USA Khi “siêu giàu” nộp thuế ít hơn bạn: NBER bóc tách hậu TCJA

[Gibbs]

Bất bình đẳng thuế ở đỉnh tháp giàu có nước Mỹ vừa được soi kỹ bằng dữ liệu hành chính: một nghiên cứu mới của NBER do Akcan S. Balkir, Emmanuel Saez, Danny Yagan và Gabriel Zucman công bố tháng 8/2025 cho thấy “siêu giàu” – xấp xỉ nhóm 0,0002% dân số (khoảng Top 400) – nộp thuế hiệu dụng trung bình chỉ khoảng 23,8–24% trong giai đoạn 2018–2020. Con số này thấp hơn mức bình quân toàn dân ~30% và thấp rất xa so với khoảng 45% mà nhóm người có thu nhập lao động cao nhất phải chịu. Trước cải cách thuế 2017, mức thuế hiệu dụng của Top 400 vẫn xấp xỉ 30% – tương đồng bình quân cả nước – nhưng đã rơi rõ rệt sau khi đạo luật 2017 có hiệu lực.

Cơ chế “mỏng hóa” thuế ở đỉnh được nghiên cứu chỉ ra khá cụ thể: (i) doanh nghiệp C-corp do các tỷ phú nắm giữ chia cổ tức rất ít nên thuế thu nhập cá nhân phát sinh hạn chế trừ khi họ bán cổ phiếu; (ii) thu nhập chịu thuế từ các doanh nghiệp pass-through của Top 400 thậm chí âm, dù lợi nhuận kế toán dương; (iii) phần thuế DN chiếm vai trò cực lớn trong “tổng thuế” mà nhóm siêu giàu thực sự gánh – khoảng 37% tổng nghĩa vụ nếu quy ước phân bổ thuế DN cho cổ đông. Nói cách khác, nếu chỉ nhìn vào thuế thu nhập cá nhân, ta sẽ đánh giá thấp mức đóng góp thuế của giới siêu giàu; nhưng khi tính đầy đủ cả thuế DN, mức “tổng thuế/thu nhập kinh tế” của họ vẫn thấp hơn người lao động ở đỉnh và thấp hơn mức bình quân.

Tác động chính sách nổi bật sau Tax Cuts and Jobs Act (TCJA) 2017 là cú hạ thuế suất DN liên bang từ 35% xuống 21%, cùng các điều khoản làm co cơ sở tính thuế ở đỉnh như khấu trừ nhanh/chi phí hóa đầu tư (full expensing). Kết quả: số thuế DN mà Top 400 thực nộp giảm khoảng một phần ba giữa hai giai đoạn 2014–2017 và 2018–2020, kéo theo thuế hiệu dụng chung đi xuống. Về phía thuế chuyển nhượng tài sản (estate & gift), đóng góp thường niên vào tổng thuế của nhóm này rất nhỏ.

Nếu chuyển góc nhìn sang “thuế so với của cải”, nghĩa là tổng thuế nộp hàng năm chia cho tài sản, chỉ số của Top 400 giảm mạnh từ 2,7% (2010–2013) xuống 1,3% (2018–2020). Mức rơi này vừa do tài sản tăng nhanh hơn thu nhập vừa do gánh thuế tương đối giảm sau TCJA. Đây là một thước đo khác với “thuế/thu nhập”, nhưng cả hai đều cho cùng một xu hướng: đỉnh tháp tài sản đang chịu tỷ lệ thuế thấp dần theo thời gian.

Một điểm cần làm rõ về bối cảnh chính sách: các ưu đãi thuế đối với cá nhân trong TCJA theo luật hiện hành sẽ hết hạn vào cuối năm 2025 trừ khi Quốc hội gia hạn; vì vậy các tỷ lệ 24%–30%–45% kể trên phản ánh giai đoạn sau khi TCJA có hiệu lực chứ không phải sau một đợt gia hạn đã được thông qua. Tranh luận về việc gia hạn – toàn phần hay một phần – đang là chủ đề chính sách trọng yếu năm 2025.

Tóm lại, bằng cách kết hợp danh sách Forbes 400 với dữ liệu thuế cá nhân, doanh nghiệp, tài sản và tặng cho giai đoạn 2010–2020, nghiên cứu NBER đưa ra một bức tranh nhất quán: sau TCJA, thuế hiệu dụng của giới siêu giàu giảm rõ rệt và hiện thấp hơn bình quân dân số cũng như thấp xa nhóm lao động thu nhập đỉnh; đồng thời, cấu phần quyết định trong nghĩa vụ thuế của họ là thuế doanh nghiệp. Những số liệu này cung cấp nền tảng thực chứng cho các tranh luận đang nóng về cải cách thuế hậu-2025 và cách thiết kế hệ thống vừa hiệu quả, vừa công bằng hơn.

Cái này là thuế của hảng, chứ không phải của cá nhân. Mấy người đi làm hảng phải trả thuế rồi, nhửng người lảnh tiền lời của hảng (dividends) củng phải đóng thuế.