Middle East Eo biển Hormuz thành ‘tử lộ’ dầu mỏ: Iran rải thủy lôi, thế giới nín thở chờ cơn địa chấn năng lượng

[Gibbs]

Cuộc chiến ở Trung Đông càng kéo dài, những điểm nghẽn sống còn của thế giới càng lần lượt hiện hình. Nếu trước đó người ta lo hỏa tiễn, lo không kích, lo chiến sự lan rộng như dầu gặp lửa, thì nay mối lo ấy đã chạm đúng vào “yết hầu” của kinh tế toàn cầu: eo biển Hormuz. Nơi ấy không chỉ là một dải nước hẹp giữa sóng gió Ba Tư, mà còn là con đường sinh tử của dầu mỏ thế giới, nơi mỗi biến động quân sự đều có thể làm rung chuyển giá xăng, thị trường tài chính và cả túi tiền của hàng tỷ người. Theo các nguồn tin am hiểu tình báo Mỹ, Iran đã bắt đầu rải thủy lôi tại eo biển Hormuz, dù quy mô hiện mới ở mức vài chục quả trong những ngày gần đây.

Eo biển Hormuz từ lâu đã được xem là nút thắt năng lượng quan trọng nhất thế giới. Mỗi ngày, một lượng dầu khổng lồ đi qua đây để nuôi sống các nền kinh tế từ châu Á, châu Âu đến Bắc Mỹ. Theo số liệu của Cơ quan Thông tin Năng lượng Hoa Kỳ, lưu lượng dầu qua Hormuz từng đạt khoảng 20 triệu thùng/ngày, tương đương khoảng một phần năm lượng tiêu thụ chất lỏng dầu mỏ toàn cầu. Chỉ cần nơi này nghẽn lại, thị trường lập tức chao đảo. “Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ”; Hormuz mà trục trặc, thiên hạ đều vạ lây.

Không chỉ dầu thô, lượng nhiên liệu tinh chế đi qua khu vực này cũng mang ý nghĩa sống còn. Các báo cáo cho biết hiện có gần 15 triệu thùng dầu thô mỗi ngày cùng thêm khoảng 4,5 triệu thùng nhiên liệu tinh chế đang bị mắc kẹt trên thực tế trong vùng Vịnh. Những nước sản xuất như Iraq và Kuwait lại hầu như không có đường thay thế hữu hiệu ngoài Hormuz. Đó là lý do chỉ cần một động tác rải thủy lôi, Iran đã khiến cả thế giới phải ngồi thẳng lưng mà nhìn.

Iran bắt đầu rải thủy lôi, nhưng đó mới chỉ là màn dạo đầu

Theo các nguồn tin nắm báo cáo tình báo Mỹ, việc rải thủy lôi của Iran hiện chưa ở mức dày đặc. Mới chỉ vài chục quả được thả trong mấy ngày gần đây. Nhưng điều khiến Washington lo ngại là khả năng leo thang rất nhanh. Một trong các nguồn tin nói rằng Iran vẫn còn giữ được khoảng 80% đến 90% số xuồng nhỏ và phương tiện rải mìn, nghĩa là về mặt năng lực họ hoàn toàn có thể rải thêm hàng trăm quả nữa nếu muốn biến eo biển này thành một bãi chết giữa biển.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran, hiện được cho là đang kiểm soát hữu hiệu eo biển này cùng với hải quân truyền thống của Tehran, có khả năng triển khai một thế trận nhiều tầng: tàu nhỏ rải mìn phân tán, xuồng mang chất nổ, cùng các trận địa hỏa tiễn bờ biển. Đó là kiểu chiến tranh bất đối xứng quen thuộc: bên yếu hơn không cần đối đầu trực diện với hạm đội hùng mạnh nhất, chỉ cần biến luồng hàng hải quan trọng nhất thành nơi “có đi mà khó có về”. Khi biển hóa thành bãi mìn, tàu dầu lớn đến mấy cũng thành con voi sa lầy.

Washington nổi giận: Trump đòi Iran gỡ mìn “ngay lập tức”

Phản ứng từ Nhà Trắng đến rất nhanh và rất nặng lời. Tổng thống Donald Trump tuyên bố rằng nếu Iran đã rải bất kỳ quả mìn nào tại eo biển Hormuz thì chúng phải được dỡ bỏ “ngay lập tức”. Ông còn cảnh báo rằng nếu thủy lôi đã được đặt mà không được gỡ đi, Iran sẽ phải đối mặt với hậu quả “ở mức độ chưa từng thấy”. Tuy nhiên, ông cũng để ngỏ một lối thoát: nếu Tehran dỡ bỏ những gì có thể đã đặt xuống, đó sẽ là “một bước đi khổng lồ theo hướng đúng đắn”. Rõ ràng, trong chiến tranh, cây gậy luôn đi cùng củ cà rốt, chỉ khác là cây gậy lần này đặt ngay trên đầu tuyến vận tải dầu mỏ quan trọng nhất hành tinh.

Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth sau đó tiếp lời bằng giọng điệu còn rắn hơn. Ông nói theo chỉ thị của Tổng thống Trump, Bộ Tư lệnh Trung tâm Hoa Kỳ đã tiến hành xóa sổ các tàu rải mìn “không hoạt động” của Iran tại eo biển Hormuz bằng “độ chính xác tàn nhẫn”, và nhấn mạnh Hoa Kỳ sẽ không để “bọn khủng bố” bắt eo biển này làm con tin. Không lâu sau, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ tuyên bố quân đội đã phá hủy nhiều tàu hải quân Iran, trong đó có 16 tàu rải mìn gần Hormuz.

Hormuz bị biến thành “thung lũng tử thần”

Tình trạng an toàn tại eo biển này đã xấu đến mức các nguồn tin mô tả nó như một “thung lũng tử thần” đối với tàu bè qua lại. Trước đó, Vệ binh Cách mạng Iran đã cảnh báo bất kỳ con tàu nào đi qua cũng có thể trở thành mục tiêu bị tấn công. Trên thực tế, tuyến luồng này gần như đã bị đóng kể từ khi chiến tranh bùng nổ. Mỹ thừa nhận hải quân của họ hôm thứ Ba chưa hộ tống tàu thương mại nào qua đây, dù ông Trump nói chính quyền đang xem xét các phương án để làm việc đó.

Ông Trump cũng trấn an rằng Hormuz sẽ vẫn an toàn, vì Mỹ có nhiều tàu chiến hiện diện trong khu vực và sở hữu những thiết bị tốt nhất thế giới để kiểm tra thủy lôi. Nhưng lời trấn an trong chiến tranh thường giống như ngọn đèn giữa gió lớn: nó có thể soi đường, nhưng khó làm người ta hết run. Bởi chỉ cần một tàu chở dầu trúng mìn, hay một vụ nổ giữa luồng hàng hải, là cơn hoảng loạn trên thị trường năng lượng đủ bùng lên như lửa bén rơm khô.

Giá dầu nhảy múa như ngồi trên đống lửa

Tác động của khủng hoảng Hormuz đã phản chiếu tức thì lên thị trường dầu mỏ. Trong phiên giao dịch hôm thứ Ba, giá dầu dao động cực mạnh, lúc vượt trên 90 USD/thùng rồi lại tụt xuống dưới 80 USD/thùng trong một chuỗi tăng giảm chóng mặt. Đó là biểu hiện của tâm lý sợ hãi trước một nút nghẽn có thể bóp cổ nền kinh tế toàn cầu bất cứ lúc nào. Thị trường dầu, vốn đã nhạy cảm, giờ phản ứng như người đứng giữa đêm tối nghe tiếng cửa sắt mở ra ngoài sân: chưa thấy gì, nhưng tim đã đập nhanh.

Nhóm G7 cũng đã phát tín hiệu có thể phải tung thêm dầu dự trữ ra thị trường để bù đắp thiếu hụt nếu Hormuz tiếp tục tê liệt. Đây là dấu hiệu cho thấy các nền kinh tế lớn không còn xem khủng hoảng này là chuyện của riêng Trung Đông, mà đã nhìn nó như một nguy cơ toàn cầu. Vì dầu không chỉ chạy trong động cơ xe, mà còn chảy trong huyết mạch vận tải, sản xuất, lạm phát, lãi suất và cả chính trị. Giá dầu tăng, giá xăng tăng; giá xăng tăng, dân nổi nóng; dân nổi nóng, chính trường cũng lắc lư theo.

Bài toán thật sự không chỉ là quân sự, mà là ai chịu đựng lâu hơn

Câu chuyện Hormuz cho thấy một thực tế cũ mà chưa bao giờ cũ: trong chiến tranh hiện đại, bên mạnh chưa chắc thắng nhanh, còn bên yếu chưa chắc thua ngay. Iran khó lòng đọ sức trực diện với Mỹ về hải quân hay không quân, nhưng họ có thể làm điều mà các đối thủ yếu hơn của Washington từng làm: kéo dài cuộc chơi, tăng chi phí, và biến một chiến thắng quân sự thành một cơn đau đầu chính trị. Chỉ cần vài chục quả mìn, vài xuồng cảm tử, vài lời đe dọa đúng chỗ, Tehran đã khiến siêu cường số một thế giới phải dàn quân bảo vệ từng hải lộ, còn thị trường năng lượng thì run như cầy sấy.

Nói cho cùng, eo biển Hormuz hôm nay không chỉ là một cửa biển. Nó là phép thử của ý chí, của khả năng răn đe, của sức bền kinh tế, và của nghệ thuật dùng ít đòn mà tạo nhiều chấn động. “Lấy nhỏ thắng lớn” vốn không phải chuyện hiếm trong lịch sử chiến tranh. Nhưng trong thời đại dầu mỏ và tài chính toàn cầu, chỉ cần khóa đúng cái van, cả thế giới đã phải nín thở. Và bởi vậy, mỗi quả thủy lôi thả xuống Hormuz lúc này không chỉ nằm dưới mặt nước, mà còn nổi lềnh bềnh ngay trên đầu giá xăng, trên các sàn giao dịch, và trong nỗi lo của hàng triệu gia đình từ Á sang Âu, từ Mỹ sang Trung Đông.

Thủy lôi là gì, vì sao lại đáng sợ đến vậy?

Nếu hỏa tiễn là thứ vũ khí “đánh mặt”, máy bay là thứ vũ khí “đánh đầu”, thì thủy lôi chính là thứ vũ khí “đánh dưới chân”. Nó nằm im lặng dưới mặt nước, không ồn ào, không phô trương, nhưng lại có thể biến cả một tuyến hàng hải thành nơi “sinh bất khả nhập, tử bất khả hồi”. Nói nôm na, thủy lôi là bom biển, được đặt chìm dưới nước để chờ tàu bè đi qua rồi phát nổ. Cái đáng sợ của thủy lôi không nằm ở tiếng nổ trước mắt, mà nằm ở sự vô hình, âm thầm và tâm lý khủng bố nó tạo ra. Chỉ cần nghi ngờ có mìn dưới nước, tàu chở dầu, tàu hàng, tàu chiến đều phải chùn tay. “Một lần bị rắn cắn, mười năm sợ dây thừng”; ngoài biển cũng vậy, chỉ một vụ nổ là đủ làm cả tuyến đường tê liệt.

Thủy lôi không phải chỉ có một loại

Nói đến thủy lôi, nhiều người thường hình dung quả cầu sắt có gai nhô ra như trong phim chiến tranh cũ. Thực ra, đó chỉ là một dạng cổ điển. Ngày nay, thủy lôi có nhiều kiểu khác nhau, và mỗi kiểu lại nguy hiểm theo một cách riêng.

Loại thứ nhất là thủy lôi bám thân tàu. Đây là loại thường do người nhái hoặc lực lượng đặc công nước gắn trực tiếp vào vỏ tàu. Nó có thể nổ chậm, nghĩa là kẻ tấn công gắn xong rồi rút đi, để quả nổ phát nổ sau đó. Kiểu này đặc biệt nguy hiểm với tàu đậu cảng, tàu neo gần bờ hay tàu bị theo dõi từ trước.

Loại thứ hai là thủy lôi cảm ứng. Đây là loại hiện đại hơn, không cần tàu phải đụng trúng mới nổ. Nó có thể nhận biết âm thanh chân vịt, từ trường của thân tàu thép, áp suất nước thay đổi khi một con tàu lớn đi qua, rồi kích nổ. Nói cách khác, con tàu tưởng mình đi an toàn phía trên, nhưng thực ra lại đang đi ngang qua “con mắt điện tử” nằm dưới đáy biển.

Loại thứ ba là thủy lôi neo. Đây là kiểu tương đối quen thuộc: quả mìn được neo xuống đáy biển bằng dây xích, nhưng thân mìn nổi lơ lửng ở một độ sâu nhất định. Khi tàu va chạm vào, nó phát nổ. Đây là kiểu vừa rẻ, vừa hiệu quả, rất thích hợp ở các luồng hàng hải hẹp.

Loại thứ tư là thủy lôi đáy. Loại này nằm hẳn dưới đáy biển, rất khó phát hiện hơn loại neo. Nó không cần nổi lên giữa làn nước mà vẫn có thể đánh trúng tàu đi phía trên bằng sóng nổ cực mạnh. Với tàu hàng lớn, tàu dầu, hay tàu quân sự trọng tải nặng, loại này đặc biệt đáng ngại.

Cái lợi hại của thủy lôi là “lấy ít đe nhiều”

Thủy lôi là thứ vũ khí rất hợp với chiến tranh bất đối xứng. Một nước không cần có hải quân mạnh bằng đối phương vẫn có thể dùng thủy lôi để biến ưu thế của đối thủ thành gánh nặng. Một tàu chiến trị giá hàng tỷ đô la, một tàu chở dầu chở hàng triệu thùng dầu, hay một đội tàu thương mại đông đảo, tất cả đều có thể bị cầm chân chỉ bởi những quả mìn giá rẻ hơn rất nhiều.

Đó là chỗ hiểm của thủy lôi: không cần đánh chìm nhiều, chỉ cần tạo nỗi sợ là đủ thắng nửa ván cờ. Vì một khi tàu bảo hiểm tăng phí, chủ tàu ngại rủi ro, các nước nhập khẩu lo thiếu dầu, và các sàn giao dịch tài chính bắt đầu phản ứng, thì hiệu quả chiến lược đã xuất hiện trước cả khi tiếng nổ vang lên.

Eo biển Hormuz vì sao đặc biệt dễ bị thủy lôi uy hiếp?

Hormuz là chỗ “cổ chai” của dầu mỏ thế giới. Đường biển không quá rộng, lưu lượng tàu qua lại cực lớn, lại nằm sát vùng duyên hải mà Iran có ảnh hưởng quân sự đáng kể. Với địa thế như vậy, thủy lôi phát huy tác dụng hơn hẳn giữa đại dương mênh mông. Ở biển rộng, tàu còn có thể đổi hướng, đổi luồng; còn ở chỗ thắt cổ chai, đường đi vốn đã ít, chỉ cần rải mìn đúng nơi là đủ làm tàu bè kinh hồn bạt vía.

Chưa kể thủy lôi không hoạt động một mình. Nếu đi kèm xuồng cao tốc, drone, hỏa tiễn bờ biển và pháo kích ven bờ, nó sẽ tạo thành cả một “mạng lưới chết chóc” khiến bất kỳ lực lượng quét mìn nào cũng phải làm việc trong tình trạng cực kỳ nguy hiểm.

Phá thủy lôi khó hơn đặt thủy lôi rất nhiều

Đây là điều mà người ngoài thường ít để ý. Rải thủy lôi có thể làm tương đối nhanh, bí mật và rẻ. Nhưng dò tìm rồi vô hiệu hóa thủy lôi lại là công việc cực kỳ chậm, tốn kém và đầy rủi ro. Hải quân phải dùng tàu quét mìn, trực thăng chuyên dụng, sonar, robot dưới nước, thợ lặn công binh và nhiều phương tiện kỹ thuật khác. Mỗi mét nước đều phải kiểm tra cẩn thận.

Ngay cả khi đã tìm được thủy lôi, chưa chắc đã dễ xử lý. Vì có quả chỉ nổ khi chạm, có quả nổ theo cảm ứng, có quả gài bẫy chống tháo gỡ. Bởi thế mới nói: đặt mìn là chuyện của vài giờ, dọn mìn có khi là chuyện của nhiều ngày, nhiều tuần, thậm chí lâu hơn. Trong chiến tranh, thời gian ấy đủ để làm thị trường dầu đảo điên, làm tàu bè ùn ứ, và làm áp lực chính trị tăng vọt.

Thủy lôi là vũ khí của nỗi sợ và sự chờ đợi

Điều đáng sợ nhất của thủy lôi là người ta không biết nó đang ở đâu. Hỏa tiễn còn thấy được đường bay, máy bay còn nghe được tiếng động cơ, còn thủy lôi thì nằm dưới làn nước đục, âm thầm như cái bẫy của tử thần. Chính vì thế nó không chỉ là vũ khí quân sự, mà còn là vũ khí tâm lý. Một con tàu không trúng mìn vẫn sợ. Một công ty vận tải chưa mất tàu vẫn lo. Một quốc gia chưa thiếu dầu vẫn phải chuẩn bị cho kịch bản xấu nhất.

Nó giống như câu “thả con tép, bắt con tôm”. Chỉ vài quả mìn, nhưng có thể đổi lấy tác động cực lớn lên thương mại, bảo hiểm, giá dầu, quân sự và ngoại giao. Trong một cuộc chiến hiện đại, thứ gây thiệt hại lớn chưa chắc là thứ nổ to nhất, mà có khi lại là thứ khiến cả thế giới phải đứng chững lại vì sợ hãi.

Tao đã "phán" rồi. Mỹ cần phải sử dụng bom-hột-nhân, cỡ nho nhỏ thôi; sẽ dập tan Tehran, và sẽ hạ gục lũ cầm quyền ở Iran trong vòng... (thôi) 3 nốt nhạc đi. Mẹ bố tiên sư.