Ở nghĩa trang biên giới Hoàng Đồng, TP Lạng Sơn có một ngôi mộ khác lạ không có hài cốt.
Nhân chứng cuộc chiến giữ đất
Mộ phần mang h́nh cây bút vững chăi, được người dân thường xuyên chăm nom, hương khói. Đó là nơi tưởng niệm nhà báo Nhật Bản Takano Isao, hy sinh trong chiến sự biên giới trưa 7/3/1979.
Sau gần một tháng giao chiến, phía Trung Quốc tuyên bố rút quân khỏi thị xă Lạng Sơn. Các nhà báo nước ngoài, nhất là các hăng thông tấn thuộc “phe” xă hội chủ nghĩa được tạo điều kiện thâm nhập thực địa chiến trường.
Takano (người đeo kính), tại trạm gác km số 5, trước khi vào thị xă Lạng Sơn tác nghiệp, ngày 7/3/1979. ảnh: TƯ LIỆU.
Bà Đỗ Ngọc Mai, một nhà văn kỳ cựu ở xứ Lạng nhớ lại: Khoảng 9 giờ sáng 7/3/1979, bà được giao nhiệm vụ tháp tùng một nhà báo Cuba lên thị xă Lạng Sơn. C̣n một tốp khác đưa nhà báo Nhật Bản lên xe UAZ, xuất phát từ thị trấn Đồng Mỏ (huyện Chi Lăng) thẳng tiến lên thị xă Lạng Sơn. Bà Mai khi đó công tác tại pḥng văn nghệ của Sở Văn hóa - Thông tin Lạng Sơn, phụ trách bản tin biên giới. Chiến sự xảy ra, bà theo cơ quan tạm cứ tại huyện Chi Lăng.
Ngày đó, có đồng nghiệp nào đến tác nghiệp tại địa phương, những người như bà được giao nhiệm vụ tháp tùng. Bà Mai kể: Đạn bay đỏ trời, thị xă Lạng Sơn đổ nát, hoang tàn. Mỗi ngày, cuộc giao tranh cứ tuần tự “theo giờ”, bắt đầu từ 7 giờ sáng đến 5 giờ chiều. Vậy nhưng cuộc sống người dân vùng biên giới vẫn diễn ra b́nh thản. Các hộ gia đ́nh, trừ người già, con nhỏ được sơ tán về phía sau, c̣n lại trụ ở quê hương tiếp tục canh tác nông nghiệp và phục vụ chiến đấu.
Theo bà Mai, càng ngược về phía Bắc, không khí càng khẩn trương; gần đỉnh dốc Sài Hồ (thuộc xă Tân Thành, huyện Cao Lộc), có rất nhiều trận địa pháo lớn, nhỏ đan xen. C̣n tại góc núi, đồi lô nhô quân lính và đạn dược, xanh ngút ngàn. Gần đến thị xă Lạng Sơn, thi thoảng có người dân đuổi đàn trâu đi ngược chiều. Những người dân quân, dân công hỏa tuyến hướng dẫn họ tránh những đoạn pháo kích nguy hiểm.
Cách thị xă chừng 5 km, có một trạm gác do quân đội quản lư. Người lái xe chở đoàn của bà Mai nhanh nhẹn rời khỏi ca bin, xuất tŕnh giấy tờ và chờ đợi. Trước đó, có nhiều đoàn phóng viên nước ngoài đă có mặt. Bà Mai nhác thấy đoàn nhà báo Nhật Bản và Thụy Điển đang tranh thủ phỏng vấn, quay phim.
Takano hào hứng tṛ chuyện với một số sĩ quan đang trực tiếp chỉ huy tại mặt trận Lạng Sơn, trong đó có ông Trần Rĩ (lúc đó là Phó Chính ủy kiêm Phó chỉ huy trưởng Tỉnh Đội Lạng Sơn). Bà Mai kể tiếp: Một sĩ quan c̣n trẻ nói với Takano: “Thưa đồng chí, mặc dù họ đă tuyên bố rút quân hai ngày, song trong khu vực thị xă vẫn c̣n thám báo, sẽ không an toàn”.
Takano cố gắng thuyết phục: “Cảm ơn các anh tạo điều kiện cho tôi tác nghiệp. Nếu chờ an toàn th́ tôi không hoàn thành nhiệm vụ. Sự thật và chân lư không chọn giờ cho chúng ta”.
Cuối cùng, các nhà báo được chấp nhận thâm nhập thực tế, song phải đi theo một tổ lính bộ binh dẫn đường.
Bị bắn lén
Nhóm phóng viên chia thành các tốp, đi sâu vào các ngơ hẻm mịt mùng mùi thuốc súng; đâu đó vẫn có tiếng nổ đạn pháo vang vọng. Khoảng 10 giờ trưa, các phóng viên Cuba đang tác nghiệp tại ngă ba khu Ba Toa, gần trung tâm thị xă.
Cách đó chừng 300 mét, ở khu vực trụ sở Tỉnh ủy Lạng Sơn, nhóm phóng viên Nhật Bản đang ghi những h́nh ảnh sông Kỳ Cùng. Nghe thông tin, cầu Kỳ Lừa vừa bị phía bên kia đánh sập, sau khi họ rút chạy khỏi thị xă; Takano nhanh nhẹn cầm máy ảnh đi ngang qua con đường nhỏ, nhanh chóng chụp h́nh ảnh những chiếc xe thiết giáp nằm kềnh, hàng tre toang hoác, đổ gục cùng thành cầu vừa bị phá.Bà Mai nhớ lại: Mọi người đang háo hức làm việc của ḿnh, bỗng nhiên, một loạt đạn vang lên. Bà Mai nh́n thấy một người ngă xuống đường, sau này, bà biết đó là Takano. Người phóng viên Nhật Bản bị trúng loạt đạn bộ binh vào ngực, ngă xuống vẫn ôm chặt chiếc máy ảnh. H́nh ảnh đó ám ảnh bà Mai cho đến tận bây giờ.
Mặc dù có sự cố xảy ra, song những phóng viên nước ngoài c̣n lại vẫn t́m đến mô đất, gốc cây cổ thụ để tác nghiệp. Có tiếng nói gấp gáp: “Giặc bắn lén đấy. Nằm xuống ngay”. Một số người lính trẻ giục các nhà báo nằm xuống đất, nhanh chóng rời khỏi nơi hiểm nguy. Lực lượng công an, quân đội triển khai đội h́nh chiến đấu, truy kích kẻ bắn lén.
Khoảng 22 giờ, lực lượng trinh sát của ta mới lấy được thi hài nhà báo Takano, chuyển về bệnh viện thị trấn Đồng Mỏ (huyện Chi Lăng) khâm liệm, di chuyển về Hà Nội, sau đó được đưa về Nhật Bản. Tuy không có hài cốt, nhưng người dân Lạng Sơn vẫn tưởng nhớ đến anh, họ đắp lên ngôi mộ h́nh ngọn bút để h́nh bóng nhà báo quả cảm luôn hiện hữu ở mảnh đất này.
Vang măi bài ca
Ông Hà Nghiên - nguyên Tổng Biên tập báo Lạng Sơn, cho biết: Nhà báo Takano đến với chiến trường Lạng Sơn v́ lẽ phải và chính nghĩa của một người cộng sản. Hàng năm, vào dịp tháng 2, báo Lạng Sơn tổ chức hội thảo về thân thế, sự nghiệp và tấm gương hy sinh anh dũng của Takano.
Ngôi mộ khác lạ ở biên giới Lạng Sơn | Ngôi mộ, Lạng Sơn, Biên giới, Hài cốt, Chiến tranh, Ngày Quốc khánh 2 9
Tượng đài tưởng niệm Takano Isao tại Nghĩa trang Hoàng Đồng- TP Lạng Sơn.
Theo ông Nghiên, sau khi đến thị xă Lạng Sơn, người phóng viên Nhật Bản này đi từ hướng Chùa Tiên (thuộc phường Chi Lăng bây giờ), vào sâu vùng chiến sự để phản ánh sự kiện nóng bỏng, chân thực, kịp thời đến bạn đọc.
Nơi Takano nằm xuống, người dân Lạng Sơn dựng một tấm bia tưởng niệm, h́nh ngọn bút vươn lên trời xanh; ngày nào cũng có hoa tươi, nhiều nhất là từng nhánh hoa hồi thơm ngát. Hằng ngày, các cháu thiếu nhi, người già thường đến thắp nhang. Sau này bia tưởng niệm được di chuyển về Nghĩa trang Hoàng Đồng, thành phố Lạng Sơn.
Năm 1982, tỉnh Lạng Sơn chỉ đạo báo Lạng Sơn chủ tŕ tổ chức thực hiện bộ phim tài liệu “Hoa đưa hương nơi đất anh nằm” (kịch bản: Nguyễn Trường Thanh, đạo diễn Nguyễn Quang, quay phim Vũ Ngọc Bích).
Trao đổi với phóng viên Tiền Phong, ông Trường Thanh cho biết: Đây là bộ phim video đầu tiên do tỉnh Lạng Sơn làm. Khi được giao nhiệm vụ, chúng tôi khá lo lắng, bởi thiết bị làm phim thiếu thốn, kinh phí ít ỏi, một số anh em chưa có kinh nghiệm. Nhưng trước t́nh cảm của Đảng bộ, quân dân các dân tộc xứ Lạng, chúng tôi quyết tâm thực hiện và càng làm càng say mê. Sau đó, bộ phim này được phát trên đài truyền h́nh quốc gia Nhật Bản và được đánh giá cao.
Bà Michio (vợ Takano) cùng con gái đă đến Lạng Sơn, thắp nhang tại bia tưởng niệm, đồng thời gặp đoàn làm phim, tỏ ḷng cảm ơn sâu sắc. Ông Hà Nghiên cho hay, Takano hy sinh khi vừa tṛn 36 tuổi. Gia đ́nh anh vẫn giữ liên lạc với báo Lạng Sơn, tạo t́nh cảm hữu nghị thắm thiết giữa hai nước Việt - Nhật. Khói súng tan, nhà thơ Sĩ Cương đă viết một bài thơ về Takano: “Như một mũi lê nén đầy căm uất/ Xé tan mặt đất hướng tận trời xanh/ Đó là tên anh trái tim hồng bất tử…”.
Tượng đài tưởng niệm Takano Isao tại Nghĩa trang Hoàng Đồng- TP Lạng Sơn.
Theo bà Ngọc Mai, người chứng kiến giây phút hy sinh của Takano, h́nh ảnh Takano theo thời gian càng sâu đậm hơn trong ḷng người dân xứ Lạng. Nó c̣n được đi vào thơ ca, nhạc hoạ: Xin hát về người con của tuyết trắng Fuji hùng vĩ/ Anh đến với quê tôi trong những ngày lửa khói/ Tâm hồn anh tươi sáng như hoa anh đào mới nở...
Đó là những câu trong lời bài hát “Takano – Nhân chứng quả cảm” do nhạc sĩ Phó Đức Phương sáng tác. Hoặc, ca khúc “Anh vẫn đứng nơi đây” do nhạc sỹ Vũ Thanh Dương sáng tác. Bài hát này do ca sĩ Bích Hợp thể hiện rất thành công.
Takano Isao sinh năm 1943 ở Kobe. Năm 1962, khi tốt nghiệp trường Đại học Công nghiệp Nhật Bản, anh vào làm việc tại một xưởng điện và gia nhập Đảng cộng sản Nhật Bản. Năm 1967, anh được cử sang Việt Nam học tiếng Việt ở Đại học Tổng hợp Hà Nội; năm 1971 th́ tốt nghiệp. Tháng 2/1978, Takano là đặc phái viên, phóng viên báo Akahata- cơ quan ngôn luận của Đảng cộng sản Nhật Bản. Khi chiến tranh bảo vệ biên giới nổ ra, anh lên Lạng Sơn, hy sinh vào trưa ngày 7/3/1979, tại đầu đường Quang Trung, phường Chi Lăng, thị xă Lạng Sơn.
tp
Ngôi mộ khác lạ ở biên giới Lạng Sơn
