Bộ phim 13 thích khách, ngày tàn của triều đại Shogun

Phim kiếm hiệp (chanbara) là một thể loại được yêu chuộng tại Nhật Bản. Từ những năm 1950, đạo diễn bậc thầy Kurosawa nâng phim kiếm hiệp lên hàng nghệ thuật, với hình tượng 7 hiệp sĩ samurai (Seven Samurai). Mizoguchi dựng câu chuyện 47 sát thủ ronin. Takeshi Kitano nhập vai hiệp sĩ mù Zatoichi. Nay đến phiên Takeshi Miike tái tạo tác phẩm 13 thích khách trên màn ảnh lớn.

13 thích khách (13 assassins) từng được quay thành phim vào năm 1963. Vào thời đó, đạo diễn Eiichi Kudō dựa vào quyển tiểu thuyết Jûsannin No Shikaku để dựng thành một bộ phim lịch sử cổ trang dài hơn 3 tiếng đồng hồ, nói lên các cuộc tranh giành quyền lực giữa các mạc chúa trong thời đại tướng quân (shogun).

Lần này, đạo diễn Takeshi Miike chọn hình tượng 13 sát thủ làm điểm nhấn, tập trung vào các pha hành động và các màn đấu trí để rút ngắn bộ phim còn 2 tiếng. Kịch bản gói ghém rất chặt, nội dung xúc tích cô đọng. So với bộ phim cùng tên quay vào năm 1963, phiên bản của Takeshi Miike vì thế mà trở nên sắc bén và dữ dội hơn.

Bộ phim chọn bối cảnh nước Nhật giữa thế kỷ 19 (1844-1845), mở đầu với một cảnh đẫm máu. Một người đàn ông trung niên mổ bụng tự tử trước tư dinh của lãnh chúa Naritsugu để phản đối các hành vi tàn ác của bề trên. Cái chết của ông không làm cho tướng quân thức tỉnh, mà lại khiến cho gia đình ông chuốc thêm tai họa vào đầu: cả dòng họ đều bị hành quyết.

Tướng Naritsugu, một người hung dữ độc ác, là em trai của Mạc chúa Akashi, người nắm giữ mọi thực quyền ở triều đình Nhật thời bấy giờ. Hai anh em đóng quân tại kinh thành Edo (tên thời xưa của thủ đô Tokyo), trên danh nghĩa là để phò tá Thiên hoàng và quý tộc, nhưng thật ra là để lấn quyền kiểm soát hoàng cung. Dòng họ Akashi ngang tàng, gây ra nhiều thù oán với các gia đình quý tộc khác, trong đó có lãnh chúa Owari.

Dưới triều đại phong kiến của các shogun, mỗi tướng quân do có cấp bậc cao trong quân đội, nên tạo thế lực riêng cho mình để nắm quyền cai trị một vùng. Đất nước Nhật thời bấy giờ thường bị lôi kéo vào những xung đột giữa các vị tướng. Lãnh chúa Naritsugu, một khi được phong chức quan triều đình dự định thôn tính các vùng lãnh thổ khác. Do vậy, quan Pháp vụ mới bày mưu lập kế ám sát Naritsugu trong lúc ông đang cùng với một đoàn samurai lên đường rời kinh đô về nhà. Dòng họ Owari do có thù oán từ lâu nên mới được cầu viện, góp sức chặn đường không cho đoàn quân băng qua lãnh thổ của họ. Mục tiêu là để lôi kéo cả đoàn đi vào chỗ bị phục kích.

Vỏ quýt dày móng tay nhọn

Nhóm phục kích này do võ sư Shinzaemon Shimada cầm đầu mới tuyển dụng 11 hiệp sĩ samurai. Nhân vật thứ 13 là một thanh niên người miền núi, gia nhập toán phục kích sau khi tình cờ gặp nhóm này trong lúc họ bị thất lạc trong rừng sâu. Cả nhóm chọn một ngôi làng hẻo lánh để cài bẫy tấn công. Vỏ quýt dày móng tay nhọn. Thủ lĩnh Shinzaemon Shimada tuy có nhiều mưu kế nhưng lại phải đối đầu với võ sư Hanbei, cánh tay mặt của lãnh chúa Naritsugu. Thời trai tráng, hai người từng học võ với nhau, tuy ở trong cùng một môn phái nhưng lại đeo đuổi hai lý tưởng khác nhau. Bộ phim kết thúc với một trận đánh quyết tử : 13 sát thủ chống chọi với hơn 200 kiếm sĩ. Chỉ có một người duy nhất sống sót (Shinrouko, cháu ruột của võ sư Shinzaemon Shimada).

Thành danh trong làng điện ảnh quốc tế từ hơn 10 năm nay, đạo diễn Takeshi Miike sinh trưởng gần thành phố Osaka và tốt nghiệp trường đào tạo nghệ thuật phim ảnh Yokohama. Năm 2011 đánh dấu 20 năm sự nghiệp điện ảnh của ông vì Takashi Miike vào nghề làm phim từ năm 1991. Tính đến bây giờ, ông đã thực hiện hơn 70 bộ phim, hơn hai phần ba là phim truyện dành cho màn ảnh lớn, phần còn lại là phim truyền hình.

Tuy sáng tác và quay phim khá đều đặn, nhưng Takeshi Miike làm việc rất nhanh trên cùng lúc nhiều dự án. Có lúc ông quay đến 12 bộ phim trong cùng một năm. Thể loại sở trường của ông vẫn là phim hình sự, thriller tâm lý, phim kinh dị, phim băng đảng yakuza, thường có nhiều cảnh đầy bạo lực, tiêu biểu qua tác phẩm Audition (tạm dịch là Hỏi cung) và loạt phim Dead or Alive (tạm dịch Bất kể sống hay chết).

Có lẽ vì thế mà giới phê bình thường so sánh Takeshi Miike với các đạo diễn tên tuổi như Sam Raimi hay John Carpenter, nhưng trong số các tác giả nước ngoài, ông rất ngưỡng mộ David Lynch và David Cronenberg. Nổi tiếng là một người chuyên làm phim série B (B movie), mà giới phê bình cho là thuộc vào hàng thứ yếu chứ không được xếp ngang tầm với thể loại chính kịch (drama), Takeshi Miike nhờ vào sự thành công của tác phẩm 13 Assassins, mà có thể kể từ nay bước vào sân chơi của các đạo diễn lớn.

Tác phẩm ba đoạn, cốt truyện đa tầng

Bộ phim 13 thích khách được phân chia ra thành 3 đoạn : đoạn thứ nhất phác họa bối cảnh lịch sử và các nhân vật chính. Đoạn nhì tập trung vào việc tuyển dụng các sát thủ. Đoạn thứ ba là trận phục kích đoàn quân lãnh chúa Naritsugu. Nếu như bộ phim chỉ kéo dài trong khoảng 2 tiếng đồng hồ, thì trận đánh trong màn cuối lại chiếm đến 45 phút đồng hồ.

Trong thể loại hành động, có lẽ chưa có đạo diễn ai lại dựng được một màn quay khốc liệt và nghẹt thở đến như vậy. Tàn khốc đến nổi xem phim này xong, khán giả có cảm tưởng là bộ phim Kill Bill của đạo diễn Quentin Tarantino hay Ninja Assassin của hai anh em Warchowski chẳng khác gì phim dành cho con nít.

Nổi tiếng là một đạo diễn chuyên thử nghiệm trong cách dàn dựng những ý tưởng táo bạo (màn hỏi cung tra tấn trong phim Audition quay cận ảnh), Takeshi Miike lần này cọ xát với cách ‘‘làm phim cổ điển’’. Thay vì dựng hoạt cảnh, ông chọn cảnh quay tự nhiên làm khung cho ống kính. Hầu hết các bộ phim hành động thời nay dùng kỹ xảo điện toán để dựng cảnh đổ máu, trong khi phim 13 thích khách lại quay cảnh chết chóc dã man, các vết thương phun máu, màn chém đầu lăn long lóc y hệt như thật.

Trận đánh ở cuối bộ phim kéo dài đến 45 phút, đỉnh điểm của các màn đấu kiếm sặc mùi bạo lực, nhưng đạo diễn Takeshi Miike đã tạo không khí hồi hộp, thắt nút lâm ly gay cấn từ trước, dọn đường chuẩn bị cho màn quay kết thúc vô cùng khốc liệt. Ở đây, những khán giả nào yếu tim, không thích cảnh máu rơi đầm đìa, có thể bỏ ra về. Còn những người không ngại cảm giác mạnh sẽ bị cuốn hút, cặp mắt như bị dán chặt, không thể rời khỏi màn ảnh lớn.

Thời bình, đao kiếm dùng để chặt củi

Ưu điểm của bộ phim này nằm trong tính chất đa tầng của kịch bản. Nội dung cuộn phim có đến ít nhất ba lớp lồng quyện vào nhau. Nếu phải tóm tắt cốt truyện thì tác phẩm này nói về một nhóm sát thủ được giao nhiệm vụ diệt trừ một bạo chúa. Đó là cách đọc thứ nhất. Nhưng đằng sau cách tóm lược đơn giản này, đạo diễn phác họa thêm bối cảnh lịch sử của thời đại phong kiến của các mạc chúa để nói lên sự đối đầu giữa hai phe chủ chiến và chủ hoà.

Ngoài cái tầng thứ nhì này, đạo diễn Nhật cài thêm một lớp thứ ba, tiêu biểu qua quan hệ xung khắc của hai võ sư Hanbei và Shinzaemon. Ở một bên, võ sư Hanbei tiêu biểu cho thành phần suốt đời tuân thủ luật nhà binh, nhưng do quy tắc samurai mà bề tôi lại trở nên trung thành một cách mù quáng với bề chúa.

Còn bên kia, võ sư Shinzaemon thời còn trẻ là vệ binh ở hoàng cung, sau đó ông gác kiếm về quê sống ẩn dật. Ông chỉ nhận nhiệm vụ quyết tử không phải vì ông trung thành với hoàng đế mà chỉ vì lý tưởng và chính nghĩa. Trong phim có một câu nói đầy ngụ ý : khi đất nước yên bình, tài nhà binh, nghệ nhà võ coi như là thừa : đao kiếm không dùng để đánh giặc mà chỉ để chẻ rau chặt củi. Nhưng phe chủ chiến vẫn luyện binh đao để chinh phục thêm quyền hành, phe chủ hoà thì chẳng những sợ giặc từ bên ngoài mà còn ngại kẻ thù từ bên trong.

Nhát kiếm đầu tiên, vết chém cuối cùng

Bộ phim kết thúc với màn đấu kiếm tay đôi giữa hai võ sư Hanbei và Shinzaemon, khi xưa là huynh đệ đồng môn, nay lại tương tàn như thành kẻ thù không đội trời chung. Do khi xưa, hai bên cùng học võ với nhau cho nên cả hai đều biết tẩy của đối phương. Hanbei điều khiển một đội quân hùng hậu, dùng thế cờ vây, lấy 10 đánh một. Còn Shinzaemon dùng kế dương đông kích tây, phân tán lôi kéo để rồi cô lập quân thù ra thành nhiều nhóm nhỏ khác nhau. Nhưng để giải tỏa vòng vây, nhóm phục kích phải chịu hy sinh từng người một.

Trong nguyên tác quay vào năm 1963, bộ phim 13 sát thủ đậm màu chính trị, kể chuyện theo nhiều tuyến khác nhau, cho nên có nhiều chỗ không tránh khỏi bị loãng. Còn phiên bản của Takashi Miike khi thắt chặt 3 mối tranh chấp với nhau (bối cảnh lịch sử, thù oán giữa hai dòng họ tướng quân, mối tỵ hiềm giữa hai võ sư không cò cùng quan điểm về chữ trung tín trong đạo samurai) lại giúp cho nội dung thêm phần hấp dẫn, cốt truyện thêm tầm cỡ và trọng lượng. Cái chết của bạo chúa Naritsugu cũng đánh dấu ngày tàn của chế độ phong kiến của các tướng quân mạc phủ (shogun), dự báo cho thời kỳ Minh Trị Duy Tân (Meiji), khôi phục lại vương quyền của Thiên Hoàng trên đất Phù Tang.

Nhìn chung, Takashi Miike đã chọn đúng hướng khi chọn cách quay phim bài bản để kể một câu chuyện nghiêm túc. Cho dù đôi khi, đạo diễn đưa nhiều chi tiết rùng rợn (thường được thấy trong phim kinh dị) vào thể loại chính kịch như thể ông không cưỡng lại nổi bản năng của mình. Tuy chưa cao tay bằng bậc tiền bối, Takashi Miike khi dùng thủ pháp chuyển tiếp hình ảnh không thần bằng bậc thầy Akira Kurosawa, nhưng đạo diễn này đã diễn đạt trọn vẹn điều mà ông muốn nói : tàn nhẫn con người, khốc liệt giao tranh. Bối cảnh lịch sử trong phim không cần phải nhấn mạnh nhưng người xem vẫn thấu hiểu tầm quan trọng của sứ mệnh cảm tử, từ nhát kiếm đầu tiên cho tới vết chém cuối cùng.

Tuấn Thảo
(RFI)