(ĐVO) Đó là đền Bạch Mă trấn phía Đông, đền Voi Phục trấn phía Tây, đền Kim Liên trấn phía Nam và đền Quán Thánh trấn phía Bắc.
Bốn ngôi đền xác định địa giới Thăng Long, thờ bốn vị thần bảo vệ đất kinh kỳ từ bốn phía, đă tồn tại từ bao đời nay trong tâm tưởng người dân Việt.
Đền Bạch Mă trấn phía Đông
Đền Bạch Mă xưa thuộc phường Hà Khẩu, tổng Hữu Túc, huyện Thọ Xương, phủ Hoài Đức - là cửa sông Tô Lịch thông với sông Hồng - hai ḍng sông huyết mạch của Hà Nội cổ; nay tọa trên phố Hàng Buồm.
Đền Bạch Mă trấn phía Đông.
Đền Bạch Mă thờ thần Long Đỗ (tức Bạch Mă), hay c̣n gọi là Tô Lịch giang thần, thành hoàng Hà Nội gốc. Đây cũng là vị thần đă làm thất bại các pháp thuật của viên quan đô hộ thời Bắc thuộc là Cao Biền.
Theo truyền thuyết, khi vua Lư Công Uẩn định đô Thăng Long (năm 1010), xây thành mà cứ bị sụt lở, nhà vua tới đây cầu lễ và lạ thay, một buổi sáng chợt thấy có ngựa trắng từ trong đền đi ra, chạy ṿng quanh khu vực đang xây thành, chạy đến đâu để dấu chân đến đấy rồi trở lại đền và vụt biến mất. Vua Lư cứ theo vết chân ngựa mà xây, thành không lở nữa. Từ đó, thành được đắp cao lên, rất vững chắc. Thành xây xong, nhà vua xuống chiếu cho chúng dân Thăng Long phong thần Long Đỗ làm thành Hoàng bảo vệ cho Thăng Long. Từ đấy, ngựa trắng là một biểu tượng thiêng liêng của đền.
GS. Trần Quốc Vượng cho rằng, ngựa trắng là biểu tượng thần thoại của mặt trời. Đền Bạch Mă trấn cửa Đông kinh thành Thăng Long. Ngựa trắng từ đền ra, đi một ṿng từ đông sang tây rồi lại quay về đền. Đó là biểu tượng sự vận động biểu kiến của mặt trời, mặt trời mọc đằng đông, lặn ở đằng tây rồi lại quay về đông.
Tượng Bạch Mă trong đền.
Đền Bạch Mă được xây theo h́nh chữ “tam”, bên ngoài là phương đ́nh tám mái, có một tam bảo và có hơn 13 hoành phi, văn bia nói về thần Long Đỗ và Bạch Mă. Kiến trúc đặc sắc của đền là mái ṿm h́nh mai con cua, có tác dụng khép kín các đơn nguyên kiến trúc, liên kết chúng lại dưới một h́nh thức đặc biệt che đỡ toàn bộ bên trên, tạo ra sự rộng răi, đồng thời khiến cho ngôi đền trở thành một công tŕnh nghệ thuật kiến trúc hiếm thấy giữa các kiến trúc tín ngưỡng cùng niên đại ở vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Trải qua năm tháng, đền đă được trùng tu tôn tạo nhiều lần. Cuối thế kỷ XVII, đền được tôn nền cũ và mở rộng. Năm 1781, chúa Trịnh cho dân các giáp Mật Thái, Bắc Thượng, Bắc Hạ thuộc phường Hà Khẩu chung quanh đền Bạch Mă được "tạo lệ" (sắm lễ vật tế, không phải sưu sai, tạp dịch khác). Năm 1829, sửa chữa đền thêm tráng lệ. Năm 1839, dựng văn chỉ ở bên trái đền, dựng Phương đ́nh để làm nơi cúng lễ các tuần tiết.
Năm 1986, đền Bạch Mă đă được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa quốc gia. Lễ hội hàng năm diễn ra vào ngày 13/2 âm lịch.
Đền Voi Phục trấn phía Tây
Đền c̣n có tên là Thủ Lệ hay Linh Lang do thờ thần Linh Lang Đại Vương. Đền nằm phía Tây kinh thành Thăng Long cũ, tọa lạc bên hồ Thủ Lệ, nay thuộc phường Cầu Giấy.
Theo Thần tích đức Linh Lang Đại vương và sách Đại Nam nhất thống chí, Linh Lang là con trai thứ tư của Vua Lư Thánh Tông. Khi đất nước có giặc ngoại xâm, Hoàng tử nhỏ vươn ḿnh trở thành một dũng sĩ cưỡi voi xung trận, diệt tan quân xâm lược. Sau chiến thắng, bỗng nhiên hoàng tử lâm bệnh, vua cha đến thăm, chàng cho biết ḿnh không phải là người trần rồi biến thành con giao long trườn xuống hồ Dâm Đàm và biến mất. Vua cho lập đền thờ, phong là Thượng đẳng thần.
Đền Voi Phục trấn phía Tây.
Đền Voi Phục có dạng chữ Công. Tiền tế 5 gian, kết cấu v́ chồng rường, mái lợp ngói mũi hài cổ. Trung đường 1 gian chạy dọc vào phía trong nối với hậu cung. Tại ṭa này được đặt ngai lớn chạm khắc h́nh rồng, hoa lá tỉ mỉ, các nét chạm mang nghệ thuật thế kỷ XIX. Dưới ngai thờ thần là tượng 2 vị tuỳ tướng quỳ chầu.
Hậu cung cũng 5 gian, gian chính giữa ở vị trí sâu và cao nhất là pho tượng đức Linh Lang Đại vương với nét mặt thanh tú, cao sang. Phía trước pho tượng Ngài là một ḥn đá lớn được đặt trong hộp kính. Ḥn đá có vết lơm, tương truyền thần đă từng gối đầu trên ḥn đá này. Hai bên ḥn đá là tượng 2 vị phụ tá đứng chầu.
Trong đền, ngoài các pho tượng c̣n có hoành phi, câu đối, nhang án, long ngai, cửa vơng bát bửu cùng các đồ tế khí. đều được sơn son thếp vàng lộng lẫy.
Đền Voi Phục được Bộ Văn hóa - Thể thao - Du lịch xếp hạng di tích lịch sử văn hóa ngày 28/4/1962. Hàng năm, lễ hội được tổ chức từ mùng 9 đến 11 tháng 2 âm lịch.
Đền Kim Liên trấn phía Nam
Đền vốn được lập để thờ Cao Sơn Đại Vương; trước đây thuộc địa phận phường Kim Hoa, sau thuộc phường Đông Tác, huyện Thọ Xương, phủ Hoài Đức, nay là phường Phương Liên, quận Đống Đa.
Đ́nh Kim Liên.
Theo tín ngưỡng dân gian, Cao Sơn Đại Vương là một người con của Lạc Long Quân và Âu Cơ, sau theo mẹ lên núi. C̣n tài liệu lưu giữ tại đền ghi chép, đền được xây dựng dưới thời vua Lư Thái Tổ ngay khi vị hoàng đế này rời đô tới Thăng Long với mục đích để bảo vệ kinh thành mới ở hướng Nam. Năm 1509, quân đội của Lê Tương Dực từ Thanh Hóa tiến về Thăng Long để lật đổ Lê Uy Mục đă đi qua đây, thấy đền thờ Cao Sơn Đại Vương liền vào xin phù hộ. Sau đó một tuần, sự nghiệp của Lê Tương Dực thành công. Vị vua này liền cho xây lại đền Kim Liên với kiến trúc như hiện nay.
Kiến trúc chính của đền nằm trên g̣ cao, bao gồm tam quan và đền thờ thần. Chín bậc gạch cao được xây bằng những viên gạch vồ có kiến trúc lớn của thời Lê Trung hưng, nối kết bộ phận kiến trúc phía ngoài với phần kiến trúc chính ở trên g̣. Hai bên bậc thềm, ở sát sân gạch, đặt 2 sấu đá thời Lê, hướng ra phía cổng ngoài. Đi lên hết các bậc thềm, gặp tam quan đền Cao Sơn, đó là 1 nếp nhà 3 gian xây kiểu tường hồi bít đốc. Bốn bộ v́ đỡ mái, được làm theo kiểu chồng rường, giá chiêng, cột trốn. Các con giường được trang trí bằng kỹ thuật chạm nổi các h́nh mây cuộn, câu đầu và 2 bẩy của hai v́ ngoài được trang trí phượng hàm thư, long mă, rồng chạm bong kênh, chạm lộng nhiều lớp.
Long ngai thờ thần Cao Sơn có kích thước lớn, chạm khắc tinh vi, được làm theo kiểu chân qú dạ cá, các lớp trên chạm thủng hoa dây, là một hiện vật quư, hiếm. Bên cạnh c̣n 39 đạo sắc phong cho thần Cao Sơn Đại Vương, trong đó có 26 đạo thời Lê Trung hưng, 13 đạo thời Nguyễn, sớm nhất là sắc niên hiệu Vĩnh Tộ 2 (1620).
Sau này, dân làng Kim Liên đă lập thêm cổng tam quan ở phía trước cổng đền ngay sát đầm Kim Liên và bổ sung thêm một số kiên trúc mới, tạo thành đ́nh Kim Liên. Ngoài Cao Sơn Đại Vương, trong đền và đ́nh này c̣n thờ Tam Phủ, thờ Mẫu và thờ Bác Hồ.
Lễ hội đền Kim Liên mở vào ngày 16-3 âm lịch hàng năm.
Đền Quán Thánh trấn phía Bắc
Đền Quán Thánh thờ Huyền Thiên Trấn Vũ - một vị thần trấn giữ hướng Bắc kinh thành. Đời Lê, đền thuộc phường Thụy Chương, huyện Vĩnh Thuận, phía Nam Hồ Tây, nay ở ngă tư đường Thanh Niên và đường Quán Thánh.
Theo sử sách, Huyền Thiên Trấn Vũ là thần cai quản phương Bắc giúp dân trừ tà ma, yêu quái phá hoại đời sống yên lành vùng chung quanh thành Thăng Long: trừ rùa thành tinh (đời Hùng Vương 14); trừ cáo chín đuôi ở Tây Hồ; giúp An Dương Vương trừ tinh gà trắng xây thành Cổ Loa; diệt hồ ly tinh trên sông Hồng đời vua Lư Thánh Tông... Đến thời nhà Lê, các vua cũng thường đến đây để cầu mưa mỗi khi có hạn hán.
Đền Quán Thánh trấn phía Bắc.
Đền Quán Thánh được xây dựng vào những năm đầu khi Lư Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long. Năm 1823, Vua Minh Mạng lên ngôi đổi tên là Trấn Vũ Quán. Đến đời vua Thiệu Trị năm 1842, đổi tên là đền Quán Thánh như hiện nay.
Đền đă qua nhiều lần sửa chữa, kiểu kiến trúc hiện nay là của thời Nguyễn, hồi thế kỷ 19, bao gồm: tam quan, sân, ba lớp nhà tiền đế, trung đế, hậu cung. Trong đền có bức tượng Trấn Vũ đúc bằng đồng đen năm 1667, cao 3,69 m, nặng khoảng 4 tấn - đây là một công tŕnh nghệ thuật độc đáo duy nhất tại Việt Nam, khẳng định nghệ thuật đúc đồng và tạc tượng của người Hà Nội cách đây ba thế kỷ. Tượng có h́nh dáng một đạo sĩ ngồi, y phục gọn gàng nhưng tóc lại bỏ xơa, chân không mang giày, tay trái bắt quyết, tay phải chống gươm thần có rắn quấn quanh và chống lên lưng rùa.
Ngoài nghệ thuật đúc đồng, đền Quán Thánh c̣n nổi tiếng với vẻ đẹp của nghệ thuật chạm khắc gỗ. Trên các bộ phận kiến trúc bằng gỗ của ngôi đền các đề tài như tứ linh, dơi, cá, tùng, trúc, cúc, mai, lẵng hoa, bầu rượu, thanh gươm, cảnh sinh hoạt của trần gian và thượng giới... được chạm khắc một cách tinh xảo mang đậm phong cách nghệ thuật thời Lê.
Đền Quán Thánh tổ chức chính hội vào ngày 3/3 âm lịch.
Hoài Nam
(VNN/tổng hợp)
Khám phá 'Tứ trấn Thăng Long'
