Chỉ nh́n thấy bộ mặt nhăn nhó của ông phát ngôn viên Ṭa Bạch Ốc đă đủ thấy chuyện mỗi ngày một trở nên khó xử. “Chúng tôi vẫn làm việc rất chặt chẽ với chính phủ Liên Bang Nga,” ông Jay Carney nói trong cuộc họp báo thường lệ. “Chính phủ Nga hiểu rơ ông Snowden đang bị truy nă, chúng tôi đă tŕnh bày điều này với Moscow, hy vọng Nga tôn trọng những điều căn bản về luật pháp.”
H́nh chụp qua màn ảnh truyền h́nh cho thấy Ngoại Trưởng Sergei Lavrov trả lời trong một cuộc họp báo rằng ông Edward Snowden chưa bao giờ đặt chân vào “lănh thổ” của Nga. (H́nh: AFPTV/AFP/Getty Images)
Phát biểu mở đầu cuộc họp báo trưa Thứ Ba ở Washington D.C. chỉ nhắc lại điều chính phủ Hoa Kỳ đă nói từ cuối tuần trước, ngay sau khi Bộ Tư Pháp truy tố Edward Snowden về tội tiết lộ tài liệu bí mật quốc gia. Yêu cầu được dẫn độ anh cựu nhân viên IT về lại Hoa Kỳ được gửi cho chính quyền Hồng Kông nhưng không được đáp ứng - theo lời một viên chức hành pháp - giúp kẻ bị truy nă cơ hội lên máy bay sang Nga, trên đường đi Cuba, trước khi dừng chân ở một quốc gia anh này có thể sẽ xin tị nạn chính trị. Theo đồn đăi lẫn dự đoán, quốc gia đó có thể là Venezuela và cũng có thể là Ecuador.
Nhưng đến tối Thứ Ba Edward Snowden vẫn c̣n ở tại phi trường Moscow (theo lời Tổng Thống Vladimir Putin), sẽ đi đâu th́ chẳng ai biết. Điều duy nhất mọi người đều hay là tuyên bố cứng rắn của Ngoại Trưởng Sergey Lavrov cho hay chính phủ Nga hoàn toàn không liên quan ǵ đến chuyện đang gây sôi nổi cả thế giới, đồng thời chỉ trích cả cảnh báo quan hệ song phương sẽ bị ảnh hưởng nếu không bắt giữ và trao Snowden lại cho Mỹ. Cảnh báo này được Ngoại Trưởng Hoa Kỳ John Kerry đưa ra khiến ông Lavrov bực bội, bào rằng Nga không vi phạm bất kỳ điều luật nào của Mỹ, và “những viên chức chính phủ Mỹ không có quyền nói những điều (như ông Kerry) đă nói.”
Người điều khiển ngành ngoại giao của Nga c̣n giải thích Snowden chỉ quá cảnh ở Nga - tức không thể xem là đă đặt chân vào lănh thổ Nga, “chính phủ Nga không liên quan ǵ đến chuyện của Snowden hay chuyện anh ta bị rắc rối pháp lư với chính phủ Mỹ, cũng như chuyện anh ta muốn đi nơi này hay nơi khác. Anh ta tự quyết định hành tŕnh của ḿnh, và chúng tôi biết chuyện (liên quan đến) anh ta qua tin tức do giới truyền thông phổ biến.” Tổng Thống Putin c̣n nặng lời hơn, ví von phía Mỹ đ̣i Nga bắt và giao Snowden cho Hoa Kỳ “tựa như chuyện cạo lông lợn con, lợn th́ kêu eng éc nhưng chẳng được sợi lông nào cả.”
Cả Washington D.C. chẳng ai ngạc nhiên trước thái độ của chính phủ Nga, điển h́nh là nhận xét của ông cựu Thứ Trưởng Ngoại Giao Strobe Talbott cho rằng các phát biểu của những nhà lănh đạo Moscow “là đ̣n mà các viên chức Hoa Kỳ không ai nghĩ đến, kể cả những người ở cấp rất cao vẫn nuôi hy vọng sẽ có được mối quan hệ thật tốt với Nga.” Ông Talbott tin rằng “ông Putin và chính phủ của ông ta không bỏ lỡ bất cứ cơ hội nào để gây khó khăn cho nước Mỹ” nhưng đồng thời cũng hiểu “nếu là Nga, chưa chắc chúng ta sẽ trao Snowden. Chúng ta sẽ t́m cách khai thác anh ta, xem Hoa Kỳ đă theo dơi nước Nga dưới những h́nh thức nào, tin tức thu thập được có nhiều hay không, sau đó lượng định dựa vào những ǵ anh này tiết lộ để đánh giá xem thiệt hại tới đâu.”
Nếu ông Putin thực hiện đúng như lời ông ta nói là sẽ không bắt Snowden, cơ hội tóm được anh này trở nên mong manh hơn nữa khi anh ta rời Moscow trên đường sang Ecuador xin tỵ nạn chính trị. Trạm dừng chân kế tiếp của anh ta sẽ là Cuba - nơi Hoa Kỳ không có quan hệ ngoại giao kể từ ngày Fidel Castro lên nắm quyền lănh đạo, sau đó là Venezuela - nơi Hoa Kỳ là mục tiêu của những vụ chỉ trích của thời Hugo Chavez trước đây và của cả vị tổng thống đương thời Nicolas Maduro, điểm đến của anh ta là Ecuador - quốc gia đang bảo vệ người sáng lập ra tổ chức WikiLeaks là Julian Assange, cho anh này tá túc trong ṭa đại sứ ở London.
Mặc dù Ecuador nằm trong danh sách những nước chính phủ không tôn trọng quyền tự do báo chí, nhưng từ tháng trước Tổng Thống Rafael Correa đă chỉ thị các viên chức chính phủ không trả lời phỏng vấn cho các cơ quan truyền thông của quốc gia mà ông ta gọi là “bê bối” nhất thế giới. Theo cái nh́n của Tổng Thống Correa, quốc gia đó chính là Hoa Kỳ, là nước mà ông quyết định đuổi đại sứ sau khi biết được một số bí mật ngoại giao qua những tài liệu mật được WikiLeaks công bố. Từ ngày đó đến giờ, “họ không hề tỏ vẻ muốn trao đổi quan hệ với chúng ta,” theo lời một viên chức ngoại giao Mỹ từng được cắt cử vào chức vụ t́m cách cải thiện quan hệ giữa hai nước.” Viên chức này nói thêm ông và những nhân viên ngoại giao khác trong toán đă làm việc hết ḿnh, t́m hết mọi ngơ ngách nhưng không đạt được thành quả nào đáng kể v́ “họ không muốn nói chuyện, không hề tỏ ư muốn tái lập quan hệ lại với nước Mỹ.”
Như vậy, giải pháp mà Hoa Kỳ có thể làm gồm những ǵ? “Theo tôi, cách khéo léo nhất vẫn là nhẹ nhàng yêu cầu các nước mà Snowden đặt chân đến nghĩ lại, bắt anh ta và trao cho Mỹ” là đề nghị của ông Chris Lehane, một cựu nhân viên Ṭa Bạch Ốc dưới thời Tổng Thống Bill Clinton và hiện đang giữ vị trí tư vấn cho đảng Dân Chủ ở thủ đô. Ông Lehane tin rằng “thái độ mềm mỏng là điều rất quan trọng, đừng để cho những nước chúng ta phải đối phó bị chạm tự ái.” Lư do “nước Mỹ sẽ truy đuổi Snowden đến cùng, chứ không phải chỉ t́m bắt anh ta trong một thời gian ngắn.”
Ngoài giải pháp “khéo léo ngoại giao,” một giải pháp khác cũng được nói tới là Hoa Kỳ đưa máy bay quân sự ép chiếc phi cơ chở Snowden. Ông Grabiel Schoenfeld của Viện Nghiên Cứu Hudson nghĩ rằng đây là điều chính phủ Mỹ có thể làm, nhưng e ngại “tai hại sẽ nhiều hơn là có lợi, v́ các nước sẽ nh́n Hoa Kỳ với cặp mắt không mấy thiện cảm.” Cũng theo ông Schoenfeld, giải pháp này tương tự như giải pháp sẽ đưa CIA đến một nước nào đó bắt cóc Snowden đưa về Mỹ, lúc đó nước Mỹ sẽ bị cả thế giới sẽ chê bai “v́ dùng CIA bắt cóc chính người dân của ḿnh.”
Một vài nhà quan sát cho rằng cánh cửa trông có vẻ thuận lợi cho Hoa Kỳ nhiều nhất chính là “cánh cửa Venezuela” v́ một vài năm gần đây chính phủ quốc gia này có trao cho Mỹ và các nước Âu Châu một số kẻ phạm pháp để đưa ra ṭa xét xử về tội mua bán ma túy. Ở điểm này, Cựu Đại Sứ Charles Shapiro đưa ra 2 nhận xét: “Thứ nhất, Venezuela muốn cải tiến quan hệ với Washington ở mức độ nào, thứ nh́ là lănh đạo Venezuela nh́n Snowden như thế nào, họ xem anh này là một tội phạm hay xem anh ta là một anh hùng?” Người từng làm đại sứ Hoa Kỳ ở Venezuela tin rằng “dù quan hệ không nồng ấm nhưng chúng ta có lợi v́ 2 bên vẫn trao đổi đại sứ” nhưng đừng quên Tổng Thống Maduro là người được Cuba huấn luyện, có sẵn tư tưởng chống chủ nghĩa tư bản, và Snowden là cơ hội bằng vàng để nhà lănh đạo Venezuela thể hiện quan điểm cứng rắn của ông ta đối với “trùm tư bản thế giới là Hoa Kỳ.”
Nguyễn Văn Khanh/Người Việt
Giải quyết chuyện Snowden: BóTay.com
