Một loài cá cực ngon, dáng đẹp, từng xuất hiện vô số trên sông Mê Kông nay đối diện nguy cơ tuyệt chủng, có tên trong Sách đỏ. Giờ đề cập đến tên chúng, những người sống bằng nghề "đâm hà bá" đều lạ lẫm.
Có người kêu chúng là cá sọc dưa, có người kêu là cá sọc, có người kêu là cá trà sóc... Có ngư dân tả nó giống như cá cóc, có người tả nó giống cá cá sủ, có người tả nó giống cá chép… Có nhiều ngư dân không phân biệt được chúng là cá hiền hay cá dữ, là cá đen hay cá trắng.
Hành tung loài cá hiếm
Theo lăo ngư Sáu Kỷ sống bằng nghề đánh cá 40 năm trên khúc sông Hậu đoạn qua xă Thuận Giang, huyện Phú Tân, An Giang th́ cá sọc dưa - c̣n gọi là cá trà sóc - là cá hiền, ăn rong rêu, tảo, các loài cá con, h́nh dáng hao hao cá chép, có thân thon dài, cặp mắt màu đỏ hồng rất đẹp, đuôi và vây cá màu đỏ, mơm cá tṛn có hai đôi râu, trên ḿnh có các sọc ngang màu đen nên c̣n gọi là cá sọc dưa. Cá sọc dưa lúc trước xuất hiện nhiều trên nhánh sông Tiền và sông Hậu nhưng khoảng 15 năm trở lại đây chúng hiếm dần.
Ông Kỷ cho biết khúc sông Hậu chảy qua Thuận Giang đổ về ba ngă sông nên là nơi giao luồng kéo theo tôm cá to như cá hô, cá sọc dưa, cá tra dầu về ở rất nhiều. Ngày xưa chuyện thả lưới dính cá to nặng vài chục kư như cá sọc dưa là chuyện thường trên khúc sông này.
Ngộ một cái là sông Hậu, sông Tiền chảy xuống các miệt dưới Vĩnh Long, Cần Thơ, Trà Vinh th́ cá sọc dưa phân bố thưa thớt dần, cho nên nhiều ngư dân vùng đó không rơ lắm về loài cá sọc dưa.
 |
Cá trà sóc rời khỏi mặt nước rất mau chết
|
Cá sọc dưa không ăn mồi câu, chỉ thả lưới mới dính chúng. Thịt cá dai, ngon thơm hơn cả cá cóc, giá cá hiện nay không dưới 100.000 đồng/ kg. Ông Sáu Kỷ nhớ lại: "Cá rất to, có con nặng 20 kg, hồi đó bắt được cá sọc dưa nặng 13-18 kg là chuyện thường. Chúng khỏe hơn cá chép, bị dính lưới quậy tưng bừng nhưng đem lên khỏi mặt nước th́ mau chết lắm. Ngày nay bắt được cá trà sóc đem ra các nhà hàng, quán nhậu họ cân liền".
Ông Kỷ giải thích do cá ngày càng hiếm nên những ai sống bằng nghề cá lâu năm mới hiểu tường tận về cá sọc dưa, c̣n ngư dân trẻ bây giờ hiểu về chúng lờ mờ, thậm chí nhiều người bắt dính cá sọc dưa tưởng là cá lạ, hoảng vía thả xuống sông...
Ông Sáu Kỷ kể thời gian gần đây các ngư dân miệt Phú Tân, Chợ Mới, Châu Phú, An Giang khi bắt được cá trà sóc th́ ngay lập tức có nhiều người đến mua. Những người này xưng là nhà khoa học thu mua cá lại để bảo tồn, cứu cho chúng khỏi tuyệt chủng. Theo tài liệu khoa học, cá sọc dưa ngoài sông Mê Kông c̣n xuất hiện ở các sông rạch của Thái Lan và Malaysia.
 |
Đo chiều dài, gắn chip một con cá trà sóc nhỏ
|
Bảo tồn cá quư
Nhiều lăo ngư cho rằng cá sọc dưa thịt ngon không thua ǵ cá anh vũ - loài cá tiến vua - mà h́nh dáng cá sọc dưa c̣n đẹp hơn. Về lư do v́ sao ngày xưa loài cá này không nằm trong danh sách cá tiến vua, các lăo ngư cho rằng có lẽ là v́… cái tên.
Những ngư dân ngày xưa đă chơi tṛ "láu cá" với vua, đặt cho loài cá này một cái tên xấu để vua khỏi chú ư, tưởng cá thường, không bắt họ phải săn lùng để tiến, như cá cóc là loài cá đen nhưng thịt thơm ngon không kém cá anh vũ, thậm chí có màu sắc trắng bóc, nh́n "quư phái" hơn cá anh vũ.
|
Lần theo chỉ dẫn của các ngư dân, chúng tôi t́m đến Trung tâm quốc gia giống thủy sản nước ngọt Nam Bộ tọa lạc ở xă An Thái Trung (huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang) truy t́m tung tích loài cá lạ này.
Nghe chúng tôi t́m hiểu về cá sọc dưa, các cán bộ trung tâm vui vẻ cho biết tên khoa học của nó là Probarbus jullieni, các nhà khoa học gọi nó là tên trà sóc, trung tâm đang lưu giữ bầy cá quư bảo tồn nghiên cứu cho sinh sản nhân tạo.
Thạc sĩ Thi Thanh Vinh, Trưởng bộ môn Sản xuất giống và Công nghệ, kiêm chủ nhiệm chương tŕnh bảo tồn cá trà sóc thừa nhận trung tâm đang nuôi dưỡng trên 80 con cá trà sóc, trong đó con lớn nhất trên 18 kg, con nhỏ nhất dưới 0,5 kg. Năm 2005 trung tâm bắt đầu triển khai chương tŕnh nghiên cứu, lưu giữ cá trà sóc. Mỗi con cá nuôi đều gắn chip, theo dơi quá tŕnh tiến hóa, sinh trưởng...
Thạc sĩ Vinh khẳng định cá trà sóc thuộc nhóm cá đen, con lớn nhất trọng lượng khoảng 20 kg, thịt cá thơm ngon, có giá trị kinh tế cao.
Ông Vinh kể: "Để thu gom được bầy cá này, chúng tôi làm việc rất gian nan, đi dọc theo các khúc sông lân la làm quen với các ngư dân ở đầu nguồn sông Hậu, sông Tiền. Hỏi họ về cá trà sóc và khi ngư dân trả lời hay chỉ dẫn khúc sông nào, ngư dân nào thường bắt được cá chúng tôi vui mừng khôn xiết, có mặt ngay tại điểm đó. Ban đầu các ngư dân không rơ chúng tôi thu mua cá làm ǵ, nhưng nghe chúng tôi thuyết phục loài cá này gần như tuyệt chủng, phải nuôi giữ bảo tồn cho sinh sản nhân tạo th́ họ vui vẻ hợp tác ngay. Do đó, ai vừa bắt được cá th́ họ báo, chúng tôi tức tốc có mặt đưa cá về nếu chậm trễ chúng bị đuối sức chết th́ rất tiếc".
Cùng với việc làm quen các ngư dân, các nhà khoa học đă lần ṃ t́m tới các ao nuôi cá. Kinh nghiệm cho thấy, trong mùa lũ các loài cá từ sông rạch bơi vào ao hồ nhà dân trú ẩn và khi nước rút bị mắc kẹt lại ở đó luôn. Quả thật, không ngoài dự đoán, có nhiều ao nuôi có cá trà sóc. Thông thường, chủ nhân của các ao nuôi này quư cá, nhưng nghe đến mục đích bảo tồn loài cá đều sốt sắng cho mượn, hay bán cá lại cho các nhà khoa học.
Theo thạc sĩ Vinh th́ bầy cá trà sóc đang thích nghi với môi trường nuôi dưỡng nhân tạo và phát triển tốt. Các thông số, đặc điểm sinh thái của đàn cá, trung tâm đă nắm tường tận. Thạc sĩ Vinh chia sẻ: "Cá trà sóc nằm trong họ cá chép nên khả năng sinh sản cao, chuyện cho cá trà sóc đẻ nhân tạo thành công là chuyện trong tầm tay".
Nếu căn cứ vào phát biểu và niềm tin của các cán bộ thuộc Trung tâm quốc gia giống thủy sản nước ngọt Nam Bộ th́ việc loài cá bí ẩn có tên trong Sách đỏ nay mai lại xuất hiện trên sông rạch miền Tây chỉ c̣n là vấn đề thời gian. Và như thế, sông Mê Kông lại được trả về cho nó những thứ mà con người lâu nay vẫn tận diệt không một chút xót thương. Thiếu vắng những loài cá hiếm như cá trà sóc, cá hô, cá tra dầu... sông Mê Kông sẽ buồn tẻ, mất đi nhiều tính kỳ thú của ḍng sông vang danh trên địa cầu.
Theo Thanh Niên
Giải cứu loài cá bí ẩn trên ḍng Mê Kông
