Giữa dăy núi rác sánh đặc mùi xú uế, ruồi nhặng bâu đầy, trong ánh đèn đêm vàng vọt của thợ mỏ, hàng trăm con người vẫn miệt mài kiếm kế sinh nhai.
Những người “ăn” rác
Băi rác Nam Sơn (Sóc Sơn, Hà Nội) mỗi đêm “đón” 4.300 – 4.500 tấn rác, chiếm khoảng 90 % lượng rác thải sinh hoạt của toàn thành phố Hà Nội.
Trước khi đi, chúng tôi đă bấm bụng bảo nhau không ai ăn món có nước, chỉ lót dạ ổ bánh ḿ và ít lương khô, đă cẩn thận bịt dăm bảy lớp khẩu trang, nhưng khi “ném” ḿnh vào những dăy núi rác cao ngất chứa chất hàng ngh́n thứ hỗn tạp, lép nhép, ri rỉ nước, phải kiềm chế lắm chúng tôi mới nhịn được những cơn buồn nôn. Không khí tưởng chừng như đặc quánh lại, nặng trịch, nồng nặc đến nhức đầu, nhưng hàng trăm con người vẫn cặm cụi, lặng lẽ làm việc trong ánh sáng loang loáng đèn thợ mỏ.
Những phụ nữ này đang chờ đến giờ vào băi
Các chị mong đợi một đêm bội thu
Tranh thủ chỉnh đèn
Theo quy định của ban quản lư Nam Sơn, sau 3 giờ sáng, khi chuyến xe cuối cùng rời băi, người dân được phép vào thu nhặt phế liệu và phải rời đi trước 6 giờ 30 - 7 giờ sáng. Chưa đến giờ quy định, hàng trăm người đă vượt qua những cung đường ṿng vèo, lởm chởm đất đá của vùng núi Thoong, xếp hàng chờ đợi, mắt dán chặt vào cánh cổng khu Nam Sơn. Vài trăm chiếc xe lôi cũng lịch kịch đến tập kết.
Cuốc xẻng, bao tay, khẩu trang và đèn mỏ là những dụng cụ không thể thiếu
Những chiếc xe lôi tập kích, sẵn sàng vào băi
Nhiều phụ nữ tự lái xe lôi
Cánh cổng “thiên đường rác” mở tung, cả ngh́n người ùn ùn kéo nhau vào, ai nấy trong bộ quần áo bảo hộ, trên đầu thường trực chiếc đèn pin của thợ mỏ, dưới chân luôn là những đôi ủng cao su cao lút đầu gối. Dường như mọi người đều cố lao thật nhanh vào băi và bắt đầu một đêm làm việc cật lực.
Mỗi đêm có khoảng 500 – 800 người vào băi khai thác, chủ yếu thuộc ba xă lân cận băi rác là Bắc Sơn, Hồng Kỳ, Nam Sơn.
Núi rác mấy ngh́n tấn này là "cánh đồng màu mỡ" của hàng trăm con người
Trong không khí ẩm ướt, đượm mùi rác thải, ngần ấy con người gần như không nói với nhau câu nào, lặng lẽ cào cuốc trên “cánh đồng” rác t́m phế liệu cho đến khi trời sáng. Mà không chỉ phế liệu, có cả tỉ thứ “hàng” mà người ta vứt đi có thể được tận dụng để làm nguồn sống cho những con người nơi đây: chăn chiếu, quần áo cũ, thức ăn thừa… Nilon, chai lọ, thùng carton được bán cho những chủ vựa phế liệu, thức ăn thừa, vỏ hoa quả th́ làm thức ăn cho gia súc.
Một "mỏ" nilon đang chờ khai thác
Nhân công ở đây phần nhiều là phụ nữ
Cũng có khi, người ta vớ phải những thứ kinh khủng như xác động vật, hầu hết đang trong t́nh trạng phân hủy, mùi xú uế xộc lên tận óc. Một người thu gom phế liệu ở đây cho hay: “
hồi trước có những người ở xa về tận Nam Sơn này mua xác chó mèo, chừng vài chục ngh́n một con, bảo là để nuôi cá, nhưng ai mà biết họ mua về làm ǵ …”
Có người không thèm đeo khẩu trang v́ ... vướng víu.
Nhưng cũng có lúc, “lộc” đến bất ngờ với những người đi băi. Anh Vang, một người có thâm niên hơn chục năm đi băi quả quyết: “
Ngày nào ở khu này cũng có người nhặt được tiền. Oách nhất là một chị nhặt được 11 cây vàng được gói ghém kỹ càng. Như nhà tôi, quả to nhất là bắt được 18 triệu. Năm ngoái, mẹ tôi cũng nhặt được cả túi có 13 triệu 600 ngh́n. C̣n những “quả” nhỏ như dăm trăm, một triệu là chuyện thường. Lắm khi trong túi xách, túi quần túi áo cũ người ta vứt vội, hoặc tiền trong phong b́ hiếu hỷ vẫn c̣n nguyên. Dịp sát Tết là “đậm” nhất. Cũng có khi, rũ những chiếc gối bông cũ, chúng tôi có thể vớ được bạc triệu hoặc ít vàng, chắc là người già cất vào đấy mà người thân không biết. C̣n chứng minh thư, giấy tờ nhà, bằng lái xe… bị lưu lạc đến khu băi cũng nhiều, nếu t́m được chủ, chúng tôi cũng được một chút lại quả gọi là”.
Anh Vang cho biết, ngày nào ở đây cũng có người nhặt được tiền.
Cái lạ nhất ở đây là mọi người làm việc trong không khí tuồng như là im lặng và gần như không thấy tranh chấp, căi cọ nhau. Hỏi ra mới biết, băi rác cũng có luật riêng. Các băi được chia thành các khu thầu thuộc quản lư của các chủ thầu. Các chủ thầu này có đội ngũ thu nhặt phế liệu riêng, khai thác trên “lănh địa” của ḿnh và bán phế liệu cho họ. Họ cũng là người tự quản lư lao động, đảm bảo không xảy ra tranh chấp.
Tất thảy đều tập trung vào việc khai thác.
Dân đi băi không chuyện tṛ với nhau, không phải họ sợ cái mùi khủng khiếp của hàng chục tấn rác đang chực ụp xuống, cũng không phải để giữ “mánh” làm ăn mà chỉ đơn giản là muốn tập trung để làm việc, kiếm càng nhiều phế liệu trong thời gian ngắn nhất. Chị Vượng đă sống nhờ băi thải Nam Sơn 8 năm, vừa vội vă cào rác vừa nói nhanh: “
Chúng tôi ở đây đă thích nghi với đủ các loại mùi rồi, chẳng c̣n thấy ghê ǵ. Cả ngày có 3 tiếng được làm trong băi, phải nhanh nhanh chóng chóng mà bới, may ra th́ được món hời, chứ ỏn ẻn bịt mũi hay hóng chuyện với nhau th́ có mà…”
Thi thoảng mới nghỉ tay uống hớp nước.
Trong đêm, chỉ nghe rơ nhất tiếng cánh ruồi muỗi bay vo ve, tiếng cào, cuốc bổ xoàn xoạt xuống những bao nilon và thi thoảng là tiếng cửa chập máy ảnh của đám chúng tôi. (Nh́n thấy máy ảnh, một số người né ra chỗ khác hoặc kéo vội khẩu trang lên che mặt).
Rạng sáng, những phu rác c̣ng lưng khuân từng bao tải phế liệu và “hàng” to gấp mấy lần thân người ra chỗ xe lôi. Những thứ thu nhặt được ấy, có thứ họ bán được ngay cho chủ thầu đă đợi sẵn, có thứ phải đem về nhà “sơ chế”, gột rửa lại, gom kha khá rồi mới bán.
Một phu rác hạnh phúc với thành quả của một đêm làm việc
Cả đoàn xe lôi lại rồng rắn kéo nhau ra khỏi băi rác, để lại sau lưng b́nh minh đang lên dần trên ḷng hồ nước thải ngập ngụa nước rác, sùi lên bọt bẩn và cột khói đen kịt của nhà máy xử lư rác bắt đầu tới giờ hoạt động.
B́nh minh trên hồ chứa rác nội bộ tại khu Nam Sơn
“Nếu không có băi rác, chúng tôi sống bằng ǵ?”
Vài tiếng đồng hồ ngập trong băi, người chúng tôi đă ngấm mùi rác và cũng bắt đầu “say”, mắt cay xè, nước mũi ṛng ṛng chảy. Cái mùi đặc trưng của băi không chỉ ngấm vào da thịt mọi người mà c̣n bám chặt vào quần áo, loang ra từng món hàng, bịch nilon mà người ta mang về, đeo đẳng theo từng bước chân người.
Môi trường làm việc khắc nghiệt, nhưng nhiều người vẫn muốn "bám" băi rác.
Nhiều hộ dân sinh sống quanh băi rác Nam Sơn cho biết, mỗi dịp giỗ Tết, ma chay hay cưới xin, họ phải vào thông báo trước với Ban quản lư băi. Cái mùi ấy, đương nhiên, chẳng cách nào ngăn nổi, nhưng Ban quản lư sẽ tăng cường phun xịt hóa chất diệt ruồi muỗi để những lễ lạt này diễn ra đỡ khổ hơn. Người dân ở đây ăn trong rác, ngủ trong rác, sống trong rác, trong nguy cơ bệnh tật v́ tiếp xúc thường xuyên với đủ thứ rác thải trên đời. Mặc dù Ban quản lư băi rác Nam Sơn khẳng định, khu xử lư không ảnh hưởng ǵ đến hệ thống nước ngầm của dân cư xung quanh, và những người đi băi cũng quả quyết, họ thích nghi tốt với môi trường, đi khám sức khỏe định kỳ mà không phát hiện ra bệnh ǵ, nhưng cuộc sống ở Nam Sơn, chỉ cần trải qua một đêm cũng đủ hiểu nỗi cơ cực.
Khu xử kư rác thải Nam Sơn là nguồn sống chính của nhiều người dân xung quanh.
Nhưng người dân nơi đây không chỉ chống chọi với rác, họ c̣n sống nhờ rác nữa. Nếu chăm chỉ, kể cả không bắt được lộc trời, mỗi đêm lần ṃ trong băi rác, người ta có thể kiếm được vài ba trăm ngh́n. Anh Nguyễn N. Tuân (31 tuổi) và vợ là Đàm T. Vượng (26 tuổi) cũng bảo, nghe nói khu băi sắp giải thể, người dân mấy xă đă hốt hoảng sợ mất miếng cơm. Anh chị đă có hai con, một cậu bé sắp lên lớp 2. Đêm, anh chị gửi con ở nhà cụ nội và đi băi. Anh Tuân khoe, ngoài nilon, chai nhựa đem bán, anh chị c̣n tận dụng được những rau, cơm thừa về chăn lợn, vỏ ngô, vỏ mít chăn ḅ.
Anh Tuân, chị Vượng thu gom rau thải về tăng gia.
Ngậm ngùi, anh bảo: “
Chúng em không có bằng cấp, không có nghề nghiệp ǵ, xin việc ở đâu cũng khó. Có băi này để kiếm ăn là may lắm rồi, nếu mà bị cấm th́ chúng em chẳng biết làm việc ǵ. Vả lại, việc chúng em làm cũng là giúp xử lư bớt rác cho băi, mà cũng làm an ninh hơn cho xă hội. Anh tính, đêm người dân lo chí thú đi làm kiếm tiền, thời gian đâu mà tạo ra tệ nạn xă hội nữa!”
Chị Mai, anh Sỹ, hai vợ chồng hơn 40 tuổi cho biết, họ đă làm ở băi 5, 6 năm nay. “
Hồi xưa nhà tôi ở Thanh Hóa, nghèo lắm, trôi dạt ra đây đă chục năm. Bây giờ mỗi tháng hai vợ chồng cũng kiếm được chừng 8 – 10 triệu, cũng đủ nuôi hai đứa con ăn uống, học hành. Khổ th́ khổ vậy, ô nhiễm th́ ô nhiễm vậy nhưng có thu nhập chú ạ. Khu này không ít nhà giàu lên nhờ rác đấy!”
Vợ chồng anh Sỹ và "chiến lợi phẩm".
Hy vọng đổi đời của những người đi băi ở Nam Sơn không xa, nhiều người đă phất lên, giàu có nhờ rác. Nhưng khát vọng ấy, hẳn là c̣n nhiều gian nan.
Vất vả, nhưng những người đi băi vẫn luôn mơ về một cuộc sống khá giả hơn.
Chúng tôi về đến Hà Nội, đă bỏ đi bộ quần áo, đôi giày, khẩu trang, nhưng cái mùi đặc trưng của Nam Sơn vẫn c̣n bám theo trên thịt da mà ám ảnh tâm trí, thi thoảng lại khiến chúng tôi giật ḿnh. Cái mùi ấy, nỗi chua xót ấy, dù có tắm gội cũng không tài nào gột sạch.
AP
Băi rác 4.000 tấn ở Nam Sơn: "Cánh đồng bội thu" của những người khốn khổ
