Có gì đặc biệt trong ván cờ đàm phán chấm dứt xung đột Mỹ - Iran?

[Romano]

Mỹ và Iran liên tiếp tung thông tin hé lộ đàm phán nhằm hạ nhiệt căng thẳng xung đột ở Trung Đông.
Gần một tháng sau khi Mỹ - Israel phát động cuộc tấn công nhằm vào Iran hôm 28/2, xung đột Trung Đông lan rộng, kéo theo nhiều quốc gia trong khu vực và châm ngòi một cuộc khủng hoảng năng lượng mà các chuyên gia nhận định còn nghiêm trọng hơn cả cú sốc dầu mỏ thập niên 1970. Trong bối cảnh đó, Pakistan nổi lên như một bên trung gian giữa Washington và Tehran, được cho là đã chuyển tới Iran một kế hoạch hòa bình 15 điểm do Mỹ đề xuất.Dưới đây là những thông tin đã được xác nhận về tiến trình đàm phán.

Lập trường của Mỹ

Tổng thống Donald Trump hôm thứ Hai tuyên bố Mỹ đang đàm phán với Iran nhằm đạt được “một giải pháp toàn diện cho các xung đột tại Trung Đông”.

Phát biểu ngay trước thời hạn ông đặt ra để Iran mở lại eo biển Hormuz, ông Trump tỏ ra lạc quan: “Chúng tôi đã đạt được nhiều điểm đồng thuận lớn".

Theo Tổng thống Mỹ, các yêu cầu của Washington bao gồm việc Iran chấm dứt chương trình làm giàu uranium – điều mà Tehran đã nhiều lần từ chối trong các vòng đàm phán trước. Đồng thời, ông Trump cũng phát đi những tín hiệu mâu thuẫn khi cảnh báo sẽ tiến hành cuộc oanh kích quy mô lớn nhằm vào hạ tầng năng lượng của Iran nếu nước này không dỡ bỏ phong tỏa eo Hormuz trước thời hạn. Cùng với đó, Lầu Năm Góc đã điều khoảng 2.000 lính dù tới Trung Đông nhằm tăng thêm lựa chọn quân sự cho Tổng thống.

Phản ứng của Iran

Ở chiều ngược lại, các quan chức Iran đã hạ thấp tuyên bố của ông Trump về việc hai bên đang đàm phán, dù thừa nhận đã nhận được thông điệp từ phía Mỹ. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf cho rằng phát biểu của ông Trump nhằm kiềm chế đà tăng của giá dầu, đồng thời cảnh báo “đừng thử thách quyết tâm bảo vệ đất nước của chúng tôi”.

Tuy vậy, Bộ Ngoại giao Iran cũng thừa nhận đã xuất hiện những “sáng kiến khu vực” nhằm hạ nhiệt căng thẳng, theo hãng thông tấn nhà nước Mizan. Việc Iran từng hai lần bị Israel hoặc Mỹ tấn công sau các vòng đàm phán trước đó khiến giới chức nước này nghi ngờ các động thái ngoại giao hiện nay có thể chỉ là bước dọn đường cho hành động quân sự.

Eo biển Hormuz – điểm nóng then chốt

Một nội dung trọng tâm của đàm phán là đảm bảo an toàn cho tàu chở dầu và khí đốt của các đồng minh Mỹ như Ả Rập Xê Út và Qatar khi đi qua eo biển Hormuz.

Iran đã gửi thư tới tổ chức hàng hải của Liên hợp quốc, khẳng định các tàu “không thù địch” có thể đi qua an toàn, tức là không tham gia hoặc hỗ trợ các hành động chống lại Iran, cũng như không thuộc Mỹ hoặc Israel. Trong khi đó, ông Trump ngày 24/3 nói rằng Iran đã đề nghị với ông một “món quà rất lớn” liên quan đến eo biển này, nhưng không nêu chi tiết.

Đại diện đàm phán

Về lực lượng tham gia đàm phán, ông Trump cho biết Ngoại trưởng Marco Rubio và Phó Tổng thống JD Vance đang trực tiếp tham gia, cùng với đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner – con rể Tổng thống. Ông Witkoff và ông Kushner từng đóng vai trò quan trọng trong các nỗ lực giải quyết xung đột Nga - Ukraine và chiến sự Israel - Hamas tại Gaza, đồng thời từng tham gia các cuộc tiếp xúc với Iran trước khi chiến sự bùng phát.

Ở phía Iran, hiện chưa rõ ai sẽ đại diện cho nước này trong các cuộc đàm phán. Phần lớn lãnh đạo cấp cao đã thiệt mạng trong đợt không kích mở màn của Mỹ - Israel, bao gồm cố Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei, khiến bộ máy quyền lực rơi vào tình trạng thiếu ổn định. Tham mưu trưởng quân đội Pakistan, Thống chế Syed Asim Munir, được cho là đã trao đổi về các nỗ lực hòa bình với ông Ghalibaf.

Tuy nhiên, các quan chức Iran đang gặp khó khăn trong việc liên lạc nội bộ và lo ngại nguy cơ bị Israel tấn công nếu tổ chức các cuộc gặp trực tiếp. Ông Trump chỉ tiết lộ đang làm việc với một “nhân vật cấp cao” của Iran, nhưng không phải tân Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei – người kế nhiệm cha mình.Triển vọng đạt được thỏa thuận vẫn còn nhiều bất định. Kế hoạch 15 điểm của Mỹ bao gồm các nội dung liên quan đến chương trình tên lửa đạn đạo, hạt nhân của Iran và vấn đề eo biển Hormuz. Chính quyền Tổng thống Trump đang chịu áp lực tìm kiếm giải pháp trong bối cảnh chiến sự khiến giá năng lượng tăng mạnh và vấp phải chỉ trích từ chính các cử tri trong nước.

Tuy nhiên, khả năng đạt được một lối thoát ngoại giao là rất khó nếu một trong hai bên không nhượng bộ các “lằn ranh đỏ”, khi Iran kiên quyết bảo vệ quyền làm giàu uranium, còn Mỹ coi đây là yêu cầu cốt lõi.Về phía Israel, vẫn chưa rõ một thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran, nếu đạt được, có ràng buộc nước này hay không. Thủ tướng Benjamin Netanyahu khẳng định Israel “sẽ bảo vệ các lợi ích sống còn trong mọi hoàn cảnh”. Cùng ngày, quân đội Israel cho biết đã tiến hành thêm các đợt không kích nhằm vào cơ sở hạ tầng chính phủ tại Tehran, đồng thời đánh chặn các tên lửa do Iran phóng về phía Israel.