AI không cướp việc, nhưng tạo ra "núi rác" bắt người đi dọn

[goodidea]

Tưởng được nhàn hạ, dân văn phòng 2025 lại phải làm thêm giờ để sửa lỗi cho "sếp" AI. Nghịch lý cười ra nước mắt khi công nghệ đỉnh cao lại biến con người thành những "bảo mẫu" bất đắc dĩ.

Cách đây đúng một năm, Jacqui Canney vẫn là Giám đốc Nhân sự (CPO) của ServiceNow, với công việc xoay quanh tuyển dụng và lương thưởng. Nhưng sáng nay, bước vào văn phòng, bà mang một danh xưng hoàn toàn mới: "Giám đốc Kích hoạt AI".

Tấm danh thiếp mới của Canney không phải là chiêu trò đánh bóng tên tuổi, mà là minh chứng sống động nhất cho sự đảo lộn của thị trường lao động năm 2025. Bà chia sẻ thẳng thắn: "AI không tuân theo những vách ngăn mà con người tạo ra. Các công ty không thể coi AI đơn thuần là công cụ tăng năng suất, mà phải xây dựng lại toàn bộ quy trình làm việc".

Câu chuyện của Canney chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Năm 2025 khép lại với những con số biết nói: Tỷ lệ tổ chức dùng AI tạo sinh tăng vọt từ 33% (năm 2023) lên 79%. Nhưng đằng sau sự hào nhoáng của những biểu đồ tăng trưởng, một thực tế hỗn mang đang diễn ra. AI không còn là vị cứu tinh như lời đồn, mà đang tạo ra những "cú lừa" đau đớn cho cả giới chủ lẫn người làm công ăn lương.


Năm 2025, AI chính thức bước vào môi trường làm việc, đồng thời giữ vai trò là nhân viên ngôi sao, người bạn tâm giao và vật tế thần (Ảnh: Rude Baguette).

Bẫy năng suất "workslop": Khi nhân viên ngôi sao xả rác
Năm 2025, AI chính thức được coi là "nhân viên ngôi sao" tại công sở vì không đòi lương, không buôn chuyện và không trộm đồ ăn vặt. Sự nhiệt tình này dẫn đến làn sóng BYOAI (Bring Your Own AI - Tự mang AI đi làm), khi 80% nhân viên tại các doanh nghiệp nhỏ tự trang bị công cụ riêng để "hack" công việc, từ tóm tắt họp hành đến lên ý tưởng.

Tuy nhiên, sự chăm chỉ của "nhân viên" này lại đẻ ra một trong những vấn đề nhức nhối nhất của năm 2025 - rác công việc (workslop).

Các nhà nghiên cứu tại Đại học Stanford đã phát hiện ra một thực tế trớ trêu: 40% nhân viên thừa nhận họ thường xuyên nhận được những nội dung do AI tạo ra trông rất bóng bẩy, câu cú mượt mà nhưng bên trong hoàn toàn rỗng tuếch, thiếu chiều sâu chuyên môn. AI có thể viết nhanh, nhưng nó không hiểu nó đang viết cái gì. Thậm chí, theo OpenAI, các mô hình này còn có khả năng "cố tình nói dối" (ảo giác).

Hệ quả là thay vì được ngả lưng thư giãn, người lao động năm 2025 phải gánh thêm nhiệm vụ mới, đó là dọn dẹp núi rác nội dung do AI thải ra.

Điều này dẫn đến một cú sốc tài chính cho giới đầu tư. Báo cáo từ MIT và BCG chỉ ra rằng, dù hàng tỷ USD đã được rót vào cơn sốt này, 95% doanh nghiệp vẫn chưa ghi nhận lợi tức đầu tư (ROI). 60% công ty đầu tư mạnh vào AI nhưng thu về rất ít giá trị thực.

"Vật tế thần" hoàn hảo cho 1 triệu lệnh sa thải
Không chỉ gây nhiễu loạn quy trình làm việc, AI còn trở thành tâm điểm của một bi kịch lớn hơn, đó chính là sa thải.

Năm 2025 chứng kiến hơn 1 triệu thông báo cắt giảm nhân sự. Trong cơn bão này, AI trở thành kẻ bị chỉ trích nhiều nhất. Gần 1/3 người lao động Mỹ tin rằng AI là nguyên nhân khiến họ mất việc. Nhiều CEO cũng công khai mượn danh tái cấu trúc bằng AI để giải thích cho các quyết định cắt giảm.

Nhưng dưới con mắt của các chuyên gia phân tích, đây là một "cú lừa" về mặt truyền thông. Bà Molly Kinder, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Brookings, đã vạch trần chiêu bài này. Trong bối cảnh kinh tế khó khăn, tuyên bố "chúng tôi sa thải vì đã ứng dụng công nghệ hiện đại" là thông điệp "lọt tai" cổ đông hơn nhiều so với việc thừa nhận công ty đang kiệt quệ tài chính. AI, thực chất, chỉ là tấm bình phong hào nhoáng cho các quyết định quản trị khắc nghiệt.

Thực tế, cuộc chiến tuyển dụng đang diễn ra như một trò "mèo vờn chuột". Số lượng CV do AI viết tăng 45%, buộc 90% nhà tuyển dụng phải dùng AI để lọc ngược lại. Thậm chí, 25% doanh nghiệp đã bắt đầu dùng máy để phỏng vấn con người. Một nghiên cứu của Brian Jabarian chỉ ra rằng phỏng vấn bằng AI giúp tăng tỷ lệ giữ chân nhân viên thêm 17% ở ngành dịch vụ - một con số lạnh lùng nhưng hiệu quả.

Cú "việt vị" công nghệ và cuộc phục hưng nhân tính
Đầu năm, Sam Altman (CEO OpenAI) và giới chóp bu thung lũng Silicon từng hứa hẹn 2025 sẽ là "Năm của các tác nhân AI" - những robot biết tự đặt vé máy bay, tự điền đơn, tự dùng chuột máy tính. Nhưng kết thúc năm, lời hứa này đã trở thành "bom xịt".

Andrej Karpathy, cựu đồng sáng lập OpenAI, phải thừa nhận chua chát: "Nó đơn giản là không hoạt động". Các thử nghiệm cho thấy AI vẫn cực kỳ vụng về trong thế giới thực. Một phiên bản ChatGPT Agent từng mất tới 15 phút chỉ để... chọn một mức giá trên website. Hay trong bản demo du lịch, nó "thông minh" đến mức đặt điểm dừng chân giữa Vịnh Mexico. Giới công nghệ đã phải âm thầm đổi khẩu hiệu thành "Thập kỷ của tác nhân" để chữa ngượng.

Sự thất bại của siêu AI lại vô tình mở ra cơ hội cho con người. Khi máy móc chưa thể làm trọn vẹn, vai trò của con người lại được định giá cao hơn bao giờ hết. Đây là lúc "cuộc phục hưng của con người" bắt đầu.

Tại Moody’s, nhân viên được khuyến khích giao hết việc số liệu khô khan cho AI để tập trung vào những thứ máy móc chào thua: Chính trị nội bộ, thấu cảm khách hàng và kỹ năng đàm phán. Nhu cầu tuyển dụng không chỉ tăng ở mảng kỹ thuật (kỹ sư AI tăng 143%), mà còn đòi hỏi tư duy quản trị mới. Bà Jacqui Canney khẳng định: "Đây là cơ hội khổng lồ. Chúng ta có thêm năng lực để hướng sang những cách làm việc sáng tạo hơn".

Khép lại năm 2025, chúng ta nhận ra AI không phải là "kẻ hủy diệt" tàn bạo, cũng chẳng phải là cây đũa thần mang lại lợi nhuận tức thì. Nó giống một tấm gương phản chiếu năng lực quản trị của doanh nghiệp và khả năng thích nghi của người lao động.

Năm 2026 đang mở ra không phải với những lời hứa viển vông về robot thay thế loài người, mà với những bài toán thực tế hơn: Làm sao để biến những khoản đầu tư tỷ USD thành lợi nhuận thật? Làm sao để dọn dẹp đống "rác nội dung" đang làm tắc nghẽn dòng chảy thông tin? Và quan trọng nhất, làm sao để con người làm chủ công cụ thay vì trở thành "bảo mẫu" đi dọn rác cho máy móc?

Một chương mới của mối quan hệ cộng sinh - đầy thách thức nhưng cũng đầy thú vị - chỉ vừa mới bắt đầu.

VietBF@sưu tập