Những năm gần đây, TP.Hồ Chí Minh đă có nhiều thay đổi: Không c̣n những xóm nhà lá lụp xụp nhếch nhác trên kinh nước đen, xây dựng những khu đô thị mới… Tuy nhiên, sự thay đổi này đă làm mất đi khá nhiều những dấu tích xưa cũ là “hồn vía” của Sài G̣n.
Nguy cơ trước mắt là cơn lốc đô thị hóa tràn lan hiện nay đă phá đi khá nhiều di sản văn hóa thể hiện bản sắc Sài G̣n. Việc cố gắng bảo tồn những di tích lịch sử văn hóa của một đô thị chính là xây dựng đô thị hiện đại có một không gian sống với chiều sâu kư ức của nó. Sống trong không gian đó, con người sẽ giàu có hơn về mặt tinh thần, khi họ được thế hệ trước truyền lại những kư ức về vùng đất mà họ đang sống. Bảo vệ di sản văn hóa là để con người sống tốt hơn cho hôm nay chứ không chỉ là bảo vệ một ư niệm nào đó của quá khứ dù đẹp đến đâu.
Sài G̣n là đô thị sông nước
Sông Sài G̣n là giao thông đường thủy quan trọng nhất, cảng Sài G̣n là cửa ngơ thông thương với nước ngoài. Hệ thống kênh rạch dày đặc là những con đường huyết mạch để vận chuyển lúa gạo và các loại nông sản, hàng hóa khác từ Đồng bằng sông Cửu Long lên cảng Sài G̣n để xuất khẩu. Thương cảng Sài G̣n, từ góc độ lịch sử có thể coi là đặc điểm chủ yếu của đô thị Sài G̣n.
- Hệ thống đường sông, kênh rạch ở Sài G̣n phục vụ cho sự phát triển của nghề thủ công làm Gốm nổi tiếng: “Xóm Ḷ Gốm” của Sài G̣n xưa c̣n lại dấu tích là kênh Ḷ Gốm, đường Ḷ Siêu, khu ḷ lu, bến mảnh sành, cầu ḷ chén… Vùng Gốm Sài G̣n sản xuất nhiều loại gốm gia dụng và kiến trúc trang trí độc đáo, rất được ưa chuộng ở Việt Nam.
- Hệ thống sông rạch làm nên cảnh quan “trên bến dưới thuyền” của Sài G̣n: Những con sông, kênh rạch với những bến sông nổi tiếng sinh hoạt buôn bán, cảnh quan văn hóa đặc trưng: Sông – bến chợ – phố chợ ven sông – làng ven sông – giao thông đường thủy – ghe thuyền – cầu qua sông…
Hiện nay, đại lộ Đông Tây được xây dựng đă mang lại vẻ đẹp hiện đại cho thành phố, nhưng trả giá cho việc này là dọc hai bên sông – cũng là dọc theo đại lộ – từ quận 6, quận 8, quận 5, đến quận 4, quận 1 – những dăy nhà phố liên kết kiểu thị tứ buôn bán biến mất, những ṭa cao ốc đă và đang mọc lên. Đâu rồi vẻ đẹp cổ xưa “trên bến dưới thuyền” sầm uất mà hồi giữa thế kỷ XX vẫn c̣n được ghi nhận?
Sài G̣n là đô thị của sự giao lưu và hội nhập văn hóa
 |
| Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM – xưa kia là Nhà chú Hoả – một trong những ngôi nhà có kiến trúc xưa của Sài G̣n – TPHCM. Ảnh: Phan Lương Trường Hải – Â.T |
Sự h́nh thành đô thị Sài G̣n là quá tŕnh tụ cư và hội nhập văn hóa nhanh chóng của người Việt, người Hoa với những tộc người bản địa. Trong quá tŕnh khẩn hoang lập ấp, phát triển sản xuất nông nghiệp, thủ công nghiệp, thương nghiệp… cư dân người Việt, người Hoa đă duy tŕ và phát triển những phong tục, tập quán, tín ngưỡng, tôn giáo của quê hương làm chỗ dựa tinh thần ở vùng đất mới. Đ́nh, chùa của người Việt; đền, miếu, hội quán của người Hoa; chùa của người Khmer; nhà thờ của người Chăm Hồi giáo, nhà thờ Công giáo, Tin lành… thể hiện sự đa dạng và hội tụ văn hóa của nhiều cộng đồng cư dân và những sinh hoạt tinh thần của họ. Cùng với di sản văn hóa vật thể nói trên, cư dân Sài G̣n c̣n lưu giữ những di sản văn hóa phi vật thể: Ẩm thực, trang phục, lối sống, ngôn ngữ, lễ hội, sinh hoạt của từng cộng đồng… Từ nửa sau thế kỷ XX đến nay, Sài G̣n là đô thị có lượng người nhập cư lớn nhất nước, văn hóa Sài G̣n ngày càng đa dạng phong phú.
Sài G̣n là đô thị kiểu phương Tây:
Sài G̣n c̣n là nơi h́nh thành cơ sở công nghiệp đầu tiên, từ cuối thế kỷ XIX, Sài G̣n trở thành một trung tâm công nghiệp ở phía nam: Nhà máy điện, nhà máy nước, nhà ga và hệ thống đường xe lửa… Thành phố bắt đầu phát triển theo kiểu đô thị Tây phương bằng chương tŕnh quy hoạch khoa học và chi tiết. Từ cuối thế kỷ XIX các dự án thiết kế và xây dựng Sài G̣n chủ yếu dọc theo cảng Bến Nghé, những g̣ đất cao quanh đó mọc lên các công tŕnh và trở thành khu trung tâm của thành phố. Đó là các công sở, dinh thự, công tŕnh công cộng như trường học, bảo tàng, rạp hát, chợ… Nhiều công tŕnh trong số đó đến nay vẫn c̣n giữ được công năng, là “dấu ấn Sài G̣n” với người đi xa và người đến Sài G̣n. Cảnh quan đô thị khu trung tâm thành phố là những con đường với hàng cây cao vút, những biệt thự mang vẻ đẹp của kiến trúc cổ điển Châu Âu, nhưng gần gũi và đă trở nên quen thuộc, là một phần không thể thiếu của thành phố.
Cũng như những thành phố khác, khi giải quyết mâu thuẫn giữa việc bảo tồn kiến trúc cổ với việc phát triển công tŕnh mới th́ phần thiệt tḥi luôn về phía kiến trúc cổ. Chủ trương về bảo tồn di sản văn hóa của nhà nước Việt Nam, của TP.Hồ Chí Minh đă có, nhưng việc thực thi chưa tốt. Nguyên nhân th́ có nhiều: Tŕnh độ quản lư đô thị thấp, nhận thức không đầy đủ về di sản văn hóa đô thị, chưa có quy hoạch phát triển kinh tế – văn hóa mang tầm chiến lược… Các ngành liên quan như văn hóa, kiến trúc, quy hoạch, xây dựng chưa phối hợp đồng bộ trong việc bảo tồn di sản văn hóa đô thị và chưa thực thi đúng Luật Di sản văn hóa VN. Việc bảo tồn di sản văn hóa không chỉ có kiến thức khảo cổ, bảo tồn nói riêng mà cần có sự kết hợp giữa nhà khảo cổ và kiến trúc sư tu bổ công tŕnh và người chủ dự án tôn tạo, dưới sự điều hành của chính quyền đô thị, cùng v́ mục đích tối thượng là bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa.
theo Lao Động
Hồn vía Sài G̣n đang mất
