Biến động lớn ở 'thượng tầng' Iran

[pizza]

Sự vắng mặt của ông Mojtaba Khamenei được coi là "lá chắn chiến lược" giúp Tehran đối phó sức ép từ Mỹ và nội bộ. Dưới cấu trúc thời chiến mới, Iran kiên trì quỹ đạo sinh tồn, bác bỏ mọi nhận định về một chế độ rạn nứt.

Mỹ đổ bộ lên tàu chở dầu Iran trên Ấn Độ Dương Lầu Năm Góc cho biết lực lượng Mỹ đã tiến hành kiểm tra và lên tàu một con tàu chở dầu có liên quan đến Iran trên vùng biển Ấn Độ Dương, sau khi Washington cảnh báo sẽ nhắm mục tiêu vào các phương tiện bị nghi hỗ trợ Tehran tại vùng biển quốc tế.
Trong những con ngõ nhỏ và các quán trà tại Tehran, một câu chuyện đùa chính trị đang lan truyền: Cuộc không kích của Israel giết chết Giáo chủ Ayatollah Ali Khamenei không thực sự kết liễu chế độ, nó chỉ đơn thuần làm Lãnh đạo tối cao "trẻ lại" vài chục tuổi.

Nhân vật được nhắc đến là Mojtaba Khamenei (56 tuổi), con trai và là người kế vị thực quyền của cố Giáo chủ. Tuy nhiên, vị tân Lãnh đạo Tối cao hiện hoàn toàn biệt tích trước công chúng. Theo The Times, sự vắng mặt này - dù vô tình hay hữu ý - đang trở thành phần cốt lõi trong chiến lược giúp Cộng hòa Hồi giáo duy trì sự tồn tại giữa cơn bão tố.

Lá chắn chính trị
Đã hơn sáu tuần kể từ khi được công bố là người đứng đầu tối cao, ông Mojtaba Khamenei vẫn chưa một lần xuất hiện trước công chúng. Các nguồn tin tình báo cho rằng ông bị thương nặng trong đợt không kích ngày 28/2 với các chấn thương ở mặt và chân. Trong bối cảnh giới lãnh đạo cấp cao liên tục bị ám sát, việc ẩn náu nghiêm ngặt được xem là biện pháp sống còn.

Tuy nhiên, về mặt chính trị, sự vắng mặt của Lãnh tụ tối cao Mojtaba lại mang lại một lợi thế chiến lược. Theo Ali Vaez, giám đốc dự án Iran thuộc Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, hệ thống chính trị Iran đang sử dụng ông Mojtaba như một "lá chắn bảo vệ".

Bằng cách gán cho ông việc phê duyệt các quyết định lớn nhưng không để ông tham gia vào chi tiết đàm phán, giới lãnh đạo Iran có thể bảo vệ bản thân trước những chỉ trích nội bộ. Nếu đàm phán thất bại, đó là lỗi của các nhà ngoại giao. Nếu thành công, đó là nhờ ý chí của Lãnh đạo tối cao.

Tình thế này khiến giới chính trị gia Iran rơi vào thế "gọng kìm" giữa hai luồng áp lực: xử lý hệ lụy từ những tuyên bố công khai của ông Trump và đối phó với phe cứng rắn trong nước, những người coi mọi sự thỏa hiệp với Mỹ là hành động đầu hàng.

Ông Hamidreza Azizi, nghiên cứu viên tại Viện Nghiên cứu Quốc tế và An ninh Đức, nhận định với CNN: "Đây là một tình thế tiến thoái lưỡng nan thực sự. Họ buộc phải duy trì thế cân bằng mong manh trước những áp lực bủa vây từ cả trong lẫn ngoài”.

Ảo tưởng về một "chế độ rạn nứt"
Tổng thống Donald Trump mô tả chính quyền Iran đang trong tình trạng "rạn nứt nghiêm trọng" khi ông gia hạn lệnh ngừng bắn. Nhà Trắng lập luận việc Iran vắng mặt tại vòng đàm phán thứ hai với Phó Tổng thống JD Vance tại Pakistan là minh chứng cho sự chia rẽ sâu sắc của bộ máy Tehran.

Tuy nhiên, giới quan sát quốc tế lại nhìn nhận vấn đề theo cách khác. Iran vẫn khẳng định Mỹ phải chấm dứt lệnh phong tỏa các cảng biển trước khi nối lại đàm phán.

Ngay cả trước chiến tranh, Cộng hòa Hồi giáo dưới thời Ali Khamenei đã duy trì một danh sách các "lằn ranh đỏ" rõ ràng - bao gồm quyền làm giàu uranium, tiếp tục phát triển tên lửa và hỗ trợ các nhóm ủy nhiệm. Đây là những yêu cầu mà họ đã mang vào cuộc đàm phán hiện tại với chính quyền Trump.

Nhiều nhà phân tích cho rằng giới lãnh đạo Iran thực tế gắn kết hơn những gì ông Trump tuyên bố. Trao đổi với CNN, Giáo sư Mehrat Kamrava (Đại học Georgetown Qatar) nhận định: “Tôi cho rằng đó là một sự đánh giá sai lầm. Thực tế, họ rất gắn kết, minh chứng rõ nhất nằm ở cách họ điều phối chiến sự và các tiến trình đàm phán”.

Việc quản trị tại Iran đã trở nên phức tạp hơn kể từ khi Mỹ và Israel loại bỏ hầu hết lãnh đạo quân sự và chính trị hàng đầu. Hiện tại, một nhóm quan chức từng là đối thủ từ khắp các phổ chính trị đang cùng nhau quyết định tương lai đất nước dưới sự giám sát chặt chẽ của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Sự gắn kết này không chỉ là bản năng sinh tồn mà còn là nỗ lực phô diễn sự đồng thuận tuyệt đối trước mối đe dọa bị tiêu diệt.

Cận cảnh Iran bắt tàu ở eo Hormuz Truyền hình nhà nước Iran ngày 23/4 phát sóng đoạn video được cho là ghi lại cảnh binh sĩ vũ trang tiếp cận và lên kiểm soát hai tàu container tại eo biển Hormuz. Hình ảnh cho thấy các xuồng cao tốc treo cờ Iran áp sát mục tiêu trên biển, trong khi binh sĩ mang theo súng tiến lên boong tàu để khống chế.
Giới lãnh đạo Iran khẳng định lập trường thống nhất đối với các mục tiêu quân sự và chiến lược đàm phán của quốc gia. Viết trên mạng xã hội X vào thứ Tư, ông Mehdi Tabatabai, Phó Phát ngôn viên của Tổng thống Iran, khẳng định: “Những đồn đoán về sự chia rẽ giữa các quan chức cấp cao chỉ là chiêu bài chính trị và tuyên truyền lỗi thời của các đối thủ. Sự đoàn kết và đồng thuận giữa tiền tuyến, công chúng và các nhà ngoại giao vào thời điểm này là hết sức đặc biệt”.

Tehran đã đẩy mạnh vai trò của Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf như một biểu tượng cho sự thống nhất của hệ thống. Vị cựu chỉ huy Vệ binh Cách mạng này từng dẫn đầu vòng đàm phán đầu tiên với Mỹ tại Islamabad và hiện là một trong những gương mặt đại diện quan trọng nhất của Cộng hòa Hồi giáo.

Đáng chú ý, trong chuyến công tác tới Islamabad, tháp tùng ông Ghalibaf và Ngoại trưởng Abbas Araghchi là một phái đoàn quan chức quy mô chưa từng thấy, quy tụ đại diện từ nhiều phe phái chính trị khác nhau. Đây được xem là nỗ lực có chủ ý của Tehran nhằm cho thấy sự đồng thuận tuyệt đối của bộ máy lãnh đạo.

Tuy nhiên, đằng sau sự đoàn kết đó là sự giám sát chặt chẽ đối với mọi động thái của các quan chức trong tiến trình tìm kiếm giải pháp tồn vong cho Iran.

Trên mạng xã hội X, ông Danny Citrinowicz, chuyên gia về Iran tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, nhận định: “Nếu các cuộc đàm phán trước xung đột đã gian nan, thì nay còn phức tạp hơn gấp bội. Iran đang vận hành một hệ thống ngày càng phi tập trung, cứng rắn và giáo điều hơn.

Giữa những suy đoán về việc liệu Iran có tham dự các cuộc đàm phán tuần này hay không, Tehran vẫn duy trì lập trường công khai nhất quán rằng các nhà đàm phán của họ sẽ không tham gia. Tehran cáo buộc Washington vi phạm lệnh ngừng bắn và thiếu "sự nghiêm túc trong việc theo đuổi một giải pháp ngoại giao".


Bộ máy điều hành Iran hiện nay. Đồ họa: The Times.
Lệnh ngừng bắn hai tuần của ông Trump là cơ hội cuối cùng cho ngoại giao, song ông đang phải đối đầu với một hệ thống Iran phi tập trung và cứng rắn hơn bao giờ hết. Dù chịu tổn thương, Tehran vẫn kiên định với quỹ đạo sinh tồn suốt nửa thế kỷ qua.

VietBF@ sưu tập