USA Máy bay tiếp dầu của Mỹ rơi, thị trường chứng khoán chao đảo, Iran dọa đốt cháy hạ tầng dầu khí cả khu vực

[Gibbs]

Cuộc chiến Trung Đông đang bước sang một nấc thang mới, khi các mặt trận quân sự, năng lượng và chính trị cùng lúc nóng rực. Một máy bay tiếp dầu của Mỹ rơi ở miền tây Iraq trong lúc chiến sự chưa có dấu hiệu hạ nhiệt; Tehran phát đi thông điệp đầu tiên được cho là của lãnh tụ tối cao mới Mục Tát Ba Khamenei; Vệ binh Cách mạng Iran dọa biến hạ tầng dầu khí khu vực thành biển lửa nếu các cơ sở năng lượng Iran tiếp tục bị đánh; còn Lebanon lại rung chuyển bởi những đợt oanh kích mới của Israel vào Beirut và vùng phụ cận. Càng đánh, vòng xoáy càng rộng, cái giá kinh tế và nhân mạng càng lớn.

Máy bay tiếp dầu Mỹ rơi ở Iraq, thêm một tín hiệu cho thấy chiến tranh đang vượt khỏi tính toán ban đầu

Một trong những diễn biến gây chú ý nhất là việc quân đội Mỹ xác nhận một chiếc KC-135 Stratotanker đã rơi ở miền tây Iraq. CENTCOM nói rõ tai nạn này không phải do hỏa lực đối phương cũng không phải do bắn nhầm, nhưng không công bố ngay đầy đủ chi tiết về thương vong, chỉ cho biết công tác cứu nạn vẫn đang tiếp diễn. Reuters dẫn nguồn cho biết có ít nhất năm người trên chiếc máy bay này, trong khi một chiếc KC-135 khác đi cùng đã hạ cánh an toàn. Dù nguyên nhân chưa được công bố rõ, sự cố này vẫn là lời nhắc rằng ngay cả trong “không phận thân thiện”, chiến tranh hiện nay cũng đã trở nên dày đặc rủi ro và đầy những biến số khó kiểm soát.

Không chỉ có vậy, tại Iraq và khu vực Kurdistan, các vụ tấn công nhằm vào lực lượng quốc tế cũng đang gia tăng. Reuters ghi nhận một binh sĩ Pháp đã thiệt mạng và một số binh sĩ khác bị thương trong một vụ tấn công ở khu vực Erbil, còn nhiều nhóm dân quân thân Iran tại Iraq đồng thời đe dọa sẽ mở rộng các đòn đánh vào lợi ích phương Tây. Điều đó cho thấy chiến tranh chống Iran không còn gói gọn trong biên giới Iran hay giữa Mỹ với Tehran, mà đang lan dần ra các vành đai phụ cận, từ Iraq, Vịnh Ba Tư cho tới Lebanon.

Thông điệp đầu tiên của Mục Tát Ba Khamenei: chiếc ngai ở Tehran chưa hề bỏ trống

Trên truyền hình nhà nước Iran, một thông điệp được cho là đầu tiên của lãnh tụ tối cao mới Mục Tát Ba Khamenei đã được đọc công khai. Dù ông vẫn chưa trực tiếp lộ diện kể từ khi được đưa lên thay cha là Ali Khamenei, thông điệp này đã vạch ra khá rõ lập trường của Tehran: giữ eo biển Hormuz trong trạng thái bị bóp nghẹt như một “công cụ gây áp lực”, tiếp tục nhắm vào các căn cứ Mỹ tại các nước láng giềng nếu chúng không bị đóng cửa, đòi “bồi thường” từ kẻ thù và ca ngợi các lực lượng ủy nhiệm mà Iran gọi là “Mặt trận Kháng chiến”. Reuters và các bản tin cùng ngày cho thấy dù có sự mơ hồ quanh việc ông chưa xuất hiện công khai, nội dung chính trị phát đi từ Tehran lại hoàn toàn không mơ hồ: Iran không có ý định xuống thang.

Điều đáng chú ý là cùng lúc có hai tín hiệu trái chiều từ phía Iran về Hormuz. Một mặt, thông điệp của Mục Tát Ba Khamenei khẳng định tuyến hàng hải này sẽ tiếp tục bị khóa như một đòn bẩy ép buộc. Mặt khác, đại diện Iran tại Liên Hiệp Quốc lại nói Tehran sẽ không chính thức đóng eo biển, dù vẫn giữ “quyền vốn có” để bảo đảm an ninh tại vùng nước này. Hai lời lẽ ấy không hẳn triệt tiêu nhau; trái lại, chúng phản ánh đúng chiến lược quen thuộc của Tehran: không cần tuyên bố phong tỏa tuyệt đối, chỉ cần làm cho tàu thuyền sợ mà dừng, bảo hiểm tăng mà ngại, thị trường hoảng mà tự nâng giá, thế là hiệu ứng chiến lược đã đạt được.

Hormuz trở thành chiếc van siết cổ thị trường dầu mỏ thế giới

Eo biển Hormuz là yết hầu của năng lượng toàn cầu. Trong điều kiện bình thường, khoảng một phần năm lượng dầu đi qua đây mỗi ngày. Nay, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, chiến tranh Trung Đông đã gây ra “sự gián đoạn nguồn cung lớn nhất trong lịch sử thị trường dầu mỏ toàn cầu”. Reuters cho biết sản lượng dầu toàn cầu trong tháng này có thể hụt khoảng 8 triệu thùng/ngày; riêng các nước vùng Vịnh đã phải cắt trên 10 triệu thùng/ngày vì không có đủ tuyến xuất cảng thay thế, trong khi dòng dầu qua Hormuz gần như chỉ còn ở mức “nhỏ giọt”.

Mọi chuyện trở nên đáng sợ hơn vì các lựa chọn thay thế cho Hormuz rất hạn chế. Các tuyến đường ống của Saudi Arabia và UAE chỉ có thể gánh thêm một phần rất nhỏ so với lượng khoảng 20 triệu thùng/ngày vốn đi qua eo biển này trong trạng thái bình thường. Nói cách khác, thế giới có đường vòng, nhưng đường vòng không đủ rộng để thay cho trái tim chính. Khi trái tim bị bóp nghẹt, không riêng giá dầu mà toàn bộ chi phí logistics, hàng không, phân bón, sản xuất điện và cả thực phẩm cũng sẽ bị cuốn theo.

Giá dầu, giá xăng, thị trường chứng khoán đều chao đảo vì một cuộc chiến chưa thấy lối ra

Brent đã leo lên trên 100 USD/thùng lần đầu kể từ năm 2022, còn thị trường châu Á mở cửa trong sắc đỏ khi giới đầu tư phản ứng với lập trường cứng rắn từ cả Tehran lẫn Washington. Reuters ghi nhận chỉ số Nikkei, KOSPI và nhiều thị trường chủ chốt tại châu Á đều giảm khi xung đột kéo sang ngày thứ hai tuần liên tiếp mà chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Ở Mỹ, giá xăng trung bình đã lên 3,60 USD/gallon, mức cao nhất trong gần hai năm, với tốc độ tăng theo tuần và theo tháng mạnh nhất kể từ cú sốc Nga–Ukraine năm 2022. Khi tàu dầu bị đánh, khi Hormuz gần như bị khóa, thì không chỉ nhà buôn dầu hoảng loạn; phố Wall, Tokyo, Seoul và cả những trạm xăng bình dân ở Mỹ cũng phải rung theo.

Chính quyền Trump cố xoa dịu dư luận bằng cách nói nước Mỹ là nhà sản xuất dầu lớn nhất thế giới nên giá dầu tăng cũng có mặt có lợi. Tuy nhiên, bản thân Nhà Trắng vẫn đang phải tính đến những biện pháp bất thường như nới Jones Act để năng lượng và nông sản lưu thông thuận lợi hơn giữa các cảng nội địa. Điều đó cho thấy Washington hiểu rất rõ rằng cú sốc giá nhiên liệu không chỉ là câu chuyện của “bảng điện”, mà là bài toán chính trị trong nước và áp lực sinh hoạt với hàng chục triệu cử tri.

Vệ binh Cách mạng Iran dọa đốt cháy hạ tầng dầu khí cả khu vực

Nếu trước đây Tehran chủ yếu dùng Hormuz như một lưỡi dao kề cổ thị trường năng lượng, thì nay họ còn công khai giơ thêm một ngọn đuốc. Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran tuyên bố rằng nếu cơ sở năng lượng và cảng biển của Iran bị tấn công, toàn bộ hạ tầng dầu khí trong khu vực mà Mỹ và các đồng minh phương Tây có quyền lợi sẽ bị “phóng hỏa” và phá hủy. Đây không còn là đe dọa mơ hồ. Những ngày qua, hàng chục tàu dầu và tàu hàng đã bị đánh trúng hoặc bị mắc kẹt tại Vịnh Ba Tư, còn Greenpeace cảnh báo 85 tàu chở dầu lớn cùng tổng cộng khoảng 21 tỷ lít dầu đang bị kẹt trong khu vực này, tạo nên một “quả bom sinh thái đang đếm ngược”.

Nghĩa là, ngoài nguy cơ khủng hoảng năng lượng, chiến tranh hiện nay còn mang theo bóng đen của một thảm họa môi trường. Chỉ cần một tàu dầu lớn bốc cháy hoặc tràn dầu ở khu vực có hệ sinh thái biển mỏng manh, thiệt hại sẽ không chỉ tính bằng đô la hay sản lượng dầu, mà còn bằng san hô, rừng ngập mặn, cỏ biển và sinh kế của hàng triệu cư dân ven bờ. Chiến tranh khi chạm vào dầu mỏ không chỉ làm thị trường đỏ lửa; nó còn có thể biến cả mặt biển thành vết dầu đen đặc.

Lebanon đang bị đẩy đến rìa của một cuộc chiến lớn hơn nhiều

Trong khi mặt trận năng lượng khiến thế giới nín thở, thì Lebanon lại trở thành nơi ngọn lửa quân sự bùng cao nhất. Israel đã mở thêm các đợt oanh kích vào vùng ngoại ô Beirut, đặc biệt là những khu vực bị coi là thành trì của Hezbollah. Reuters cho biết sau đợt bắn phá dữ dội bằng rocket và drone của Hezbollah, Bộ trưởng Quốc phòng Israel Israel Katz đã lệnh cho quân đội chuẩn bị mở rộng chiến dịch, thậm chí để ngỏ khả năng chiếm giữ lãnh thổ nếu chính quyền Lebanon không kiềm chế được lực lượng này. Các đòn đánh mới vào Bachoura, Zuqaq al-Blat và những vùng khác của Beirut cho thấy Israel không còn chỉ tập trung vào vùng biên, mà đã đưa áp lực chiến tranh vào tận trung tâm chính trị của Lebanon.

Cái giá nhân đạo đang tăng lên từng ngày. Reuters cho biết số người thiệt mạng tại Lebanon đã lên gần 700 người, hơn 800.000 người phải rời bỏ nhà cửa và con số di tản còn có thể sớm vượt một triệu nếu các đợt sơ tán hàng loạt tiếp tục mở rộng. Cùng với đó, các cơ sở dân sự như bệnh viện, trường đại học và khu dân cư ngày càng bị kéo gần hơn tới lằn ranh sinh tử. Lebanon vốn đã mong manh bởi khủng hoảng kinh tế và chính trị kéo dài; nay thêm một cuộc chiến tổng lực sẽ chẳng khác nào gió bão ập lên một căn nhà vốn đã mục vì mưa dột.

Washington chưa sẵn sàng hộ tống tàu, nhưng vẫn nói sẽ mở lại Hormuz

Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright nói Hormuz “cần phải và sẽ được mở lại”, nhưng cũng thừa nhận hải quân Mỹ hiện chưa sẵn sàng để hộ tống tàu thương mại ngay lúc này. Reuters ghi nhận chính giới Mỹ đang đứng trước một nghịch lý: mục tiêu dài hạn là phá khả năng Iran đe dọa eo biển, nhưng trong ngắn hạn chính Washington lại chưa có ngay công cụ an toàn để bảo đảm luồng hàng hải hoạt động bình thường. Các nguồn tin cho biết Lầu Năm Góc và Hội đồng An ninh Quốc gia đã đánh giá thấp khả năng Tehran thật sự bóp chặt Hormuz sau khi Mỹ tham chiến. Vì thế, cái gọi là “đau ngắn hạn để đổi lấy lợi ích dài hạn” hiện đang trở thành một canh bạc cực đắt.

Không chỉ vậy, Mỹ còn vừa cấp một giấy phép có thời hạn cho phép một số nước mua dầu Nga đang mắc kẹt ngoài khơi, với lý do mở rộng nguồn cung toàn cầu trong lúc thị trường quá căng thẳng. Động thái ấy cho thấy cuộc chiến Iran đã tạo ra hiệu ứng dây chuyền vượt xa Trung Đông, buộc Washington phải mềm tay hơn ở một mặt trận khác là dầu Nga. Chiến tranh kiểu này có một nghịch lý rất lớn: đánh vào một đối thủ nhưng lại vô tình mở cửa lợi ích cho đối thủ khác.

Thông điệp từ Tehran, tên lửa ở Zarzir và những ngày tới còn đầy bất trắc

Sáng sớm thứ Sáu, một đợt hỏa tiễn mới đã đánh vào miền bắc Israel, làm hàng chục người bị thương tại Zarzir và phá hủy nhiều căn nhà. Iran nói họ mở thêm một làn sóng tên lửa mới, còn Hezbollah đồng thời phối hợp từ phía nam Lebanon. Đây là hình ảnh rất rõ về một chiến tranh đang ngày càng liên thông giữa các mặt trận: Tehran, Beirut, Zarzir, Erbil, Hormuz — tất cả dường như đã nối với nhau trong cùng một đường dây lửa. Một đòn đánh ở nơi này có thể lập tức gây dư chấn ở nơi khác, từ chiến trường cho tới thị trường.