Xin chữ ngày tết vốn là một nét văn hoá đẹp của người Việt từ hàng ngàn năm nay. Câu đối đỏ cũng như cây nêu, cành đào, bánh chưng xanh, là biểu tượng của sự sum họp gia đ́nh, tưởng nhớ và giữ vững đạo tổ tiên. Chính v́ vậy, chữ treo trong nhà c̣n là thể hiện sự thành kính, mong ước của gia chủ. Những con chữ đó, vốn chỉ được viết ra bởi những người đạo cao đức trọng.
Đồ thật, đồ giả lẫn lộn
Dẫn theo một người bạn người Hàn Quốc ra phố ông đồ ở Văn Miếu, Hà Nội chơi, tôi cũng muốn giới thiệu với bạn một chút về văn hoá chơi chữ của người Hà Nội nói riêng và người Việt nói chung. Từ trước tết, phố đă khá đông nhưng sau tết, từ mùng 4, mùng 5 trở lại th́ lượng người đổ về c̣n tăng lên nhiều. Các "lều chữ" nép sát vào bờ tường Văn Miếu, to có, nhỏ có, được bày đặt quy củ, bắt mắt cũng có mà đơn giản, sơ sài cũng có. Vốn là người cũng biết chút ít về chữ nghĩa, bạn tôi khá ngạc nhiên v́ ở đây khá phong phú về đối tượng tham gia viết chữ.
Thông thường, ở nước bạn, những người có thể tặng chữ ở những nơi như vậy phải là những người đă được công nhận, có thời gian khổ luyện và đạt được những tiêu chuẩn tối thiểu về am hiểu chữ nghĩa và kĩ thuật viết. Chúng tôi thú vị khi thấy nhiều bạn trẻ mới chỉ khoảng mười tám, đôi mươi cũng đă lập một chiếu riêng ngồi viết, thường là các "anh đồ", bên cạnh có những người bạn làm hầu mực, chữ của họ thường có sự sáng tạo, bay bổng nhiều. Một chữ "thọ" được viết bằng tiếng Việt, bản thân chữ "t" được viết bằng một thân cây tùng xum xuê khiến người xem cảm thấy lạ và vui. Bên dưới chữ "thọ" là lời chúc, câu đối nhỏ, triện, chữ kư đầy đủ.
Hoàng Nam, người viết bức thư pháp này vốn là một sinh viên mỹ thuật mới ra trường, đă có 4 năm ra Văn Miếu viết chữ nói: "Bây giờ em vẫn phải học nhiều lắm chị ạ. Có cơ hội đi theo hầu chữ các thầy để học, phần c̣n lại th́ phải luyện tập hằng ngày". Nói rồi, Nam ch́a ra cho chúng tôi một quyển sách chữ Hán hướng dẫn các thế, dáng và phương pháp viết, vẽ chữ.
Từ đầu phố tới cuối phố phải kể đến dăm sáu chục gian hàng, toàn một màu đỏ rực của giấy và tranh. Mạn gần đường Nguyễn Thái Học tập trung nhiều người trẻ hơn, đa phần là sinh viên kiến trúc, mỹ thuật làm thêm. Trong khi giá một bức chữ của những người ngồi đầu phố chừng 150 ngh́n-200 ngh́n/ chữ th́ giá chữ của những người này khá mềm hơn, khoảng từ 50 đến 100 ngh́n tuỳ khách. Với những người khó tính và rành thường tỏ vẻ "chun mũi khó chịu" nhưng khách hàng có mặt lại đánh giá: "Quư ở cái tinh thần của các em, chúng tôi mua chữ th́ ít mà mua niềm vui th́ nhiều".
Nhiều cụ đồ thậm chí c̣n chưa thuộc hết mặt chữ phải dựa vào từ điển Hán - Việt để tra (ảnh minh hoạ)
Ngồi ở gian hàng của hai nhà thư pháp trẻ Tiểu Hạng Nguyễn Trung Hoàng Long, Bách Lĩnh Đặng Anh Việt chúng tôi có cơ hội trao đổi nhiều về tập tục cho xin chữ. Hai anh đều là một trong số những nhà thư pháp thuộc nhóm "nhị thập bát tú", tuổi đời c̣n khá trẻ nhưng chữ nghĩa th́ không ai trong "làng" không biết tới. Một phần có lẽ do tính cách, hai anh thích ngồi tṛ chuyện với khách hơn là viết lấy nhiều. Có khi một chữ như chữ "huệ" thôi, các anh c̣n ngồi cắt nghĩa cho khách xem nên viết như thế nào, giản thể hay phồn thể, với nghĩa là "tuệ" ( trí tuệ) hay là "huệ" (hoa huệ).
Trong khi các gian khác đông nghịt, hai anh chỉ ngồi nh́n, trà nước với khách một cách vui vẻ. Nhiều "đồ" trong số các "cụ" ở vỉa hè Văn Miếu đă từng qua các lớp học do chính các anh trực tiếp hướng dẫn giảng dạy nên thấy đông khách, các anh cũng mừng lây.
Thấy có mấy gian đông hơn hẳn những gian khác, người bạn kéo tôi lại gần xem. Tới gian của một cụ đă cao tuổi, ước chừng 60- 70, nét mặt phúc hậu, râu tóc đạo mạo. Một người phụ nữ đang nhờ cụ cho một chữ để đứa con gái đầu ḷng được khoẻ mạnh. Cụ đồ mới lôi một quyển sách cũ ra, lật từng trang một, không có chữ cần t́m, cụ bèn lôi từ dưới gầm chơng ra một… quyển từ điển Hán Việt dày cộp để t́m. Thấy chừng người phụ nữ trẻ có vẻ sốt ruột, cụ mới trấn an bằng cách hỏi thêm thông tin giờ sinh của em bé, tay vẫn lật từng trang một.
Trong thời gian đó, tôi chú ư quan sát những chữ treo trên tường, liếc sang thấy bạn tôi đă cười một cách khó hiểu. Khi nh́n xuống nét chữ cụ đồ đang viết, tôi mới vỡ lẽ ra: Sau khi viết xong một nét, cụ cứ tô đi tô lại cho tới khi nét chữ tṛn trịa, mềm mại, những chỗ cần sắc gọn th́ sắc gọn, những chỗ cần mập mạp, phúc hậu th́ mập mạp, phúc hậu đúng như yêu cầu của khách. Việc này, đối với một người viết thư pháp chuẩn là việc tối kị, những người khi đă biết, nh́n qua là thấy rơ ngay.
Đến gian tiếp theo, cũng là một gian khá nhiều khách, khi nh́n kỹ phía dưới lớp giấy dó của người viết c̣n có một loại giấy in mờ như giấy than, khi có yêu cầu viết chữ ǵ, người viết chỉ cần lấy một tờ giấy đặt lên trên và đi bút theo đúng nét chữ ấy. Vừa lúc đó, có một người đàn ông trung niên tiến lại bức xúc: "Ông viết sai chữ rồi". Hỏi ra mới biết, hoá ra người đàn ông nhờ viết 4 chữ "ngũ phúc lâm môn", chữ "lâm" ở đây phải viết là "lâm- vào" th́ ông đồ lại viết thành "lâm- rừng". Cụ đồ chỉ biết cười trừ, đề nghị viết một trang khác để bù vào. Có tiếng x́ xào "Không rậm râu không phải là đồ", tôi muối mặt không dám nh́n sang người bạn nước ngoài của ḿnh, chỉ mong nhanh chóng rời khỏi phố Văn Miếu cho nhanh.
Cần có một cơ chế quản lư hữu hiệu
Theo nhận xét của thư pháp gia Kiều Quốc Khánh, hiệu Nguyệt Trà th́ t́nh trạng "đồ thật, đồ giả" lẫn lộn trong mấy năm vừa qua không c̣n là hiếm. Viết sai, viết lỗi, thậm chí cả những người không biết cầm bút cho đúng cách cũng khá nhiều. Người xem th́ đa phần không hiểu nhiều, chỉ là mến chữ, thích chữ th́ đến xin một cách thành tâm, thầy cho chữ ǵ biết chữ ấy. Có người cẩn thận, thấy thầy có vẻ lơ ngơ, xin chữ giữa phố đến đầu phố hỏi lại mới biết thầy viết sai. Những người khổ công, hoạt động chân chính như anh em nhiều khi cũng lấy làm bức xúc nhưng hiện không có một cơ chế quản lư nào phù hợp hơn.
Một thư pháp gia trẻ tuổi khác xin phép được giấu tên cho biết: "Chúng tôi khổ luyện hàng chục năm nhưng bởi v́ trẻ nên người xem không lấy làm tin tưởng. Người ḿnh vẫn c̣n quan niệm "thầy già con hát trẻ" nên cứ thấy râu dài, tóc bạc" là đổ xô vào xin, không cần quan tâm xem người đó có thực lực như thế nào. Việc này làm mất đi ư nghĩa của việc xin, cho chữ. Chúng tôi không làm hàng, không ganh ghét ǵ nhưng ở một nơi thực giả lẫn lộn như thế này, ư nguyện cống hiến của chúng tôi cũng bị giảm đi nhiều".
Nhiều vị khách có mặt thể hiện sự bức xúc "có lẽ năm nay là năm cuối cùng tôi có mặt ở phố ông đồ này bởi v́ tôi không muốn đến một cái chợ thật giả lẫn lộn. Nhiều người đang cố t́nh biến nó thành cái chợ, những người thậm chí không biết ǵ, không cầm bút nổi cũng được gọi là đồ. Tô vẽ theo khuôn mẫu, viết sai, viết xấu tới nhức mắt cũng được ra phố".
Theo những bức xúc của người dân và những người am hiểu chữ nghĩa, chúng tôi thiết nghĩ, nếu như ban quản lư phố không có một cơ chế cụ thể, yêu cầu về tŕnh độ của những người tham gia hoạt động cho tặng chữ đầu xuân th́ hoạt động này sẽ càng ngày càng mất đi ư nghĩa ban đầu của nó. Người đến xin chữ đều mong muốn một sự cầu chúc, may mắn, tín nghĩa, bởi vậy những sai sót này cần phải được kiểm soát một cách cụ thể hơn trong những năm sắp tới. Cho- xin chữ đầu xuân là một nét đẹp văn hoá cổ truyền, những người tham gia cho và xin chữ cũng cần có một phông văn hoá nhất định, trong mắt người dân ḿnh và cả những khách ngoại quốc đang nh́n vào chính nền văn hoá của chúng ta..
vnn
Phố ông đồ Văn Miếu: 'Tưởng rằng đồ thật hoá đồ chơi...'
