu bế cô con gái của ông bá tước -Galiote -chạy khỏi tòa lâu đài đang cháy". Cái dạo đó, thì xem phim ai cũng cảm động trước hình ảnh cậu bé Jacquou nghèo khổ lẽo đẽo cùng mẹ theo vị luật sư tốt bụng tìm cách cứu chồng thoát khỏi cảnh tù tội oan ức. Nhưng rồi không chỉ cha chết, mà mẹ cũng lìa cõi trần. Chi tiết mẹ cậu ra đi trong một căn lều tồi tàn nơi hoang vu và mưa như trút nước làm cho chúng tôi, những đứa trẻ nhỏ cũng bùi ngùi và khóc rất nhiều. Người lớn thì xuýt xoa thương nhiều cho cô gái tốt bụng, nết na Lina tự vẫn, hay tiếc rẻ cho Jacquou không đến được với La Galiote, cô tiểu thư rất "con người", rất cá tính. Những đứa trẻ chúng tôi thì không hiểu được nhiều "chuyện người lớn", nhưng cũng cảm nhận một phần câu chuyện. Và sau này tôi muốn biết nhiều hơn về bộ phim, đọc thêm tài liệu để hiểu hơn về bộ phim, trong số nhiều bộ phim hay thời đó, mà tôi hằng yêu mến.

Người nông dân nổi dậy - 1969

Bộ phim lịch sử Người nông dân nổi dậy dàn dựng từ năm 1967 và công chiếu năm 1969, dựa trên tiểu thuyết cùng tên của văn hào Eugène Le Roy, xuất bản năm 1899, là một câu chuyện vừa mang tính hiện thực lại rất lãng mạn xung quanh cuộc đời của một chàng nông dân có tên Jacquou, sống tại công xã Fanlac (vùng Périgord, tây nam nước Pháp) và cảm hứng từ các cuộc nổi dậy của nông dân trong lòng xã hội Pháp đầu thế kỷ XIX.

Bối cảnh của câu chuyện là xã hội Pháp giai đoạn chuyển tiếp từ chế độ xã hội phong kiến sang tư bản, đầy rẫy sự bất công và dối trá, thời kỳ của quý tộc phong kiến suy đồi và tư bản man rợ mới hình thành. Sau Cách mạng năm 1789, một thời gian sau nước Pháp lại phải trải qua thời kỳ của các chế độ chuyên quyền, độc đoán mới. Chính biến năm 1815 lật đổ nền độc tài quý tộc của Napoleon, nhưng không làm thay đổi cuộc sống của đại bộ phận dân chúng Pháp. Triều đại Louis được khôi phục, nhưng cai trị không kém phần chuyên chế dù bề ngoài được trang trí một chút mĩ từ dân chủ, tự do. Ở nông thôn, tầng lớp quý tộc phong kiến vẫn là một thế lực có nhiều đặc quyền, đặc lợi, trong khi những người nông dân vẫn bị xem thường và sống trong cảnh nghèo đói, cơ cực. Áp bức và bất công càng lớn, càng tạo điều kiện cho cách mạng bùng nổ.

Người nông dân nổi dậy - 1969

Cha của Jacquou, Martin Féral - một tá điền hiền lành, là người từng đi lính cho Napoleon. Ông bị bá tước Nansac - một con người quỷ quyệt - hãm hại, không chỉ đẩy vào lao tù mà còn đến với cái chết oan nghiệt. Jacquou (khi đó mới 9 tuổi, ngây thơ nhút nhát) và mẹ (Marie Féral) phải lang bạt và sống trong cảnh vô cùng khốn khổ. Mẹ cậu cũng ra đi sau một cơn đau nặng trong căn lều giữa rừng và Jacquou trong lúc cùng quẫn đã thề sẽ trả thù cho cha mẹ. Cậu bé nhiều đau khổ mang trong lòng vết thương của số phận và sự độc ác của những người giàu có gây ra. Cậu đã đốt cánh rừng của bá tước Nansac.

Jacquou suýt đã chết vì lạnh và đói trong một đêm đông tại nghĩa trang cạnh nhà thờ, khi mà cuộc sống của cậu trở nên hoàn toàn bế tắc, không nơi nương tựa. Nhưng xã hội vẫn còn có những người tốt như linh mục Bonal, hiệp sỹ Galibert …Họ đã cứu cậu, và hơn thế, đem lại cuộc sống mới cho Jacquou. Cô bạn nhỏ hiền lành Lina luôn giành tình thương cho Jacquou, và giúp cậu có thêm nghị lực để vươn lên. Hai người lớn lên đã yêu nhau. Jacquou gia nhập nhóm hiệp sỹ, và nung nấu ý định báo thù. Nhưng Jacquou bị Nansac, người luôn tin Jacquou sẽ trả thù cho cha mẹ, tìm cách hãm hại. Jacquou bị Nansac đẩy xuống giếng trong lâu đài Château de l'Herm của ông ta. Anh tưởng đã chết trong ngục tối đó, và phải ăn tất cả những gì có thể ăn được, trước khi tìm được đường hầm và trốn thoát. Lina tưởng Jacquou đã chết, đau buồn và nhảy xuống hồ tự vẫn. Jacquou sau lại giành tình cảm cho người bạn tốt của cô, Bertille.

Cậu chuyện sẽ chẳng có gì lãng mạn hơn nếu không có La Galiote, cô con gái xinh đẹp của Nansac. Cảm mến Jacquou, cô gái bướng bỉnh nhưng đôi lúc cũng rất mềm yếu này đã hơn một lần cứu mạng Jacquou. Mặc dù sống trong cảnh giàu sang nhưng Galiote luôn bị cha ruồng bỏ, vì khi sinh cô thì mẹ cô đã chết. Galiote đã vượt qua ranh giới của giai cấp, hận thù để cố tìm tình yêu ở Jacquou. Càng về cuối phim người xem càng cảm nhận Jacquou đã rung động trước Galiote, nhưng anh không vì thế mà quên đi mối thù. Chắc chắn nhiều người phải mơ mộng giá như Jacquou và Galiote sinh ra trong một gia đình khác biết đâu hai người sẽ đến với nhau. Nhưng bộ phim đã theo một kịch bản khác.

Jacquou lãnh đạo cuộc nổi dậy của nông dân lật đổ bá tước Nansac. Anh trở thành người anh hùng. “Cách mạng muôn năm, tự do muôn năm” là những khẩu hiệu trong cuộc nổi dậy. Một cuộc nổi dậy gắn liền với Cách mạng Tháng Bảy năm 1830 tại Pháp. Khi đó các cuộc nổi dậy lớn hơn đang diễn ra tại Paris và một chế độ mới được thiết lập. Người nông dân không chỉ đề cao tự do cá nhân, mà vẫn còn có niềm tin vào các định chế xã hội, vào công lý. Tòa án lại là người vào cuộc, luật sư Fontgrave trước bào chữa cho cha Jacquou, thì nay lại là người bào chữa cho hành động của Jacquou. Ông đã thành công, và công lý được lập lại. Cái thiện đã thắng cái ác. Một sự kỳ diệu, nhưng tất yếu, dù máu đã đổ để có thể đẩy lui cái ác khỏi xã hội. Nhưng người chiến thắng đã không lấy đi tất cả của kẻ chiến bại, họ vẫn có lòng khoan dung và biết dừng lại đúng lúc. Có lẽ một sự thay đổi dựa trên nền tảng của luật pháp công minh lại là một sự an toàn, thay vì cuốn trôi đi tất cả. Cửa sổ phòng xét xử vẫn tràn ngập khuôn mặt của các cậu bé nghèo hiếu kỳ, không khác phiên xử cha Jacquou hơn chục năm trước, nhưng ánh mắt sáng ngời đầy niềm tin.

Người nông dân nổi dậy -1969

Hình ảnh La Galiote cứu Jacquou trước lưỡi gươm của cha cô và anh đã bế cô khi ôm chặt lấy anh thoát khỏi biển lửa trong lâu đài của bá tước Nansac lâu nay vẫn đọng lại nhiều cảm xúc đặc biệt cho những người xem phim. Nhưng Jacquou đã lấy Bertille.

Bộ phim năm 1967-1969 do Stellio Lorenzi đạo diễn có sự tham gia của các diễn viên Eric Damain và Daniel Le Roy (Jacquou), Elisabeth Wiener (Galiote de Nansac), Paloma Matta (Lina), Calaude Cervan (bá tước Nansac), Isabelle Ferrand (Bertille), Simone Rieutor (Marie Féral), Fred Ulysse (Martin Féral)…Eric Damain đóng Jacquou khi 9 tuổi chiếm được nhiều cảm tình nhất của người xem phim. Sau này, năm 1971, Eric Damain tham gia đóng phim L'Homme qui rit (Thằng cười - trên VTV trước dịch là Người đàn ông có bộ mặt cười) dựa theo tiểu thuyết cùng tên của đại văn hào Victor Hugo, trong vai Gwynplaine còn nhỏ. Bộ phim này cũng từng được chiếu rộng rãi tại Việt Nam.

Người nông dân nổi dậy - bản 2005- 2007

Cùng với những bộ phim Trên tầng cây số (Bungari), Maika-Cô bé từ trên trời rơi xuống (Tiệp Khắc cũ), Người cá, Bài ca người lính (Liên Xô cũ), Hồ sơ thần chết (CHDC Đức cũ), Chim tải cúc hay hót (Thổ Nhĩ Kỳ) hay Truyền thuyết về tình yêu (Ấn Độ)…, Người nông dân nổi dậy đã gắn bó với một thế hệ người trải qua, lớn lên trong thời gian khó, và chắc chắn những bộ phim như vậy sống mãi trong lòng họ. So với nhiều bộ phim chiếu cùng thời thì "Người nông dân nổi dậy" hay được xem là mang tính nhân bản hơn cả, gần gũi với cuộc sống đời thường của nhiều lớp người trong xã hội. Vì thế xem nó, người ta cảm nhận được nhiều điều sâu sắc như là ở những câu chuyện quanh ta và dễ rung cảm hơn. Tuy là một bộ phim truyền hình, các kỹ xảo hạn chế, nhưng những gì mà bộ phim này truyền tải đến được với người xem, không chỉ có ý nghĩa trong bối cảnh câu chuyện của nó. Khát vọng tự do, giải phóng áp bức, một xã hội nhân văn, công lý, công bằng và bình đẳng vẫn là ước mơ ngàn đời của nhân loại. Người anh hùng Jacquou có đầy đủ phẩm chất của một cá nhân đấu tranh giải phóng cá nhân và giải phóng xã hội khỏi những ung nhọt cản trở cho tự do và bình đẳng . Lòng bác ái, nhân đạo, khoan dung, tình yêu thương giữa con người với con người, tình yêu trong sáng vượt qua mọi khoảng cách địa vị là những giá trị đạo đức xã hội, là chân lý không thể thay đổi được và đều được thể hiện đậm nét trong phim..

bản năm 2005 - 2007

Năm 2005 câu chuyện này lại được dàn dựng thành phim điện ảnh, do Laurent Boutonnat đạo diễn, ngốn hết 20,3 triệu euro. Bản phim mới có ưu thế của kỹ xảo điện ảnh tuyệt đẹp và hoành tráng, nhiều cảnh quay lãng mạn, gây ấn tượng tốt với người xem. Ngoài thời gian quay phim tại vùng Périgord, đoàn phim giành hai tuần thu hình trên vùng núi hiểm trở Carpates, nhiều tháng ở Bucarest (Romania), do đó phim có ngoại cảnh tuyệt đẹp, nhiều cảnh đẹp như trong tranh sơn dầu, khắc họa nét đẹp mộc mạc của vùng thôn quê Pháp và Romania . Âm thanh cũng là một thế mạnh của bộ phim.

Phim trình làng một dàn diễn viên mới trẻ đẹp. Thủ vai chính Jacquou khi 20 tuổi do Gaspard Ulliel và còn nhỏ do Léo Legrand đóng. Gaspard không xa lạ gì với những người hâm mộ điện ảnh Việt Nam còn Léo tỏ ra không thua kém cái bóng lớn Eric Damain. Cả hai được đạo diễn nhận xét làm nên một hình ảnh Jacquou hoàn hảo. Diễn viên Jocelyn Quivrin đóng Bá tước Nansac. Marie-Josée Croze đóng mẹ và Albert Dupontel đóng cha Jacquou. Cả hai diễn viên đóng hai nhân vật quan trọng Lina (do Judith Davis đóng ) và Galiote (do Bojana Panić đóng) đều là các diễn viên lần đầu tham gia điện ảnh.

Nếu Laurent Boutonnat sớm chọn Judith Davis đóng Lina (diễn viên trẻ mới tham gia một vài seri truyền hình và lần đầu thử vai trong điện ảnh) thì ông phải mất rất nhiều thời gian để chọn người đóng La Galiote. Tình cờ qua giới thiệu của người trong đoàn phim, ông gặp cô gái trẻ người Serbi, Bojana Panić, khi đó đã thành danh trong nghề người mẫu, nhưng lạ lẫm với điện ảnh. Bojana Panić được chọn nhưng cô lại không biết tiếng Pháp. Phải mất hai tháng với mỗi ngày học tiếng Pháp liên tục 4 giờ đồng hồ, cô mới có đủ điều kiện để nhập tốt vai diễn của mình. Laurent Boutonnat đều rất hài lòng về hai cô gái đóng các vai nữ quan trọng nhất của bộ phim. Clémence Gautier được chọn đóng Lina hồi nhỏ, cặp với Léo. Tất cả các diễn viên đều được đông đảo khán giả nhận xét diễn xuất tốt.

Bản năm 2005 - 2007

Tuy nhiên bản phim này có một số thay đổi nội dung so với tiểu thuyết và phim 1969. Do không đủ điều kiện làm phim 180 phút, đoàn phim cắt xén nhiều tình tiết, cô đọng hơn và chỉ dài 150 phút. Trong phim này thì Lina lại là bảo mẫu của Galiote hồi nhỏ, còn Jacquou đã từng cứu Galiote bé thơ một lần và để lại ấn tượng không phai trong tâm trí cô. Lina nhân hậu, nết na không chết, trong khi Galiote lại là người cứu Jacquou khỏi vòng lao lý trong vụ xét xử Jacquou và các bạn anh đốt lâu đài của cha cô. Phim kết thúc khi Jacquou chia tay Galiote, tiễn cô lên thành phố. Lina luôn tin vào tình yêu Jacquou giành cho mình nhưng người xem không thể biết chắc Jacquou sẽ quay lại với Lina hay đến với Galiote. Một cái kết mở. Phim được công chiếu lần đầu năm 2007. Người nông dân nổi dậy, đòi hỏi tự do, bình đẳng và công lý, một xã hội nhân bản, cùng với chuyện tình tay ba nhẹ nhàng lãng mạn, tình cảm mẫu tử, bạn bè khắc họa sâu đậm trong phim đã hút hồn dân Pháp, Ba Lan, Nga, Trung Quốc, Lítva, Tây Ban Nha, Anh và nhiều quốc gia khác. Bộ phim đã được đề cử hai giải César cho thiết kế sản xuất và thiết kế trang phục tốt nhất. Tạp chí Variety của Mỹ thì ca ngợi bộ phim là một chủ đề Dickensian thú vị, một thiên sử thi hay một bản anh hùng ca mini cổ điển tuyệt đẹp. Mặc dù sẽ còn có tranh cãi một số tình tiết trong phim, nhất là so sánh với bản phim cũ nhưng cơ bản, bộ phim đã lấy lòng rất nhiều khán giả, nhất là khán giả trẻ.

Chu Tử Nguyệt
(TGĐA)